WSTĘP

Wytwory artystyczne dzieci mówią nam
bardzo wiele. Dziecko ujawnia w nich bez obaw swą osobowość. Twórczość
artystyczna jest dla niego czymś więcej niż spędzeniem czasu; jest sensowną
formą wypowiedzenia się, jest też sposobem wyodrębnienia z otoczenia tych
elementów, z którymi dziecko identyfikuje się oraz organizowaniem ich w
sensowną całość. Sztuka jest więc dla dziecka czymś ważnym, istotnym zarówno
dla procesów myślenia, rozwoju percepcyjnego i emocjonalnego, jak i dla
rosnącej świadomości społecznej.

Wyodrębniamy następujące fazy rozwoju
twórczości plastycznej dzieci i młodzieży:

q stadium bazgrot,

q stadium
przedschematyczne,

q stadium schematyczne,

q okres grup
rówieśniczych,

q stadium
pseudonaturalistyczne,

q sztuka w okresie
dojrzewania,

q rozwój poczucia
estetyki.

STADIUM BAZGROT

Dla
zrozumienia dziecka jest sprawą bardzo ważną, aby bazgranie rozpatrywać jako
element ogólnego rozwoju. Rozwój intelektualny i emocjonalny dziecka w tym
stadium znajduje odzwierciedlenie w jego twórczości. Z zapałem zajmuje się ono
bazgraniem, a jednocześnie jest dość elastyczne, aby modyfikować swe ruchy, gdy
nowe doświadczenia wymagają takiej zmiany. Czerpie zadowolenie ze swego rozwoju
kinestetycznego , w którym bazgranie odgrywa istotną rolę i stopniowo uzyskuje
kontrolę wzrokową nad stawianymi przez
siebie znakami w swej twórczości dziecko potrafi być niezależne i nie poddawać
się wpływom zewnętrznym. Małe dziecko swobodnie bada swe otoczenie różnymi
zmysłami, a niektóre doświadczenia znajdują odzwierciedlenie w jego bazgrotach
wówczas, gdy zaczyna nadawać im nazwy. Rysunki dziecka w stadium bazgrania
przechodzą znaczną ewolucję: początkowo, gdy dziecko ma około 2 lat, bagroty
składają się z przypadkowych znaków; po upływie około 6 miesięcy ruchy jego
stają się coraz bardziej płynne i kontrolowane, gdy zaś zaczyna nadawać nazwy
swym rysunkom, stają się one znacznie bardziej złożone. W malowaniu farbami
występują stadia ściśle odpowiadające stadiom rysowania kredką; posługiwanie
się barwami sprawia dziecku w stadium nazywania bazgrot szczególną radość. Z
przyjemnością posługuje się również różnymi materiałami trójwymiarowymi. W tym
okresie życia niezmiernie ważne jest kształtowanie się jego postawy względem
samego siebie, a także poczucia, że świat to miejsce, w którym życie jest
pasjonujące i ciekawe.

STADIUM PRZEDSCHEMATYCZNE

Twórczość
plastyczną dzieci w okresie pierwszych prób przedstawiania można uważać za
bezpośrednie odzwierciedlenie ich osobowości. Rysunki i malowidła dziecka są
nie tylko zapisem jego pojęć, uczuć oraz spostrzeżeń dotyczących otoczenia,
lecz ponadto pozwalają osobie dorosłej, odznaczającej się odpowiednią
wrażliwością, lepiej zrozumieć dziecko. W moich rozważaniach staram się
traktować twórczość plastyczną jako jeden z istotnych komponentów ogólnego
rozwoju dziecka. Sztuka nie tylko umożliwia nam zrozumienie go lecz także
stwarza sposobność przyczyniania się do jego rozwoju przez odpowiednie
zorganizowanie wychowania plastycznego. Mam tu na myśli coś znacznie
ważniejszego niż zmienianie zewnętrznego wyglądu samych rysunków; interesuje
mnie cały czas proces tworzenia. Nie możemy pozytywnie oddziaływać na
zachowanie dziecka dostarczając mu takich wzorów czy metod naśladowania, które
pozwoliłyby mu uzyskać „lepiej wyglądający” wytwór. Zmiana w wytworze powinna
być wynikiem zmian w myśleniu, odczuwaniu i spostrzeganiu dziecka. Dzięki temu
procesowi zachodzą zmiany w zachowaniu i wzorcach rozwojowych dziecka.

Zajęcia
plastyczne zajmują bardzo ważne miejsce w amerykańskim systemie wychowawczym,
zwłaszcza w dziedzinie rozwoju percepcyjnego – to znaczy coraz lepszego
uświadamiania sobie otaczających nas rzeczy, postrzeganych wszystkimi zmysłami;
w dziedzinie rozwoju twórczego – kształtowania takich cech jak wyobraźnia oraz
oryginalność i giętkość myślenia; wreszcie w dziedzinie rozwoju emocjalnego –
umiejętności radzenia sobie w nowych sytuacjach, zdolność wyrażania zarówno
przyjemnych, jak i przykrych uczuć. W mniejszym stopniu zajęcia plastyczne
dostarczają także dzieciom okazji do rozwoju w dziedzinach intelektualnej,
społecznej i estetycznej. Większość
dzieci, które rozpoczynają naukę w szkole znajduje się w stadium pierwszych
prób przedstawiania. Jest zatem konieczne, aby te pierwsze doświadczenia
plastyczne miały dla nich duże znaczenie. To, co dzieje się w szkole, jest w
dużej mierze dyktowane przez społeczeństwo dorosłych w którym żyjemy.

stadium schematyczne

Wytwory
dzieci w stadium schematycznym zdaje się w pewnej mierze cechować większa
sztywność niż rysunki i malowidła młodszych twórców. Zdaję sobie sprawę, że
dziecko strukturalizuje swoje procesy myślowe w taki sposób, aby mogło zacząć
organizować i rozumieć stosunki panujące w jego otoczeniu. Nie jest to krok
wstecz. Dziecko zaczyna strukturalizować swoje rysunki i malowidła, aby
stworzyć podstawę zmian i reorganizacji pracy. Myślenie twórcze nie jest
myśleniem zdezorganizowanym; jest to raczej zdolność przedefiniowania i
reorganizowania w swobodny sposób tych form i elementów, które są już znane.
Myślenie abstrakcyjne operuje wyłącznie symbolami, a w stadium schematycznym
dziecko zaczyna zmierzać w tym kierunku. Niezbędne jest ciągłe zachęcanie dziecka do szukania i wypróbowania nowych
metod tworzenia. Niekiedy dzieci próbują naśladować się wzajemnie, zwłaszcza
jeśli jedno otrzymało przed chwilą pochwałę, a inne także chciałoby na nią
zasłużyć. Pozytywne uwydatnianie różnic oraz chwalenie nonkonformizmu i
eksperymentowania zachęci do twórczego myślenia. Samodzielny wysyłek twórczy
dziecka trzeba zaakceptować bez względu na to, jak skromny wydaje się sam
wytwór.

Ugruntowanie
pozytywnej opinii o samym sobie, umacnianie zaufania do własnych sposobów
ekspresji, dostarczanie okazji do konstruktywnego myślenia dywergencyjnego – takie
powinny być podstawowe cele programu wychowania plastycznego.

okres grup rówieśniczych

Jedna
z największych potrzeb dziecka w tym okresie – to odnalezienie siebie samego,
zdanie sobie sprawy z własnych możliwości i rozbudowanie swoich kontaktów z grupą
rówieśniczą. Inną potrzebą każdego dziecka jest odkrycie własnego, osobistego
stosunku do otoczenia oraz do przedmiotów i materiałów, które składają się na
to otoczenie. Nie istnieje żadna skrócona metoda rozwijania zdolności
percepcyjnych czy zdolności twórczych. Chociaż zakres różnic indywidualnych
może być bardzo duży, to jednak na wytwór końcowy należy patrzeć tylko jako na
przejaw rozwoju danej jednostki. Standardy wartości nie powinny nigdy pochodzić
od nauczyciela ani też wpływy grupy nie mogą być tak silne, aby narzucały
określony rodzaj czy typ wytworu.

We wcześniejszym, schematycznym stadium dzieci wielokrotnie
powtarzały ten sam symbol. Teraz jednak to powtarzanie form powinno stopniowo
zanikać, dając miejsce rozwojowi nowych form czy kształtów. Zastosowanie
innych, nie znanych jeszcze materiałów może mieć często korzystny wpływ na
jakość rysunków czy malowideł. Dzieci, które wykonują kolaże z różnych
materiałów mogą stać się znacznie bardziej świadome rozmaitych faktur i form, a
także potrafią przenieść tę świadomość na inny środek ekspresji – farby.
Zajęcia plastyczne powinny przyczyniać się do rozwoju indywidualnej ekspresji i
myślenia twórczego.

stadium pseudonaturalistyczne

Studium
to charakteryzują szybkie przemiany zachodzące w stosunku dziecka do samego
siebie i swego otoczenia. Dziewczęta dowiadują się o swej roli kobiety i
próbują za wszelką cenę być ładne i powabne. Chłopcom zaczyna się zmieniać głos
i większość z nich stara się być prawdziwymi mężczyznami. Dorastająca młodzież
chce być lubiana nie tylko przez swych rówieśników, potrzebuje także, i wymaga
szacunku oraz uwagi ze strony dorosłych. Rozwój świadomego stosunku do
otoczenia czyni ją czasem w sposób bolesny świadoma istniejącej rzeczywistości.
Naturalistyczne widzenie świata odzwierciedlają rysunki przedmiotów i postaci.
Zanika typowy schemat rysunku, jaki mogliśmy oglądać we wcześniejszych stadiach
rozwojowych; dla pewnej kategorii dzieci szokujący bywa rozdźwięk pomiędzy
poczuciem, że są już prawie dorosłe a widokiem ich rysunków. Podkreślałem już,
że rozwój twórczości jest istotnym celem programu zajęć plastycznych w szkole.
Jest to szczególnie ważne w okresie od 12 do 14 roku życia. Dziecko staje się w
tym czasie znacznie bardziej krytyczne wobec własnych wytworów, a presja, by
zachowywało się tak, jak dorośli lub zgodnie ze standardami zachowania grupy
może tłumić potrzeby ekspresji twórczej.

Nauczyciel
przedmiotów plastycznych odgrywa przeto istotną rolę w rozwoju indywidualności
twórczej uczniów, dostarczając okazji do ujawnienia i wykorzystania ich
zainteresowań. W pracowni plastycznej powinna panować atmosfera swobody i
tolerancji, która stwarzałaby klimat zachęty dla eksperymentowania. Warto
podkreślić, że każda praca, w którą dziecko się zaangażuje powinna być
bezwzględnie akceptowana przez dorosłych, bez względu na to czy spełnia ich
oczekiwania.

Wiek
12-14 lat jest w procesie rozwoju wyjątkowo ważny także z tego względu, iż dla
wielu dzieci jest to ostatni kontakt z doświadczeniami artystycznymi w szkole.
Niestety, amerykański system oświatowy zorganizowany jest wadliwie. Okazje do
wyrażania własnych przeżyć i emocji, jakich dostarczają zajęcia plastyczne są
niedostępne większości dzieci starszych szkół średnich. Żywotną sprawą staje
się przeto zapał do tworzenia i zaangażowania sprawami sztuki nauczycieli tych
klas.

sztuka w okresie dojrzewania

Uczeń
15 czy 17 letni jest krytyczny w stosunku do siebie, idealizujący i posiada
poczucie swego związku ze społeczeństwem. Żaden z dwu nastolatków nie jest taki
sam, mają jednak wspólne sprawy, które ich obchodzą. Większość uczniów nie ma
możliwości lub okazji wyboru zajęć plastycznych, a te, które się im oferuje,
często nie odpowiadają ich potrzebom. Plastyka winna dostarczyć uczniowi
możliwości wyrażenia swych przeżyć i uczuć oraz poczucia, że sztuka odgrywa
ważną rolę w życiu jego i innych ludzi.

Plastyka
– to przedmiot umożliwiający korzystne przełamanie powszechnej rutyny szkolnej,
której przejawem są m. in. oceniania i sprawdzanie wiedzy uznanej przez
nauczyciela za istotną. Uczniowie i ich otoczenie stanowią znakomite źródła
wartościowych pomysłów artystycznych, mogących stać się bodźcami dla
społeczności szkolnej. Prace plastyczne wykonane przez uczniów, którzy
ukończyli już szkołę podstawową mogą mieć zastosowane w meblarstwie, tkactwie,
fotografii, garncarstwie itp. Jednakże wiele źle ukierunkowanego wysiłku
poświęca się na bezwartościowe zajęcia typu: łatwo to zrobić, naśladując tylko
wzór (zrób to sam). Wiele czasu w ramach zajęć winno się poświęcać na wpajanie
uczniom, by uczynili z plastyki rodzaj twórczości zawsze obecnej w ich życiu.
Twórca ogarnąć musi całość procesu powstawania produktu artystycznego, od
narodzin pomysłu począwszy, poprzez rozwiązywanie problemów natury
techniczno-materiałowej do nadania mu postaci końcowej, noszącej indywidualne
cechy twórcy. Każda forma aktywności twórczej powinna odzwierciedlać osobowość
artysty. Wychowanie przez sztukę służyć winno zachowaniu emocjonalnego związku
z dziełami sztuki, tak trudnemu do utrzymania w epoce kultu nowoczesności i
techniki.

rozwój poczucia estetyki

Kształtowanie
świadomości estetycznej jest częścią ogólnego programu rozwojowego dzieci. Nie
powinno to być narzucaniem standardów i reguł, lecz dążeniem do rozwoju
zdolności różnicowania i wyboru. Piękno jest czymś, czego kryteria są inne w
każdej kulturze. Dla dzieci sposobność wyrażenia uczuć i emocji dotyczących
świata wokół nich jest ważniejsza niż rozwój smaku opartego na dzisiejszych
standardach. Clive Bell dawał nieco zabawne rady dotyczące sztuki i dzieci.
Mają one jednak pewien sens nawet dziś. Twierdził on, że nie należy się wtrącać
do spontanicznej reakcji emocjonalnej, która jest wspaniała cechą dzieci. Nie
niszczyć ich poczucia rzeczywistości ucząc operowania etykietami. Nie
wyobrażajmy sobie, że dorośli muszą być zawsze najlepszymi sędziami tego, co
jest dobre i ważne. W rozwoju świadomości estetycznej nie jest konieczna ani
zdolność oceny poszczególnego obrazu czy przedmiotu, ani też przyswojenie sobie
określonych, obowiązujących w świecie dorosłych wartości czy też słownictwa
potrzebnego do opisania dzieła sztuki. Świadomość estetyczną kształtuje się
najlepiej przez rozbudzenie u dziecka poczucia własnej wartości i wrażliwości
na otoczenie. Estetyka obejmuje liczne czynniki, których ogarnięcie nie jest
zadaniem łatwym.

Procesy poznawcze, emocjonalne, współdziałanie ludzi z
ich otoczeniem – wszystko to gra rolę w rozwoju osobowości. Otoczenie ucznia,
jego status społeczno-ekonomiczny, czynniki kulturowe, środki masowego
przekazu, myślenie, a także jego pozycja w klasie – wszystko to wpływa na
rozwój świadomości estetycznej dziecka. Należy pamiętać, że rozwój estetyczny
obejmuje nie tylko plastykę, lecz ma on także związek z integracją procesów
myślowych, odczuwaniem i spostrzeganiem. Prowadzi przeto do wyrobienia większej
wrażliwości, starając się przez to głównym celem wychowania.

POSUMOWANIE

Prawie
każde dziecko cieszy możliwość wykazania aktywności twórczej. Zarówno dziecko
przedszkolne, szóstoklasista czy też młodzieniec ze szkoły średniej widzą w
plastyce coś, co przynosi radość. Stwierdzić należy z żalem, że nas system
szkolny zorganizowany jest w sposób, który stopniowo pozbawia większość dzieci
okazji do rysowania, malowania oraz konstruowania. Oglądanie rysunków
dziecięcych jest zawsze przyjemne, odznaczają się one bowiem świeżością
spojrzenia, które jest istotą dzieciństwa. Zwłaszcza małe dzieci wyrażają swe
pomysły i uczucia ze szczerością, która niemal peszy dorosłych.

Każde
dzieło zatem jest odzwierciedleniem uczuć, zdolności intelektualnych oraz
wrażliwości percepcyjnej. Mimo, iż dzieci równią się znacznie między sobą,
istnieją ogólne cechy rozwoju typowe dla danego wieku, co sprawia, że wytwory
plastyczne dzieci zmieniają się również, choć w dający się przewidzieć sposób.

Przemiany
jakie zachodzą w wytworach artystycznych są bezpośrednim odzwierciedleniem
przeobrażeń dokonujących się w samym dziecku; wszystkie zmienne, które prowadzą
do powstania różnic indywidualnych, różnych osobowości i zainteresowań wpływają
także na utwory artystyczne.

BIBLIOGRAFIA:

Lowenfeld
W., Brittain Lambert W., Twórczość a rozwój umysłowy dziecka, Warszawa 1977