Obserwacja – sposobem na poznanie dziecka.

Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką
gromadzenia materiałów, danych drogą postrzeżeń. Takie badanie pedagogiczne
dostarcza badaczowi najbardziej „naturalnej” wiedzy o obserwowanym dziecku.

Badaczem jest
każdy nauczyciel. Ma on prawo i obowiązek dokonywania obserwacji dzieci pod
warunkiem, że zdaje sobie sprawę z tego, że przedmiotem jego obserwacji jest
człowiek i dla tego zanim do takiego działania przystąpi musi odpowiedzieć na
pytanie: czy jest do tego przygotowany, czy ono dziecku pomoże, czy nie
zaszkodzi?

Ważne jest aby
patrzeć na dziecko nie w kategoriach ocen, ale jak na jedyną w swoim rodzaju
istotę – niepowtarzalną indywidualność. Obserwujemy dziecko nie po to, żeby je
oceniać, ale żeby je poznać.

Chcąc poznać
dziecko należy zaobserwować różne formy jego działalności we wszystkich
dziedzinach jego życia i we wszystkich środowiskach, w jakich ono przebywa.

Poznanie dziecka przez nauczycielkę w przedszkolu jest często
cząstkowe, fragmentaryczne, ponieważ obserwuje je tylko w jednym środowisku,
podczas wybranych form aktywności. Dlatego nie mamy prawa dokonywać uogólnień,
mających charakter oceniający, klasyfikujący dzieci do różnych grup, co może
być przyczyną powstawania fałszywych nastawień wobec niego.

Celem obserwacji
jest chęć poznania dziecka, aby lepiej i skuteczniej pomagać mu w jego rozwoju.

Obserwację jako metodę charakteryzują dwie cechy: uważne
przyglądanie i nie ingerowanie w przebieg obserwowanych zjawisk. Obserwowane
osoby nie mogą wiedzieć, że są obserwowane i muszą dobrze znać osobę
obserwującą.

Korzystając z podziału Z. Babskiej
przybliżę teraz poszczególne rodzaje obserwacji.

Najwcześniejszym w sensie chronologicznym w psychologii i
pedagogice sposobem badań dziecka było prowadzenie tzw. dzienników obserwacji
przez rodziców i opiekunów dziecka. Zapisywano w nich wszystkie nowo
pojawiające się zachowania rozwijającego się malucha. Może być to
systematyczne, ciągłe patrzenie na dziecko, lub selektywne rejestrowanie
zachowań.

Obserwacje fotograficzną charakteryzuje ciągłe, nieprzerwane
obserwowanie zachowań dziecka w jakimś odcinku czasowym ( minuty, godziny).
Czas obserwacji zależy od potrzeb obserwującego. Rejestruje się tu wszystkie
fakty pojawiające się w zachowaniu dziecka, nie dokonując żadnej selekcji.

Często obserwacja fotograficzna stanowi punkt wyjścia do innych
badań np. metody próbek czasowych. W takiej obserwacji określa się jej czas trwania i jak często w danym seansie
będzie obserwowane jedno dziecko. Ustala się także z góry według jakiego klucza
poszczególni obserwatorzy będą obserwować dzieci.

Rzadko kiedy w tego typu obserwacjach rejestruje się wszystkie
zachowania dziecka. Najczęściej z góry określa się kategorie zachowań
obserwowanych. Wszystkie kategorie muszą być wcześniej opracowane, a
obserwatorzy powinni dobrze wiedzieć, jakie zachowania należy zakwalifikować do
danej kategorii. Podziału zachowań dziecka dokonuje się na podstawie wcześniej
prowadzonych obserwacji fotograficznych. Obserwację metodą próbek czasowych
powinno przeprowadzać kilku obserwatorów w tym samym czasie, co pozwala
porównać wyniki i uzyskać rzetelne
badania.

Otrzymane dane wykorzystuje się do określania różnorodności,
częstości i czasy występowania danego zjawiska. Obserwującego nie interesuje związek między zachowaniem a wywołującą je
sytuacją. Związek taki możemy ujawnić za pomocą obserwacji metod próbek
zdarzeń. Podczas takiej obserwacji obserwator czeka na pojawienie się
zachowania jakie go interesuje i wówczas rejestruje je od początku do końca. W
tej obserwacji dziecko wyznacza czas rozpoczęcia i zakończenia obserwacji.
Zachowanie dziecka jest tutaj związane z sytuacją (pojawienie się jakiejś
sytuacji wyzwala określone zachowanie). Taka obserwacja stosowana jest do
rejestrowania zachowań rzadko pojawiających się ( bunt, konflikty).

W obserwacji sytuacyjnej dorosły organizuje sytuacje w celu
rozpoznania przez dzieci problemu, wywołania pożądanych zachowań, aby dokonać
diagnozy rozwoju różnorodnych właściwości dziecka. sytuacje taka organizuje
wówczas, gdy interesuje go zachowanie dziecka w danej formie aktywności.

W literaturze traktującej o obserwacji wyróżnia się trzy rodzaje
celów:

1.cel ekologiczny –pozwala na poznanie stosunków między
zachowaniem się a różnymi okolicznościami zachodzącymi w otaczającej
rzeczywistości.

2.cel normatywny –pozwala poznać główne tendencje rozwojowe w
zakresie pewnych cech.

3.cel systematyzasyjny –pozwala na poznanie ogólnych prawidłowości
psychologicznych oraz badanie zależności między ogólnymi zmiennymi zachowania
się.

Obserwacja sytuacyjna to zamierzone spostrzeganie zachowań dziecka
w założonym przez obserwatora układzie bodźców sytuacyjnych sprzyjających
ujawnianiu się zachowań pożądanych przez badacza.

Dziecko należy obserwować w warunkach naturalnych.

Pewne cechy obserwacji sytuacyjnej pozwalają zaliczyć ją do
typowej obserwacji, w której nie ingerujemy w przebieg zjawiska w żaden sposób,
zaś pewne do tzw. eksperymentu naturalnego. Jedynym elementem zbieżnym z
eksperymentem jest występujące i tu, i w obserwacji sytuacyjnej organizowanie
sytuacji. W eksperymencie naturalnym badacz organizuje sytuacje, aby wywołać
założone przez siebie zachowania. To co pozwala nazwać ten eksperyment
naturalnym, to warunki naturalne, w jakich odbywa się badanie. Przystępując
do obserwacji sytuacyjnej, musimy
sformułować pytanie o interesujące nas zachowanie dziecka, dobrać wskazówki,
zastanowić się nad częstością i długością obserwacji.

Ten rodzaj badań ułatwia zadanie ponieważ ogranicza obserwowanie
zachowań do sytuacji przez nas, jakby sprowokowanej – jednocześnie naturalnej.

Rejestrujemy zachowania dziecka językiem potocznym w czasie
działania bodźca i po jego zadziałaniu. Na etapie rejestrowania zachowań nie
dokonujemy żadnej interpretacji, ocen. Następnym etapem jest zastanowienie się
nad sposobem analizowania zebranych materiałów.

Prowadzona często
w sposób dorywczy obserwacja dziecka na tle grupy nie zawsze daje rzetelny
obraz jego rozwoju, dlatego organizowanie przez wychowawcę zaprogramowanych
sytuacji, pozwala w sposób zamierzony i ukierunkowany na badanie interesującego
nas zachowania.

Następną forma obserwacji jest autoobserwacja. Przedmiotem
obserwacji jest tu relacja między zachowaniem nauczyciela a zachowaniem dzieci.
W tym przypadku nauczyciel występuje jako osoba oddziaływująca na dzieci i jako
obserwator. Przy autoobserwacji ważne jest to, aby nie bać się własnych błędów.
Ważne jest jak zachowuje się dziecko po naszym działaniu – dowiemy się jak
dziecko odebrało nasze zachowanie. Dopiero informacja od dziecka pozwoli nam
bardziej jednoznacznie stwierdzić, czy i na ile nasze zachowanie było
prawidłowe lub błędne, jaki był jego skutek.

Opisana powyżej forma obserwacji ma istotne znaczenie w
samodoskonaleniu pedagogicznym, a także w lepszym poznawaniu dzieci, z którymi
pracujemy.