Obraz współczesnej rodziny

Powszechnie
przez rodzinę rozumie się parę małżeńską i jej dzieci. J. Szczepański[1] określa ją jako grupę
złożoną z osób połączonych stosunkiem małżeństwa i stosunkiem rodzice i dzieci.
Zdaniem tego autora może obejmować 2-3 podzielenia , które tworzą jedno
gospodarstwa domowe i zamieszkują pod jednym dachem.

Kształt
i funkcjonowanie rodziny zależy w sposób istotny od świata społecznego,
zewnętrznego w stosunku do rodziny. A więc społeczeństwo globalne wraz z zawartymi
w nim zhierarchizowanymi układami społecznymi wpływa na rodzinę, odpowiednio
modyfikując jej strukturę, funkcjonowanie, mentalność jej członków. Jeżeli
społeczeństwo globalne znajduje się w trakcie intensywnych przeobrażeń, jego
wpływ na rodzinę zwiększa się, rodzina ulega większym modyfikacją, a nawet
większym metamorfozom[2].

Zapoczątkowane
w XIX wieku procesy industrializacji i urbanizacji w sposób wszechstronny,
totalnie zmieniły życie społeczeństw w wieku XX. Wzmożona industrialna
produkcja podnosiła wyraźnie stopę życiową ludności krajów wysoko i średnio
rozwiniętych, co powodowało sukcesywne podnoszenie się poziomu wykształcenie i
kultury społeczeństwa. Postęp medyczny oraz upowszechnienie opieki medycznej i
higieny, to powody znacznej poprawy sytuacji zdrowotnej ludności wielu krajów i
wydłużona średnia długość życia.

Wywołana
industrializacją ruchliwość geograficzna i społeczna ludności oraz
heterogenizacja społeczeństw i społeczności stały się przyczynami rozluźnienie
więzi wspólnotowych. Towarzyszyła temu heterogenizacja i relatywizacja norm
etycznych i obyczajowych oraz wzorów
życia. Konstatowano narastanie automizacji społecznej.

Generalnie
rzecz biorąc podnosiła się stopa życiowa rodzin, także jej poziom zdrowotności,
bardzo usprawnione zostało funkcjonowanie gospodarstw domowych dzięki wprowadzeniu do nich techniki
materialno – usługowej. Wytworzenie i znaczne upowszechnienie się środków
przekazu informacji i kultury wpłynęło w dużej mierze na tryb i styl życia rodzin.
Rozwój przemysłu upowszechnia pracę kobiet poza domem. Coraz więcej kobiet
pracuje jakby na dwóch „etatach” w domu i poza domem (zakład pracy). Wpływa to
na środowisko rodzinne, odbijając się na organizacji życia rodzinnego, układzie
ról wewnątrzrodzinnych i pozycji władzy w rodzinie, we wzajemnym odnoszeniu się
do siebie członków rodziny. Powoduje to przeciążenie kobiet, z dawnych
obowiązków domowych niewiele bowiem ubywa, mimo podjęcia absorbujących obowiązków
poza domem.[3] Zaznaczały się coraz
bardziej emancypacja rodziny małej *dwu pokoleniowej) w stosunku do rodziny
dużej (wielopokoleniowej) i szerszej familii.

Zaczęły
maleć więzi rodzinno-sąsiedzki, modyfikacją podlegały więzi rodzinno-towarzyskie.
Zaznaczała się stopniowo indywidualizacja członków rodziny – dobro i interes
jednostki coraz bardziej górowały w praktyce życiowej nad interesem i dobrem
rodziny. W pierwszej połowie XX wieku wzrosła znacznie liczba rozwodów, a
proces ten nasilał się jeszcze bardzie w drugiej połowie obecnego stulecia.
Coraz częściej formułowano tezę, że mamy do czynienia z kryzysem rodziny.

W
drugiej połowie XX wieku dalszy intensywny rozwój nauki i związanej z nią coraz bardziej
techniki spowodował dalsze, znaczące przeobrażenia społeczno-ekonomiczne i
społeczno-kulturowe. Szybki postęp naukowo-techniczny stał się czynnikiem
rewolucjonizującym świat, styl życia i stosunki międzyludzkie. Dalsza automatyzacja
i robotyzacja produkcji zwiększyła wydatnie wydajność urządzeń przemysłowych,
wykonywano nowsze, coraz doskonalsze i coraz bardziej finezyjne produkty,
doskonalono nieustannie istniejące już konstrukcje. Nauka stała się siłą
wiodącą rozwoju technicznego i ekonomicznego, a także kulturowego i oświatowego
dzięki unowocześnieniu środków przekazu i tworzeniu razem z techniką nowszych
ich form (kolorowa telewizja). Zaznaczył się na szeroką skalę rozwój
działalności usługowej wspomagający rodzinę, zaspokajając potrzeby jej członków
– zarówno materialne jak i pozamaterialne. Wystąpił ogromny rozwój informatyki,
komputery wkroczyły do większości dziedzin życia. Przepływ informacji
spotęgował się wielokrotnie. Rozwinęły się ogromne, ponadpaństwowe instytucje
produkcyjne i usługowe torujące drogi międzynarodowej integracji. Powstają
elementy kultury globalnej przejmowanej w skali kontynentów i skali
międzykontynentalnej np. mużyka młodzieżowa. Ruchliwość geograficzna nasiliła
się jeszcze bardziej zarówno w ramach poszczególnych krajów jak i między
krajami, co ma głównie podłoże ekonomiczne, jakkolwiek występowały również ruch
emigracyjne inspirowane przesłankami politycznymi – szczególnie do lat
dziewięćdziesiątych. Przepływ ludności odbywał się przeważnie z krajów mniej
rozwiniętych i uboższych do krajów bardziej rozwiniętych. Wymieszania kulturowe
zwiększają poczucie obcości w społeczeństwie, potęgują automizację społeczną.
Wzrost automizacji społecznej powodowany jest w znacznej mierze przez rozwój
techniki – automatyczne urządzenia zastępują również ludzi i wypełniają wiele
funkcji, w coraz większej mierze mamy do czynienia z automatami zamiast ludźmi.
Nawet w domu rodzinnym każdy członek rodziny może znaleźć „zatrudnienie” w
wolnym czasie przy odrębnym urządzeniu spędzając w sposób atrakcyjny czas bez
udziału innych ludzi. Narastają zagrożenia społeczne wynikające z dalszego
rozluźnienia więzi społecznych i zmniejszenia możliwości kontroli społecznej –
także ze strony rodziny.

Koncentrując
uwagę na rodzinie należy stwierdzić, że jej sytuacja jej zróżnicowana w
zależności od tego, czy jest on zlokalizowana w rozwiniętym społeczeństwie, czy
w społeczeństwie średnio rozwiniętym.

Wzrasta
komfort życiowy rodzin zarówno w zakresie dostępności do dóbr materialnych i
kulturalnych jak i usług z tego zakresu. Ogromnie wzrosło zabezpieczenie
zdrowotne członów rodzin. W drugiej połowie XX wieku medycyna zrobiła ogromne
postępy osiągając bardzo dużą skuteczność leczenia. Opanowano choroby epidemiologiczne,
przyspieszono leczenie wielu chorób, zainicjowano i rozpowszechniono transplantacje
organów wewnętrznych. Wzrosła skuteczność leczenia wielu chorób, które uważano dawniej za
nieuleczalne, lub niemal nieuleczalne np. choroby nowotworowe. Rozwinięto
jeszcze bardziej i upowszechniono system opieki nad chorymi. Niektóre metody
leczenia i utrzymywania przy życiu stały się jednak bardzo kosztowne , co stanowi
pewien hamulec dla ich powszechnego stosowania. Ogólnie rzecz biorąc determinizm
biologiczny z życia rodzin znacznie zmalał. Ogromnie zmalała śmiertelność
kobiet w trakcie porodów, a także porodowa i poporodowa śmiertelność niemowląt.
Rzadziej też występuje śmiertelność dzieci i rodziców. Zmniejszyła liczba owdowiałych żon i mężów mających pod
swoją opieką niedorosłe dzieci. Śmierć stała się znacznie rzadszym gościem w
rodzinie. W Polsce w stosunku do 1990 roku trwanie życia mężczyzn wzrosło o
ponad dwa lata i w 1998 wynosiło 68,9 lat. Długość życia kobiet wzrosła w
stosunku do 1990 roku o ponad półtora roku i wynosiła 77,3 lata. Są to
wielkości wcześniej w Polsce nie notowane i świadczą o ukształtowaniu się w
Polsce wyraźnej tendencji wzrostowej.[4] Rozwój medyczny stał się
też przesłanką powstania i rozpowszechnienia nowoczesnych środków antykoncepcyjnych, co przyczyniło się w krajach
rozwiniętych do znacznego zmniejszenia przyrostu naturalnego, a w skali rodziny
– do zmniejszenia jej dzietności i radykalnego oddzielenia funkcji seksualnej
od prokreacyjnej.

Tabela 1

Gospodarstwa
domowe wg liczby osób

Źródło: Raport o
sytuacji polskich rodzin, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Biuro Pełnomocnika
Rządu do Spraw Rodziny, Pełnomocnik Kazimierz Kapera, Warszawa 1998

Od
czasów pojawienia się produkcji przemysłowej pojawiły się w rodzinie trzy
istotne zmiany, z czasem coraz bardziej się umasawiające. Na początku praca
stanowiła podstawę utrzymania,
wykonywana była na terenie domu rodzinnego lub w ścisłym z nim powiązaniu (rzemiosło,
handel, praca na roli), a członkowie rodziny stanowili zazwyczaj „załogę
produkcyjną” rodzinnej instytucji pracy. W okresie industrializacji, po
pierwsze, mąż „wychodzi” z domu do pracy najemnej w pozarodzinnych instytucjach
pracy, po drugie, w następnej kolejności czyni to samo żona, po trzecie, na
skutek umasowienia nauczania pozadomowego (rozwój szkolnictwa) dzieci
„wychodzą” z domu rodzinnego do szkoły. Ojcowie, matki, dzieci wychodzą z domu
w odrębne pozadomowe środowiska, które wypełniają znaczną część ich życia,
indywidualizują dążenia, przeżycia, są źródłem specyficznych, odrębnych
doświadczeń różnych dla poszczególnych członków rodziny. Różnicują się,
indywidualizują się ich postawy rodzinne i pozarodzinne nieobojętne dla
funkcjonowania w rodzinie, następują przesunięcia pozycji społecznych wewnątrz
rodziny i modyfikacja ról społecznych pełnionych przez ich członków.
Postępująca wewnątrzrodzinna egalitaryzacja poszerza zakres swobody żony i
dzieci. Wzrasta autonomia jednostek wewnątrz rodziny, zwiększa się ich
możliwość decydowania o sobie, o swych losach.

W
drugiej połowie XX wieku w epoce cywilizacji najbardziej współczesnej,
wyliczone wyżej procesy nasilił się jeszcze bardziej. Wzrosła wydatnie liczba
pracujących żon, okres szkolny dzieci wydłużył się zwiększając siłę i zakres
oddziaływania na nie środowiska szkolnego. Uwidoczniło się zjawisko emancypacji
młodzieży w stosunku do rodziców oraz dalszej, silnie zaznaczonej emancypacji
żon w stosunku do mężów. Wzrosła liczba pozarodzinnych instytucji i środowisk
oddziaływujących w sposób zróżnicowany na rodziny.

Kształtuje
się nowa hierarchia dóbr rodzinnych. Na randze znacznie zyskała satysfakcja z
życia małżeńskiego i rodzinnego – stała się wysoce cenionym dobrem obwarowanym
wymaganiami wobec członków rodziny. Brak tej satysfakcji usprawiedliwia w
oczach poszkodowanych podjęcie kroków rozwodowych. Za podstawowy warunek
satysfakcji małżeńskiej uznano długotrwałą miłość. Jeśli miłość wygaśnie, pewna
część współmałżonków czuje się upoważniona do ponownego poszukania szczęścia w
następnych związkach, dobro dzieci uznając za rzecz drugorzędną.

Ważnym
zjawiskiem współczesnego życia rodzinnego jest wzrost wymagań co do jego
jakości. Dawniej kładziono większy nacisk na instytucjonalny aspekt rodziny. Żywiono
przekonanie, że rodzina jest instytucją powoływaną do wykonywania funkcji
prokreacyjnej oraz opieki nad dziećmi i ich wychowania. Była też traktowana
jako instytucja organizująca i zapewniająca materialne warunki życia jej
członkom. Obecnie toruje sobie drogę przekonanie, że życie małżeńskie ma wtedy
sens, jeśli daje pełną satysfakcję współmałżonkom.

Indywidualizacja
wewnątrzrodzinna oraz dążność do wysokiej jakości rodzinnego życia uzupełniają
się i wzmacniają nawzajem. Naczelnym dobrem w oczach ludzi stała się nie tyle
trwałość rodziny, ile jakość życia w jej ramach. W razie trudności powstałych w
życiu rodzinnym te dwie tendencje
wspomagają się w nasileniu odczuwania złej jakości życia rodzinnego, co sprzyja
konfliktom, dezorganizacji rodziny i rozwodom.

Generalnie
rzecz biorąc, można obecnie zaobserwować: 1) wzrost liczby konfliktów
małżeńskich i rozwodów, 2) wzrost zatrudnienia kobiet nie tylko z pobudek
ekonomicznych (dążność do ciekawszego życia, samorealizacji), 3) relatywne
zmalenie wartości dziecka dla rodziców (dziecko w rodzinie stało się dobrem
konkurencyjnym wobec mieszkania czy dobrej pracy), 4) indywidualizacja form
aktywności w rodzinie i zainteresowań, 5) dyferencjacja norm i wartości u
poszczególnych członków rodziny – nawzajem w stosunku do siebie.

We współczesnej rodzinie przeobrażeniu ulegają
również pełnione przez nią funkcje:

Funkcja seksualna

Odnotować można znaczny wzrost
przedmałżeńskich i pozamałżeńskich kontaktów seksualnych. Mimo to współżycie
seksualne w relacjach małżeńskich jest bardziej cenione niż w przeszłości. W
cenie jest jakość przeżyć, pełna satysfakcja seksualna obojga małżonków. W
przeszłości żony miały mniejsze wymagania pod tym względem od mężczyzny ale
kobieca „rewolucja seksualna” (tak to nazwano) podwyższyła wymagania kobiet,
uświadomiwszy im możliwości uzyskania większej satysfakcji seksualnej. Brak
wystarczającej satysfakcji seksualnej jednego lub obojga współmałżonków jest
obecnie znacznie bardziej konfliktogenny niż w przeszłości.

Funkcja materialno – ekonomiczna

W zakresie tej funkcji coraz bardziej uwidacznia się
partykularyzacja dochodów członków rodziny. Dotyczy to szczególnie rodzin
pracowniczych. W bardzo wielu przypadkach zarobkują oboje małżonkowie;
nierzadko też zwiększają dochody rodzinne dorastające dzieci. Do wspólnej
„kasy” rodziny trafia tylko część uzyskanych pieniędzy, reszta pozostaje w
gestii poszczególnych członków rodziny i może być przeznaczona na indywidualne
cele.

Funkcja kontrolna

Daje się zaobserwować ograniczenie
kontrolnej funkcji rodziny. Współczesne warunki życia (szczególnie miejskiego i
wielkomiejskiego) nie sprzyjają roztoczeniu przez rodzinę nieformalnej kontroli
nad jej członkami (anonimowość jednostki poza domem, atomizacja społeczeństwa,
zmniejszenie się uprawnień kontrolnych rodziny na skutek autonomizacji jej
członków, zwiększenie się czasu przebywania poza domem rodzinnym). W ogóle
maleje funkcja kontrolna wszelkich grup wspólnotowych. Z drugiej strony maleją
też możliwości kontroli formalnej w skali mezo- i makrospołecznej (nie wyłączając
społeczeństwa globalnego) w ramach rozwiniętej cywilizacji współczesnej,
współczesnych społeczeństw i współczesnego świata. Posługując się współczesną
techniką grupy przestępcze, gangi stwarzają coraz większe trudności formalnym instytucją
powołanym do przeciwdziałania im. Wzmożona ruchliwość geograficzna i ogólna mobilność
w skali kraju oraz w skali międzynarodowej czyni kontrole mniej skuteczną.
nastąpił ogólny kryzys kontroli społecznej na wszelkich poziomach. Dalszy
wzrost niewydolności kontroli społecznej prowadził by do znacznego nasilenia
patologii w społeczeństwach – tym bardziej, że w świecie współczesnym maleje
również kontrola wewnętrzna poszczególnych jednostek (samokontrola) wynikająca
z mniej skutecznej internalizacji norm i wzorców właściwego postępowania. A
więc także problem poprawnej i skutecznej socjalizacji – w tym również
socjalizacji rodzinnej – należy uznać za jeden z najistotniejszych problemów
współczesności.

Funkcja socjalizacyjno – wychowawcza

W czasach cywilizacji współczesnej
funkcja ta ulega znacznemu przekształceniu. Jej zakres ulega zawężeniu ze
względu na obszar działania innych instytucji, ale w tym zawężonym zakresie
zwiększyły się znacznie jej socjalizacyjno – wychowawcze zadania ze względu na
bardziej skomplikowane warunki społeczne świata współczesnego i zwiększone
wymagania edukacyjne. Ze względu na zasadniczą rolę socjalizacji prymarnej w
rozwoju człowieka rodzina odgrywa kluczową rolę w tej socjalizacji. Prawidłowa
socjalizacja dokonywana przez rodzinę ma istotne znaczenie dla prawidłowego
funkcjonowania społeczeństwa, a nieprawidłowo