Obraz świata w świetle literatury. Podstawowe pojęcia obrazu świata.

Wśród czynników
kreujących osobowość człowieka, obraz świata w którym żyje odgrywa zasadniczą
rolę. Przez obraz świata realnego rozu­miemy pojęcie światopoglądu.
Światopogląd jest nie tylko najogólniejszym ale całościowym, syntetycznym
obrazem całego otaczającego nas świata. Ma on długą i zróżnicowaną historię w
życiu pojedynczych ludzi, jak i społe­czeństw. Odbiło się to na
zainteresowaniach nauk, dla których światopogląd z racji swego charakteru i
funkcji stanowił ważny przedmiot jego badań (Gu­rycka, 1996).

Pojęcie to jest
odmiennie rozumiane w różnych dziedzinach nauki w filozofii, socjologii,
pedagogice i psychologii. W określaniu światopoglądu korzystano głównie z
wiedzy potocznej, bowiem więcej danych dla jego zro­zumienia uzyskać można było
bezpośrednio od badanych niż z literatury na­ukowej. Wynikało to między innymi
z przekonania, że u podstaw kształtowa­nia się obrazu świata w umyśle człowieka
leży jego doświadczenie poparte przez zdrowy rozsądek (Hołówka, 1986).

Obraz świata –
synonim światopoglądu jest określany jako reprezenta­cja, pogląd na świat,
postawa myślowa wobec świata, wiedza o nim zakłada, iż człowiek na podstawie
własnego doświadczenia koduje w pamięci trwałej zjawiska i zdarzenia. Na tej
podstawie w jego umyśle powstaje odbitka rze­czywistości, której jest odbiorcą.
Korzystając z pojęcia obrazu w analizie re­lacji człowieka z jego otoczeniem
mamy na myśli przede wszystkim ten ro­dzaj reprezentacji, który ma swoisty charakter.

W ujęciu
Antoniny Guryckiej „Światopogląd to
globalna reprezenta­cja realnego świata pozostająca w ścisłej więzi z
reprezentacją świata ideal­nego, który ma wpływ na wybór oraz ustosunkowanie do
obiektów świata re­alnego” (1996, s.19). rozumiejąc znaczenie tej definicji
mamy na myśli całoś­ciowe ujęcie stanu rzeczy, a nie poszczególnych zdarzeń czy
obiektów.

Zdaniem Ireny
Obuchowskiej (1996), z psychologicznego punktu wi­dzenia światopogląd
kształtuje się wraz z rozwojem w oparciu o zdobytą wie­dzę i doświadczenia.
Poglądy na świat i przekonania człowieka rozwijają się od dzieciństwa. Jednakże
te pierwsze poglądy dziecka są zmienne i określane jako światopogląd naiwny.
Dopiero wówczas, gdy człowiek jest zdolny do wyboru, oceny i refleksji można mówić
o jego światopoglądzie.

W oparciu o
takie założenia sformułowała tezę, że „światopogląd
obejmuje przekonanie człowieka ważne dla niego i znaczące dla kultury, w jakiej
żyje” (1996, s.89).

Światopogląd to
całościowa wizja świata, zawierająca wiedzę o nim oraz jego ocenę. Jest to
całość względnie trwała (choć zmieniająca się w za­leżności od doświadczeń
człowieka) i względnie zintegrowana wokół central­nych idei i naczelnych
wartości. W zależności od przekonań. Które wyzna­czają zasady integrujące,
można mówić o światopoglądzie materialistycznym i idealistycznym, religijnym i
laickim, naukowym i nienaukowym (Bednarek, Jastrzębski, 1996).

Na skutek swego
aktywnego kontaktu z rzeczywistością człowiek zdo­bywa wiedzę o świecie. Z
jednej strony jest to żywa wiedza zdobywana po­przez przeżycia, doświadczenia,
działania, z drugiej strony poprzez uczest­nictwo w procesie społecznej
edukacji. Mamy tu oddziaływania szkoły, a więc nauczanie, oddziaływanie środków
masowego przekazu, filmu, książki.

Uwzględniając
powyższe interpretacje należałoby przyjąć pojęcie światopoglądu w edukacji
Wojciecha Pomykało rozumianego jako „najogól­niejszy
obraz wszechświata, globu ziemskiego, społeczeństwa ludzkiego i jed­nostki
ludzkiej. (…) jest nie tylko najogólniejszym, ale całościowym, synte­tycznym
obrazem całego otaczającego nas świata”. Światopogląd zaspakaja też po­trzebę
poczucia sensu życia człowieka, określa miejsce człowieka w przyro­dzie i społeczeństwie
oraz cel do którego człowiek zmierza.
„Obraz świata denotuje nie tylko wiedzę o rzeczywistości, ale też przekonania
na te­mat jej sensu oraz zespół wartości i ocen pozwalających kształtować
życiowe po­stawy i pro­gramy realizacji wyznaczonych przez światopogląd
koncepcji ży­cia” (Bedna­rek, Jastrzębski, 1996, s.152).

Według
Czapińskiego „Człowiek prowadzi swój
dialog z rzeczywisto­ścią opierając się na całościowym projekcie świata,
sprzyjającym najpełniej­szemu zaspokojeniu wszystkich potrzeb, niezależnie od
aktualnego stanu ich pobudzenia. Ów projekt – nazwijmy go światopoglądem…”
(1985, s. 147).

Z kolei w
pracach socjologów (por. Gurycka, 1996) spotykamy tenden­cję do traktowania
światopoglądu jako wartości grup, społeczności różnią­cych się ideologią, a
więc do traktowania pojęcia światopoglądu jako faktu społecznego. Opierając się
na definicji według encyklopedii internetowej z działu socjologia, światopogląd
to „zespól przekonań człowieka dotyczą­cych
podstawowych problemów społecznych, politycznych, etycznych, religij­nych,
wyznaczających jego postępowanie i stosunek do rzeczywistości”.

Prezentując
pojęcia światopoglądu jako zbioru ogólnych przekonań, twierdzeń, sądów i ocen
wkraczamy na drogę problematyki filo­zoficznej, która występuje u młodzieży w
różny sposób. Młodzi zastanawiają się nad sensem życia, nieśmiertelnością
duszy, wolnością woli, istnieniem Boga, czy też nad niesprawiedliwością
społeczną (ks. Bednarski, 2000).

Każdy „człowiek tłumaczy sobie naturę świata,
docieka racji swego istnienia, stara się zrozumieć siebie i innych ludzi,
określa swoje miejsce w świecie i społeczeństwie, a także ustala sens i cel
swego życia oraz swojej aktywności” (Dębowski, i inni 1994, s. 224).
Zwłaszcza wiek młodzieńczy, okres dorastania młodzieży i kształtowania się
światopoglądu jako globalnego osobistego obrazu (reprezentacji) świata w umyśle
człowieka (wraz z miejscem własnego Ja w tym obrazie) (Gurycka, 1998) cechuje
dynamika i osobisty charakter aktywności. Jego świat realny w postaci
selektywnego zbioru faktów, obiektów, powiązań, a co najważniejsze, rdzenia
reprezentacji daje określony punkt widzenia, który pozwala na określenie
orientacji świato­poglądowej.