PLAN :

1 . Wyjaśnienie terminu – „niepowodzenia szkolne „ .

2 . Metody badań nad przyczynami niepowodzeń szkolnych .

3 . Przyczyny niepowodzeń szkolnych tkwiących w środowisku
rodzinnym .

4 . Szkoła wobec niepowodzeń .

5 . Zapobieganie niepowodzeniom uczniów w nauce .

1 . Wyjaśnienie terminu „ niepowodzenia szkolne „ .

Niepowodzenia szkolne
stanowią ciągle otwarty problem dla wielu badań . Zagadnienie to jest
szczególnie ważne , ze względu na fakt , że skuteczne zapobieganie
niepowodzeniom szkolnym możliwe jest dzięki ustaleniu przyczyn, które wpłynęły
na ich pojawienie się . Problemem tym zajmowało się już wielu pedagogów min. H
. Radlińska , M . Grzywak – Kaczyńska , B .

Nawroczyński , J . Pieter , W . Okoń , J . Konopnicki , Cz .
Kupisiewicz , H . Spionek i inni .

Przez niepowodzenia
szkolne rozumiemy proces pojawiania się braków w wymaganych przez szkołę wiadomościach
i umiejętnościach uczniów oraz negatywnego stosunku młodzieży wobec tych
wymagań . Taką definicję niepowodzeń podaje W . Okoń . J . Konopnicki uważa ,
że pojęcia powodzenia i niepowodzenia w nauce trzeba rozpatrywać zawsze łącznie
. W nauce , kiedy kończy się powodzenie zaczyna się niepowodzenie – i odwrotnie
.

Cz . Kupisiewicz
wskazuje na trzy rodzaje przyczyn niepowodzeń szkolnych :

- przyczyny ekonomiczno – społeczne (złe warunki materialne i
mieszkaniowe, rozpad struktury rodziny , niski poziom intelektualny i
kulturalny rodziców , niewłaściwa postawa rodziców wobec dziecka , brak
zrozumienia i zaspokojenia potrzeb dziecka ) ,

- przyczyny pedagogiczne – tkwiące w samym procesie
dydaktycznym , spowodowane niedostatecznym przygotowaniem nauczycieli ,
popełnionymi przez nich błędami dydaktycznymi oraz wadliwą postawą w stosunku
do uczniów ,

- przyczyny biopsychiczne , tkwiące w dziecku np. wady wymowy
, wzroku , słuchu itp.

J . Konopnicki natomiast wyróżnia
intelektualne , emocjonalne i społeczne przyczyny niepowodzenia w nauce oraz
przyczyny szkolne .

2 . Metody badań nad przyczynami niepowodzeń .

Pierwszym etapem pracy z dziećmi jest
postawienie trafnej diagnozy dla każdego przypadku i zastosowanie odpowiedniej
profilaktyki i terapii pedagogicznej odnoszącej się do dzieci i ich środowiska
rodzinnego . Pierwszą zaś osobą , która dostrzega trudności dziecka jest
nauczyciel . Powinien więc umieć rozpoznać i scharakteryzować zaburzenia , aby
trafnie ustalić nie tylko przyczyny , ale wynikające z nich konsekwencje . Do
podstawowych technik , którymi może posługiwać się nauczyciel nalezą :

- wywiad ,

- rozmowa z dzieckiem ,

- analiza dokumentów i wytworów dziecka ,

Właściwa ich ocena może przyczynić się do współdziałania
nauczyciela w ustaleniu diagnozy pedagogicznej , a przy współpracy z
psychologiem – psychologicznej , co stanowi punkt wyjścia do opracowania
programu zabiegów pedagogicznych i terapeutycznych . Ustalenie przyczyn jest
jednym z pierwszych i naczelnych etapów walki z niepowodzeniami . Wszelkie
działania należy rozpocząć od dobrego poznania ucznia poprzez :

a) Analizę dokumentacji szkolnej i pracy ucznia tj.

- zapoznanie z diagnozą i
orzeczeniem poradni psychologiczno – pedagogicznej

kwalifikacji ucznia na
zajęcia ,

- zapoznanie z listą
uczniów zakwalifikowanych do zespołów przez radę

pedagogiczną ,

- przeanalizowanie arkuszy
ocen uczniów zgłoszonych do zajęć , a także

systematyczne
kontrolowanie ocen cząstkowych ,

- zwrócenie uwagi na
wytwory pracy uczniów ( zeszyty przedmiotowe ,

wytwory plastyczne i
techniczne ) .

b) Prowadzenie obserwacji :

- kierowanej , w czasie
pierwszych zajęć na początku roku szkolnego ,

- systematycznej , ciągłej
, przez cały czas pracy z dzieckiem .

c) Stałą współpracę z wychowawcą .

d) Systematyczne współdziałanie z pedagogiem szkolnym i
szkolną służbą zdrowia ( analiza karty zdrowia umożliwi poznanie ogólnego
rozwoju fizycznego , przeprowadzonych badań specjalistycznych itp. ) .

e) Współpracę z rodzicami dziecka , która umożliwi uzyskanie
informacji o pozycji dziecka w rodzinie , warunków życia , przebytych chorobach
itp..

Do środków
organizacyjnych o charakterze profilaktycznym można zaliczyć także wszelkie
czynności nauczycieli o charakterze dydaktycznym jak :

- sporządzanie w klasie tabel umożliwiających uczniom
śledzenie postępów w nauce ,

- indywidualne rozmowy z uczniami ,

- stałe spotkania z rodzicami połączone z analizą prac dzieci
( co pozwoli wyłowić braki ) ,

- odtwarzanie wybranych fragmentów lekcji ( np. czytanie ,
wskazanie rodzicom błędów popełnianych najczęściej przez dziecko ) ,

- częste stosowanie ćwiczeń korekcyjnych umożliwiających
wdrożenie uczniów do systematyczności , kontroli oraz koncentracji uwagi ,

- włączenie organizacji uczniowskich do współpracy ,
organizowanie zespołów samopomocy koleżeńskiej .

Dzięki
stosowaniu takich technik nauczyciel jest w stanie wyłowić uczniów którym grożą
niepowodzenia w nauce i zastosować odpowiednie środki

zaradcze .

1 . Przyczyny niepowodzeń tkwiące w
środowisku rodzinnym .

Jak wiadomo dzieci i młodzież w wieku szkolnym większość czasu spędzają
w domu rodzinnym . Od tego jaka jest atmosfera w domu zależy w dużej mierze
powodzenie w nauce szkolnej dziecka .

Nauka szkolna czy to pierwszoklasisty , czy dorastającego nastolatka
wymaga koncentracji wszystkich sił psychicznych , całkowitego zaangażowania
procesów intelektualnych , emocjonalnych i woli . Wymaga to dużego wysiłku ,
którego skuteczność jest uwarunkowana uzdolnieniami , zainteresowaniami , a
także od ogólnej sytuacji życiowej : trybu życia , stanu zaspokojenia potrzeb
psychofizycznych , a zwłaszcza potrzeby bezpieczeństwa . Dziecko tylko w tedy
czuje się bezpieczne w rodzinie , kiedy panuje w niej dobra , spokojna
atmosfera.

Jedną z podstawowych przyczyn niepowodzeń szkolnych są konflikty między
rodzicami zaburzające tę atmosferę . Nie tylko kłótnie i awantury spowodowane
zwłaszcza przez alkoholizm , ale i inne mniej widoczne i trudniej uchwytne
czynniki mające negatywny wpływ na ogólny rozwój dziecka i jego wyniki w karierze
szkolnej .

Nie sprzyja powodzeniu szkolnemu atmosfera nerwowości , ciągłego
pośpiech , chaosu i nieporządku . W prawdzie w dzisiejszych czasach , gdy tempo
życia jest szczególnie szybkie trudno stworzyć w rodzinie oazę spokoju . W
niektórych jednak domach panuje atmosfera szczególnie nerwowa i niespokojna .
Na atmosferę rodziną składają się nie tylko stosunki między rodzicami lecz
stosunek rodziców do dzieci . Ma on wpływ na rozwój dzieci , ich postawę i powodzenie w nauce .

Jeśli dziecko ma poczucie , że jest
zbyteczne , że rodzicom wcale na nim nie zależy , może nawet przeszkadza w
realizacji ich dążeń , nie wykazuje zapału do nauki . Stosunek dziecka do nauki
, motywy dla których się uczy , są bardzo silnie uzależnione od stosunku
rodziców do nauki .

Brak zainteresowania dzieckiem ,
obojętność na jego sprawy nie sprzyjają zapałowi dziecka do nauki . Nie sprzyja
mu także niewłaściwy stosunek ojca i matki do wiedzy . Ich niechęć do nauki ,
do wiedzy przechodzi na dziecko . Jeśli rodzice stale podkreślają , że
najważniejsze są dobre zarobki , a te nie zależą od wykształcenia , dziecko nie
nabiera zapału do nauki a wręcz przeciwnie , co w efekcie może doprowadzić do
niepowodzeń szkolnych .

Brak kulturalnej atmosfery w
rodzinie , brak zainteresowań poznawczych u ojca i matki nie wróży powodzenia w
nauce szkolnej u dziecka .

Takie zestawienie pozwala
stwierdzić , że nieodpowiednie warunki środowiskowe to przede wszystkim
rozbicie rodziny i jej rozkład , alkoholizm rodziców i brak odpowiedniego
oddziaływania wychowawczego na dzieci . Czynniki te w znacznym stopniu decydują
o niepowodzeniach uczniów w nauce.

Jak wielkie znaczenie ma nauka na rozpad rodziny może świadczyć fakt ,
że większość wychowanków domów dziecka pochodzących z rodzin rozbitych ma
trudności w nauce . Na pytanie czy lubią się uczyć 38 osób odpowiedziało – nie
a tylko 2 osoby – że lubią trochę . Na pytanie o przyczyny niepowodzeń
wychowankowie wskazywali najczęściej :

- nienadążanie za zbyt szybkim tempem pracy na lekcji ,

- niesprawiedliwe ocenianie przez nauczycieli ( faworyzowanie
dzieci wychowujących się w domach rodzinnych ) ,

- słaba pomoc ze strony wychowawców ,

- złych kolegów ,

- przeciążenie pracami domowymi .

W wypowiedziach tych występuje
tendencja do obarczania winą wszystkich oprócz siebie i swojej rozbitej rodziny
. Powyższe rozważania pozwalają na sformułowanie wniosku : należy najpierw
wyeliminować przyczyny niepowodzeń tkwiące w rodzinie , a później korygować
same niepowodzenia , w przeciwnym razie wszelkie zabiegi będą dawały znikome
efekty.

4 . Szkoła wobec niepowodzeń
szkolnych .

Z problemem niepowodzeń szkolnych boryka się każda szkoła . Wydaje się ,
że należy zająć się tym zjawiskiem na progu kariery szkolnej dziecka i podjąć
określone środki zaradcze . Badania przeprowadzono w oparciu o dokumentację
szkolną podmiejskiej szkoły podstawowej . Na pierwsze miejsce wysuwa się fakt ,
że w tej szkole nie było ocen niedostatecznych na koniec roku.

Były oceny mierne i niedostateczne
wciągu 3 semestrów – co stanowi 3/1 % ogółu wystawionych ocen . W toku dalszej
nauki wzrasta liczba ocen dostatecznych kosztem znacznego zmniejszenia się
liczby ocen bardzo dobrych. W pierwszym semestrze było 23,6 % ocen
dostatecznych , a w trzecim 17,2 % . Zaznaczyć należy ,że nadal nie ma ocen
niedostatecznych . W analizowanej klasie daje się zaobserwować wzrost liczby
ocen miernych w miarę przybywania lat nauki . Jest to wzrost trzykrotny ,
przypada na trzy przedmioty : język polski , matematykę , środowisko . W tej
grupie przedmiotów średnia ocen kształtuje się poniżej oceny dobrej , z
pozostałych przedmiotów powyżej . Na naukę przedmiotów z pierwszej grupy
ogromny wpływ ma umiejętność czytania i pisania . Analizując oceny cząstkowe
można stwierdzić , że u sporej liczby uczniów klasy III występują trudności w
zakresie umiejętności czytania . Co trzecie dziecko ma kłopoty zarówno z
techniką jak i tempem czytania . Podobnie ma się sytuacja z umiejętnością
pisania . Tu również co trzecie dziecko zasługuje na ocenę dostateczną . Zatem
poprawność , technika , czytelność i estetyka pisma wymaga jeszcze wielu
ćwiczeń .

Z powyższych danych wynika , że duży wpływ na powodzenie w nauce ma
umiejętność czytania i pisania .

Widać również , że niepowodzenia szkolne towarzyszą dzieciom od
pierwszych lat nauki . Aby ich uniknąć lub wyeliminować należy :

- trafnie i rzetelnie zdiagnozować niepowodzenie ,

- głęboko przeanalizować przyczyny i podjąć skuteczne środki
zaradcze ,

- profilaktyka .

Jeśli chodzi o diagnozę , to każda
szkoła dysponuje danymi na ten temat . Rzecz w tym by zechciała z nich
skorzystać .

5 . Zapobieganie niepowodzeniom
uczniów w nauce .

Niepowodzenia szkolne towarzyszyły i
towarzyszą uczniom od pierwszych lat kariery szkolnej . Dlatego zarówno w
szkołach miejskich jak i wiejskich organizowane są różne formy pracy
zapobiegawczej i wyrównującej opóźnienia w nauce . Do najczęściej stosowanych
form pomocy uczniom należą:

- zespoły wyrównawcze i korekcyjne ,

- indywidualizacja nauczania ,

- samopomoc koleżeńska ,

- zwiększenie częstotliwości odpytywania uczniów ,

- współpraca z rodzicami ,

- korepetycje ,

Analiza dokumentacji szkolnej
wykazała , że najczęściej stosowaną i najbardziej popularną formą lecz nie
masową są zespoły wyrównawcze . Popularnym i skutecznym sposobem okazała się
również pomoc koleżeńska .

Inną formą zapobiegania
niepowodzeniom jest pedagogizacja rodziców i zwrócenie uwagi na następujące
kwestie :

- nieumiejętność organizowania pracy dziecka ( nieznajomość
metod uczenia , nieodpowiedni stosunek do pracy , pierwsze trudności w nauce ,
narastanie zaległości , zniechęcenie do nauki ) ,

- zasady pomocy dziecku w domu : niewyręczanie dziecka w
pracy , wdrażanie do systematyczności i obowiązkowości , budzenie zainteresowań
oraz zadowolenia z samodzielnie wykonanej pracy ,

- systematyczna kontrola wykonania przez dziecko określonych
zadań ,

- organizowanie pomocy dziecku : układanie planu pracy ,
sprawdzanie i korygowanie błędów , kontrolowanie wykonanych zadań ,

- stopniowe ograniczenie kontroli aż do wyrobienia nawyku
pracy samodzielnej .

Ważną funkcję w zakresie zapobiegania niepowodzeniom szkolnym spełnia
współpraca z poradnią psychologiczno – pedagogiczną umożliwiając wykrywanie
przyczyn niepowodzeń .