Termin
nauczyciel ( nauczycielka) – to odpowiednio przygotowany

specjalista
do prowadzenia pracy dydaktyczno-wychowawczej

(
nauczającej) w instytucjach oświatowo-wychowawczych, szkołach, przedszkolach,
na kursach oraz w innych placówkach pozaszkolnych.

Z historycznego punktu widzenia termin nauczyciel obejmował
i obejmuje również nauczycieli prywatnych, tj.mentorow, dozorców, guwernerów,
korepetytorów. Funkcję „ nauczyciela” w dzisiejszych czasach może pełnić książka,
telewizja, czasopisma, film, koncert.

Nauczyciel to także wychowawca i pracownik pedagogiczny związany ze szkolą lub placówką
oświatowa, a także w placówkach wychowawczych, opiekuńczo- wychowawczych,
leczniczych, leczniczo-wychowawczych i leczniczo- opiekuńczych, w zakładach
poprawczych, schroniskach dla nieletnich,w ośrodkach metodycznych.

W dziejach każdego narodu spotykamy
się z zawodem nauczycielskim. Poczynając od okresu dzikości – gdzie brak jest
danych historycznych do bardziej cywilizowanego rozwoju. Należy jednak
przypuszczać, że podobne potrzeby życiowe, warunki społeczno-gospodarcze
powodowały do siebie zbliżone zasady organizacji.

Początki zawodu nauczyciela giną w
mrokach dziejów. Wychowanie bowiem powiązane jest nie tylko z opieką nad
potomstwem ale również z przygotowaniem dziecka do życia społecznego. Tę
funkcję w prymitywnych strukturach społecznych spełniała starszyzna rodowa,
magowie, kapłani. Byli nośnikami wiedzy, którą przekazywali nowym pokoleniom.

Najstarszy
w dziejach- nauczyciel chiński rozpoczął swój zawód około 2200 lat p.n.e. i od
razu został urzędnikiem państwowym stojącym wysoko w hierarchii społecznej.
Jego pozycja zależała od ich wykształcenia ( największe zaszczyty posiadał,
zatem kto przeszedł trudny 3 stopniowy egzamin naukowy).

W
Indiach społeczeństwo było podzielone według religijnych- zasad świętych ksiąg
Wed, na odcięte od siebie kasty. Tylko najwyższa z nich- kapłańska zwana
braminami miała dostęp do kultury i wiedzy. Objaśniali oni przepisy ksiąg
świętych, ustalali zasady moralne, pisali dzieła naukowe. Podobnie w
Mezopotamii i Egipcie kapłani zajmowali je się nauczaniem.

U Żydów
nauczyciel staje się rzeczywistym wychowawcą narodu, obrońcom i stróżem
tradycji narodowej- nauczanie stanowiło urząd święty.

Na
ziemiach greckich zawód nauczyciela pojawia się w 9 i 8 wieku p.n.e. jest nim
wędrowny śpiewak- aoid, uznawany w tym czasie za mędrca. Zajmował się tylko
nauczaniem synów królewskich, a natomiast wychowanie spoczywało na rodzinie.

W okresie „oświecenia greckiego”
czytanie i pisanie stało się bardziej powszechne i tanie. Mogli z niego
korzystać wszyscy, z stąd też status takiego nauczyciela był niski. Funkcje tą
często wypełniali niewolnicy.

W
Rzymie był nim niewolnik-wyzwoleniec, którego nazywano pedagogiem- pedagogus-
prowadzący chłopca. Wychowaniem młodzieży w Sparcie zajmował się każdy dorosły
obywatel, a nie niewolnik. Większym autorytetem społecznym cieszyli się
nauczyciele ( tzw. nauk wyższych- filozofii i retoryki). Posiadali też dość
wysokie dochody. Początkowo jedynie u sofistów fakt przyjmowania zapłaty za
nauczanie ( mądrości i cnoty) stawiało ich niżej niż wolnych. Filozofowie owego
czasu i ich szkoły

(
Sokratesa, Platona, akademii platońskiej, Arystotelesa i jego lykejonu)
uprawiający „naukę dla nauki’ w sposób amatorski zajmowali wysoką pozycję
społeczna. Sztukę nauczania traktowano raczej jako „ dar”.

Wysokie wymaga nauczycielom stawiał Kwintylian, żyjący w I
wieku naszej ery. Głosił on pogląd, iż nauczyciel powinien być dobrze
przygotowany pod względem naukowym i metodycznym, również do nauczania
elementarnego. Był zwolennikiem szkoły publicznej a nie prywatnej. Wydał
dzieło” O wychowaniu mówcy”.

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego,
stopniowo, choć z początkowym oporem kościół zaczął zwracać uwagę na
kształcenie młodzieży. Pracą tą zajęły się klasztory- nauczycielem był
zakonnik. W VII wieku rozpoczęto kształcenie kleru. Szkołą kierowali biskupi,
później scholastycy.

W XII wieku powstają uniwersytety, najwcześniej w Bolonii,
Paryżu i Oxfordzie. Na uniwersytetach istniały 3 zasadnicze fakultety
teologiczny, medyczny i prawny, nadające stopień doktorów uprawniające do
nauczania oraz wydział filozoficzny poświęcony 7 sztukom wyzwolonym (
gramatyka, retoryka, dialektyka, arytmetyka, muzyka, astronomia i geometria)
dające stopień magistra, co również oznaczało uprawnienia nauczyciela. W
okresie renesansu rozwija się kształcenie nauczycieli do nauczania średniego i
elementarnego. Nauczyciele ci byli niedoceniani, wyśmiewani w satyrach. W
dalszym ciągu nie było dydaktyki.

Znacznie później, bo w XVII i XVIII wieku powstają założone
przez jezuitów tzw. Braci Szkółek Chrześcijanskich, pierwsze seminaria
nauczycielskie przygotowujące nauczycieli do nauczania elementarnego i
średniego. Twórcą pierwszego seminarium jezuickiego był Jan Chrzciciel de la
Salle. W seminarium uczono w języku ojczystym i dopuszczano świeckich.
Wcześniej, bo w XV wieku organizatorem życia humanistycznego we Włoszech był
Vittorino da Feltre, XVI – Johan Sturm. Ten ostatni założył w Strasburgu
gimnazjum, którym kierował przez 45 lat.

XVII wiek to okres działalności wybitnego
pedagoga Jana Amosa Komeńskiego- twórcy systemu pedagogicznego. Domagał się on
powszechnego nauczania i wychowania. Opracował system jednolitego szkolnictwa
dla całej ludności, a dydaktyka zaczęła rozwijać się na podstawach naukowych.
Dokonał analizy procesu nauczania i określił nowe podstawowe zasady nauczania.
Twierdził, iż proces nauczania by był skuteczny musi opierać się na znajomości
procesu poznania ludzkiego i kształtowania rzeczywistości. Tak ambitne
założenia pedagogiczne wymagały odpowiednio przygotowanych do nauczania
-nauczycieli, co wiązało się ze stworzeniem zakładów kształcenia nauczycieli.

Komisja Edukacji Narodowej
powstała w Polsce 14.10.1773 roku i była państwową naczelną władza szkolna,
niezalezna od czynników kościelnych. Fundusze na jej działalność pochodziły z
przejętych przez państwo dóbr pojezuickich. Powołana przez sejm
Rzeczypospolitej stanowla jak gdyby ministerstwo oświaty. KEN tworzy stan
akademicki – pierwszy w Europie zawodowy związek zrzeszający profesorów i
nauczycieli szkol średnich. Komisja Edukacji Narodowej powołuje przy wileńskiej
i krakowskiej Szkole Głównej studia dla kandydatów do stanu akademickiego.
Troszczy się o przygotowanie nauczycieli do szkol parafialnych, wytycza
wskazówki dla nauczycieli wiejskich, tworzy seminaria, wydaje napisaną przez
Piramowicza w 1787 roku „ Powinności nauczyciela”.

Oświecenie wnosi zrozumienie kwestii
specjalnego przygotowania nauczycieli do każdego szczebla nauczania. Zawód
nauczycielski powstaje jako zawód świecki.

XIX wiek wnosi kształcenie
kształcenie nauczycieli dla szkol początkowych w seminariach nauczycielskich-
sato zakłady typu średniego. Pierwszym organizatorem i dyrektorem seminarium
nauczycielskiego w Niemczech był Adolf Disterweg- zwolennik Pestalozziego (
stworzył podstawowy system kształcenia nauczycieli do szkol średnich.

Disterweg utworzył seminaria w Dusseldorfie i Berlinie, był
autorem „ Przewodnika dla nauczycieli niemieckich” 1834. Dbał o kształcenie i
doskonalenie nauczycieli oraz dbał o ich zawodowe interesy.

W tym
samym czasie w Księstwie Poznańskim, na terenie Wielkopolski działa E.
Estkowski- organizator i ideolog nauczycielstwa polskiego, twórca seminarium
nauczycielskiego w Poznaniu oraz autor” Planu urządzenia” tegoż seminarium.
Założył również „ Towarzystwo pedagogiczne” w Poznaniu,1848r był tez twórca i
redaktorem pierwszego polskiego czasopisma pedagogicznego „Szkoła polska”.

Powstające
w drugiej połowie XIX wieku liczne seminaria reprezentowały różny poziom
nauczania; wiodącymi były seminaria galicyjskie.

Seminaria nauczycielskie dawały wykształcenie na poziomie zbliżony
do średniego- były to średnie szkoły zawodowe pedagogiczne. Nie dawały jednak
uprawnień do dla dalszego kształcenia uniwersyteckiego. Przyszli nauczyciele
poznawali pedagogikę ( dydaktykę), psychologie jak również przedmioty szkoły
elementarnej. Natomiast absolwenci uniwersytetów mogli nauczać w szkołach
średnich ( gimnazjach). Istniała wiec duża dysproporcja miedzy nauczycielem
gimnazjum a nauczycielem ludowym.

Twórca
pedagogiki „naukowej” w XIX wieku w Niemczech był Johan Friedrich Herbart,
profesor uniwersytetu w Królewcu, gdzie utworzył uniwersyteckie seminarium
pedagogiczne dla kształcenia nauczycieli szkol średnich i wyższych oraz przy
nim szkole ćwiczeń ( lekcje próbne). Pedagogikę swa oparł na etyce i
psychologii, a wiec nauczyciel by mógł uczyć oprócz umiejętności dydaktyki
wychowawczej powinien mieć przygotowanie pedagogiczne i psychologiczne.
Twierdził, ze poznanie samego przedmiotu nauczania to za mało.

Podsumowując
XIX wiek można powiedzieć, iż rośnie ranga i status społeczny nauczycieli.
Nauczyciele staja się urzędnikami państwowymi, powoływanymi przez organa
państwa, otrzymują emeryturę. Rośnie prestiż zawodowy tej profesji.

Wiek XX wnosi rozwój nauk
pedagogicznych i psychologicznych, zostaje ”odkryte dziecko” a jednocześnie
również „ odkryto nauczyciela”. W sposób rewolucyjny określono prawa dziecka,
zapewniono mu pełny rozwój indywidualny, uznano jego prawa jak również sprecyzowano rolę i zadania
nauczyciela. Rozwijają się badania nad osobowością nauczyciela, talentem i
zdolnościami wychowawczymi. Gwałtowny rozwój naukowo-techniczny, gospodarczy i
kulturalny wymaga obecnie od nauczyciela stałego podnoszenia poziomu
wykształcenia w celu nadążenia za gwałtownie zachodzącymi zmianami. Szkolnictwo
ma obecnie wyznaczony za główny priorytet – dostarczanie społeczeństwu wysoko
wykwalifikowanych obywateli. Edukacja staje się w głównej mierze przygotowaniem
do zawodu.

Ułatwiać
to ma cybernetyzacja i technizacja procesów dydaktycznych w nowoczesnej szkole.
Coraz częściej mówi się o dydaktyce nie jako o „sztuce” i nie jako o teorii
nauczania i kształcenia, lecz jako o technologii nauczania. Sprawę komplikuje
współczesny wymóg ustawicznego kształcenia się przez całe życie w celu
nadążenia za gwałtownym postępem naukowo-technicznym. Wyraża to idea edukacji
permanentnej.

Współcześnie
od nauczyciela wymaga się, aby był dobrym specjalistą, budził w młodzieży
zainteresowania, umiał korzystać w pracy z ułatwień, jakie daje postęp
naukowo-techniczny, chciał i był animatorem różnych poczynań
edukacyjno-kulturalnych, miał wyrobiona otwartą postawę, sam prezentował wartościową osobowość, chciał
i był życzliwym doradcą zarówno uczniów jak i rodziców.