Możliwość stymulacji i pomocy pedagogicznej rodzinom dysfunkcjonalnym wychowawczo.

Rodzina ponosi
podstawową odpowiedzialność za wychowanie dzieci, za ich karierę szkolną i przygotowanie do samodzielnego
życia. To właśnie w rodzinie dokonuje się podstawowy proces kształtowania pojęć
moralnych dziecka, jego wrażliwości moralnej i społecznej. Cechy te mają duże
znaczenie dla spełnienia zadań wychowawczych przez szkołę oraz inne placówki
wychowawcze. Rola rodziny jako środowiska wychowawczego nie ogranicza się do
wczesnych lat życia dziecka, trwa aż do osiągnięcia przezeń samodzielności,
zdobycia wykształcenia i przysposobienia do zawodu. Bardzo dużego oparcia w
rodzinie, wymaga okres dojrzewania, w którym życie psychiczne staje się bardzo
intensywne i kształtuje się stosunek do zagadnień i własnego życia.
Wielokrotnie zwracano uwagę, że wpływu rodziny na dziecko nie da się zastąpić
przez żadne inne formy opieki. O sile oddziaływań rodziny decyduje bowiem
podłoże emocjonalne, osobisty stosunek rodziców do dziecka [miłość do własnego
dziecka] oraz zaufanie dziecka do rodziców. W realizację zadań wychowawczych
oraz do ścisłego współdziałania z rodziną włączone jest środowisko
nauczycielskie, które to posiada pełną świadomość wielkiej roli rodziny w
rozwoju dziecka. Udział rodziców w życiu szkoły sprzyja temu, że staje się
przyjazna dzieciom, a problemy wychowawcze nie urastają do rangi patologii.

Rodzice, będący dotychczas jedynymi osobami zaangażowanymi w
kształtowanie przyszłości swych dzieci, obecnie dzielą tę odpowiedzialność ze
szkołą:

- rodzice są pierwszymi wychowawcami i nauczycielami dziecka
i współpraca ze szkołą, uzgadnianie
stanowisk leży w ich interesie,

- rodzicom zależy na jak najlepszym rozwoju dziecka i
ponoszą za
nie odpowiedzialność,

- wszelkie patologie, uzależnienia, agresja wymagają ścisłej
współpracy szkoły i domu.

Proces budowania współpracy między rodziną a szkołą wymaga jednak
lepszego zrozumienia wzajemnych relacji i ról pełnionych przez jego
uczestników.

Odpowiedzialność za edukację i wychowanie dziecka, w sposób
naturalny i niezbywalny przynależna jest rodzicom jednak kluczem do idealnej
sytuacji jest wzajemne poszanowanie praw i poczucie odpowiedzialności.

Potrzeba otoczenia dziecka szczególną opieką prawną wyrażona
została w naszym kraju poprzez Konwencję Praw Dziecka, która stanowi:

- we wszystkich działaniach dotyczących dziecka należy
kierować się zasadą jego dobra;

- dziecko jest istotą ludzką, wymagającą poszanowania jej
tożsamości, godności i prywatności.

Dziecko ma prawo:

- do życia;

- do swobody myśli i sumienia;

- do wyrażania własnych poglądów;

- do znajomości własnych praw;

- do wolności od wszelkiego rodzaju przemocy fizycznej i
psychicznej;

- do ochrony zdrowia, wypoczynku i czasu wolnego;

- do informacji;

- do tożsamości narodowej;

- do korzystania z dóbr kultury;

- do prywatności.

Zmieniają się zatem nastawienia społeczne w stosunku do dzieci.

Dziecko po okresie uprzedmiotowienia i całkowitego
podporządkowania się dorosłym, nareszcie jest spostrzegane jako podmiot procesu
wychowania i pełnoprawny partner w życiu.

2.Pojęcie dysfunkcjonalności rodziny.

Do dziś jednak, jakże często zaniedbywane są zarówno obowiązki
rodziców, jak i naruszane prawa dziecka. W przeważającej ilości przypadków,
powyższe, wynikają z dysfunkcjonalności wychowawczej rodziny .

Dysfunkcjonalny
– w języku polskim „nieprzystosowany, niedostosowany do potrzeb, celów, zwłaszcza ludzkich,
społecznych.” W przeniesieniu tego pojęcia na rodzinę – jest to rodzina,
która nie spełnia już swoich naturalnych funkcji, a przecież funkcja rodzicielska łączy
się ściśle z funkcją opiekuńczą i wychowawczą. Cechą środowiska rodzinnego jest
to , iż jego funkcje stanowią ograniczoną całość, złożoną i jednolitą, oraz nie
są i nie mogą być realizowane oddzielnie.

Pojmując rodzinę jako całość, jako integralny i niezależny byt,
trzeba przyjąć, iż jakiekolwiek zaburzenie, utrudniające realizację którejś z
podstawowych funkcji, może powodować przejściową lub dłuższą niewydolność
ogólnego jej funkcjonowania czyli dysfunkcjonalność. Współzależność między
prawidłowym pełnieniem jednej nawet funkcji przez rodzinę, a wydolnością całej
rodziny jest faktem potwierdzonym przez badania. Zaistnienie dysfunkcji w
rodzinie jest następstwem wielu sytuacji, które niszczą i zakłócają prawidłowe
funkcjonowanie rodziny prowadząc do zjawiska patologii: alkoholizm,
prostytucja, narkomania, przemoc. Maria Łopatkowa określa rodzinę patologiczną
jako taką, w której oboje lub jedno z rodziców jest alkoholikiem, przestępcą
lub trudni się nierządem. Inne przypadki zalicza do kategorii rodzin
zagrożonych. Wśród typologii rodzin
znajdują się:

- rodziny wzorowe wychowawczo

- rodziny normalne

- rodziny jeszcze wydolne

- rodziny niewydolne

- rodziny patologiczne

W świetle tego podziału do rodzin dysfunkcjonalnych będą należały
rodziny niewydolne i rodziny patologiczne. Stosując się do powyższego podziału
widzimy, iż pojęcie rodzin dysfunkcjonalnych jest pojęciem szerszym od pojęcia
rodzin patologicznych i określa: rodziny zdezorganizowane, rodziny
zdezintegrowane, rodziny problemowe, rodziny dysharmonijne, rodziny negatywne,
złe środowiska rodzinne, rodziny patologiczne. W każdej z tych rodzin
zróżnicowanie możliwości wychowawczych jest bardzo duże wynikające z wielu
przyczyn. Najbardziej trudne są sytuacje wiążące się z alkoholizmem,
prostytucją, przestępczością, wiążące się z rozbiciem lub rozprzężeniem
rodziny; wymagają bowiem szczególnych form opieki nad dzieckiem. Nawet jednak w
rodzinach pełnych obserwujemy niewydolność wychowawczą wynikającą z:

- trudnej sytuacji materialno-bytowej

- niedostatecznego nadzoru nad dziećmi [praca obojga
rodziców]

- niskiego poziomu wykształcenia rodziców

- dużej liczby dzieci w rodzinie

- złych warunków mieszkaniowych

Badania rodzin dysfunkcjonalnych ujawniły następujące braki:

- w rodzinie
dysfunkcjonalnej potrzeby biologiczne dziecka nie są zaspokajane w

sposób wystarczający

- rodzina dysfunkcjonalna
nie zaspokaja potrzeb poznawczych: pomoc w nauce,

zdobywaniu wiedzy,

- nie są zaspokajane w
sposób wystarczający potrzeby psychiczne tj. akceptacji, , współdziałania, bezpieczeństwa, szacunku i dostatku

- zaniedbywane są
potrzeby społeczno kulturalne, estetyczne

3. Pomoc, poradnictwo – cel i zakres działania.

Poradnictwo jest potrzebne ludziom we wszystkich obszarach ich
aktywności, na całej drodze indywidualnego rozwoju. Towarzyszy człowiekowi w
kolejnych etapach życia pomagając rozwiązywać pojawiające się problemy.
Wielostronne działania winny zdążać do przywrócenia rodzinie jej
funkcjonalności. Wiąże się to z kompleksowym wychowaniem do życia w rodzinie i
wspieraniem każdej rodziny, aby trwała i zapewniała rozwój swoim członkom.

Poradnictwo wspomaga, podtrzymuje, wspiera rozwój, przyjmując
charakter działań naprawczych bądź profilaktycznych. Wczesna pomoc
profilaktyczna nie dopuszcza do powstawania szkodliwych dla zdrowia i
wychowania nieprawidłowości, pociągających w następstwie skutki trudne do
odwołania. Powinna być udzielana w środowisku bliskim dziecku a więc w szkole,
rodzinie lub najbliższym otoczeniu, aby zapewnić dziecku przede wszystkim
możność wzrastania w naturalnych warunkach rodzinnych, kulturalnych,
społecznych.

Poradnictwo nie ma
występować jako autorytet w sprawach wychowania, ale być możliwością i szansą wytworzenia
kompromisu w sytuacjach trudnych i konfliktowych z wychowawczego punktu
widzenia. Do problemów rozwiązywanych przez poradnictwo zaliczamy problemy
związane z rodziną, wynikające z trudności w wypełnianiu jednej lub kilku
funkcji przez któregoś członka rodziny lub rodziny jako grupy. Ważną dziedzinę
stanowi w związku z powyższym,
poradnictwo w sprawach wychowawczych. Skuteczne rozwiązywanie problemów wymaga
fachowych porad nie tylko lekarza, lecz także psychologa i pedagoga. Porad tych
potrzebuje nie tylko młodzież lecz w głównej mierze rodzice. Bardzo istotne są
również formy i metody współpracy szkoły z rodziną ujęte w dwu kategoriach: współpracy doraźnej i stałej. Do form
współpracy doraźnej należą: rozmowy indywidualne nauczycieli z rodzicami oraz
lustracje przez nauczycieli środowisk rodzinnych. Obie formy są bardzo cenne
ponieważ umożliwiają poznanie warunków życia ucznia, pozwalają wykryć źródła
niepowodzeń oraz wpłynąć na wprowadzenie niezbędnych zmian w jego życiu
domowym. Praca obojga rodziców , niekorzystne warunki mieszkaniowe, powodują konieczność pomocy w nauce a
równocześnie poszerzenie zadań i funkcji wychowawczych szkoły. Część tych zadań
i funkcji wypełniają świetlice szkolne i międzyszkolne, w których przebywa
młodzież dojeżdżająca do szkół lub wymagająca pomocy w nauce. Szkoły
przesłużonego dnia pomagają rodzinie w wypełnianiu jej zadań wychowawczych. W
przypadku rodziny dysfunkcjonalnej możność wypełnienia tych zadań, zwłaszcza
jeśli chodzi o pomoc w nauce jest znikoma.

Szczególna rola w niesieniu pomocy pedagogicznej rodzinom
dysfunkcjonalnym wychowawczo przypada poradniom psychologiczno-pedagogicznym
oraz pedagogom szkolnym. Poradnia to placówka, której celem jest udzielanie
pomocy dzieciom, młodzieży oraz wszystkim, którzy z racji zawodu [nauczyciele]
czy pełnionej funkcji [rodzice] są odpowiedzialni za wychowanie i rozwój
dziecka. Poradnia pełni funkcje: profilaktyczną, diagnostyczną, doradczą,
terapeutyczną i orzeczeniowo-kwalifikującą . W pracy poradni wyróżnia się:

- poradnictwo dydaktyczne

- poradnictwo wychowawcze

- poradnictwo opiekuńcze

Obecna organizacja poradnictwa wychowawczego nie spełnia oczekiwań
osób i placówek zwracających się o pomoc. Tylko 1/5 dzieci oczekujących na
pomoc otrzymuje ją. Kontakty poradni z rodzicami i dziećmi mają charakter
okazjonalny. Rodzice wycofują się z możliwości skorzystania z pomocy poradni ze
względu m.in. na brak czasu, obawy przed skierowaniem do szkoły specjalnej,
długie oczekiwanie na diagnozę i brak natychmiastowej pomocy. Skuteczność
poradni jest niewielka ponieważ koncentrują się one na diagnostyce i
orzecznictwie zbyt mało czasu poświęcając profilaktyce i terapii.

Istotna rola w niesieniu pomocy pedagogicznej rodzinom
dysfunkcjonalnym wychowawczo przypada pedagogowi szkolnemu. Do jego zadań
należy:

- okresowa ocena sytuacji wychowawczej szkoły

- realizacja obowiązku szkolnego

- diagnoza warunków życia uczniów

- opieka nad uczniami z trudnościami

- pedagogizacja rodziców

- współpraca z poradnią

- działalność opiekuńcza

Spośród różnych form upowszechniania wiedzy pedagogicznej wśród
rodziców można wyróżnić popularne wydawnictwa na tematy rozwoju psychicznego
dzieci i młodzieży i postępowania z nimi w różnych okresach wieku oraz wykłady
i poradnictwo.

Obecnie każda ze szkół organizuje różne formy współpracy ze
środowiskiem rodzinnym ucznia. Bardzo popularne stały się cykle zajęć
[pogadanki, szkoły, kursy] z rodzicami.

Duży wysiłek w niesieniu pomocy rodzinie niewydolnej wychowawczo i
rodzinie patologicznej podejmuje Kościół poprzez organizacje i stowarzyszenia.

Jakkolwiek patrząc, pomoc pedagogiczna oferowana rodzinom
dysfunkcjonalnym wychowawczo jest niewystarczająca. Dziecko w
naszym kraju jest narażone na ciągłe naruszanie jego praw i godności.
Istniejące przepisy nie do końca chronią dziecko, a tak naprawdę okazuje się,
że nawet przepisy które z założenia miały dotyczyć dzieci chronią jedynie
interesy rodziców, zwłaszcza w ich polskim wydaniu. Nie zmieni się nic dopóki w
naszym społeczeństwie, żywy człowiek-dziecko będzie traktowany jak czyjaś
własność, ktoś bezwolny, kto nie umie o sobie stanowić.

Minister
Kazimierz Kapera [pełnomocnik rządu ds. rodziny]

opracował „Raport o
sytuacji polskich rodzin” i w oparciu o ten raport powstał dokument „Polityka
prorodzinna państwa”. W dokumencie tym poświęcono dużo uwagi problematyce
wychowawczej oraz problemom, które powstają na styku rodzina-szkoła. Do
nadrzędnych, długookresowych celów polityki prorodzinnej zaliczono tworzenie
warunków do pełnego rozwoju poprzez wspomaganie rodzin we wszystkich fazach
rozwoju.

BIBLIOGRAFIA

T.Pilch, I. Leparczyk – „Pedagogika społeczna” – Warszawa
1995,Wydawnictwo „Żak”

Red.B.Suchodolski – „Pedagogika, podręcznik dla kandydatów na
nauczycieli” –PWN, Warszawa 1985

R.Wroczyński – „Wychowanie poza szkołą” – PWS, Warszawa 1968

R.Wroczyński – „Wprowadzenie do pedagogiki społecznej” –PWN,
Warszawa 1966

W.Kopaliński – „Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych” –
„Muza”S.A. Warszawa 2000

S.Kawula – „Funkcja opiekuńcza współczesnej rodziny” – Białystok
1988

I.Budrewicz – „Społeczne uwarunkowania przestępstw młodocianych
mężczyzn przeciwko mieniu” – WSP 1992

A.Kałużny – „Prawa Dziecka – stan prawny i polska rzeczywistość” -
Toruń 1993, wydawnictwo COMER

H.Maciejewska – „Rodzice w szkole”

M.Mendel – „Uszestnictwo rodziców w procesie zmian oświatowych” –
Zeszyty Naukowe Nr 24 Gdańsk