Motywowanie uczniów do aktywności i zaangażowania na zajęciach wychowania fizycznego w szkole podstawowej.

WSTĘP

Szkoła stanowi najważniejsze,
podstawowe „źródło” edukacji w zakresie kultury fizycznej. Wychowanie fizyczne
dzieci i młodzieży zwłaszcza w szkole podstawowej powinno być pojmowane jako
proces przygotowawczy do korzystania z kultury fizycznej w życiu dorosłym.
Wychowanie fizyczne i jego wartości, których jest nosicielem, tj. zdrowie i
sprawność fizyczna są środkiem do osiągania ogólniejszych celów wychowawczych.
Zabawy, gry ruchowe, ćwiczenia fizyczne i sporty kształtują człowieka nie tylko
fizycznie, lecz wspomagają także wychowanie umysłowe, społeczne, moralne.

Lekcje wychowania fizycznego nie
zawsze jednak prowadzone są właściwie. Zależy to przede wszystkim od
nauczyciela. Powinien on być wszechstronnie wykształcony, znający psychologię,
pedagogikę i fizjologię, by móc dostrzec drzemiące w dzieciach możliwości i
zdolności. Należy wzbudzić w dzieciach potrzebę aktywności ruchowej. Tego rodzaju
efekt wydaje się możliwy tylko dzięki częstym, emocjonalnie pozytywnym
kontaktom dziecka z różnymi formami aktywności ruchowej. Podłożem do tego
rodzaju poczynań winny stać się próby stworzenia na lekcjach wychowania
fizycznego okazji do przeżywania aktywności ruchowej i wynikającego z tego
zaangażowania ucznia w zajęciach.

Największy udział w kształtowaniu
zainteresowania aktywnością ruchową przypada nauczycielowi wychowania
fizycznego. Uwzględniając zróżnicowanie osobowe i rozwojowe dzieci, to on ma w
tym zakresie największe możliwości, zwłaszcza w procesie realizacji zajęć
lekcyjnych czy pozalekcyjnych.

-2-

Głównym jednak problemem pracy z
dziećmi staje się znalezienie takiego systemu motywacji aby zaangażować je podczas zajęć wychowania

fizycznego w
szkole oraz zmobilizować je do uczestnictwa w pozaszkolnych zajęciach
sportowych. Wielu nauczycieli niczemu w swej pracy nie poświęca tyle uwagi ile
temu, jak zaangażować uczniów w zajęcia i temu, co zrobić jeśli nie zechcą.
Jednak mieszanie ze sobą takich pojęć, jak motywacja i dyscyplina świadczy o
błędnym rozumieniu przyczyn i skutków ludzkiego zachowania, zwłaszcza
zachowania polegającego na uczeniu się.

1.

Nauczyciel wychowania fizycznego
przystępując do pracy z dziećmi posiada określony zasób wiedzy „teoretycznej”,
ma ona zwykle charakter bardzo ogólny i „podręcznikowy”. Pomimo ważności
konieczności posiadania tej wiedzy, to jednak o wysokich osiągnięciach
nauczyciela decydowały będą jego praktyczne warunki pracy. Dopiero w kontaktach
z dziećmi na lekcjach wychowania fizycznego każdy nauczyciel wypracowuje swój
własny system szkolenia. Powinien on przejawiać aktywne podejście do
organizowania i realizowania procesu treningowego na lekcjach wychowania
fizycznego. To aktywne podejście powinno przejawiać się w pojmowaniu lekcji
jako procesu stale ulepszanego i doskonalonego. Działanie takie jest bardzo
trudne. Szansę kontroli wpływu nowych metod i środków treningowych daje
nauczycielowi dobrze przygotowany i przeprowadzony eksperyment naturalny.
Pozwoli on na stwierdzenie, w jaki sposób stosować środki, metody oraz dobierać
warunki procesu pedagogicznego.

Przygotowując eksperyment należy
kierować się kilkoma ważnymi zasadami:

-Należy unikać stosowania
eksperymentu bez uzasadnienia. Warunkiem jego przeprowadzenia jest przekonanie
co do jego celowości.

-3-

-Pamiętać trzeba
o utworzeniu pewnej koncepcji przypuszczalnych zależności rezultatów od
wprowadzonych czynników.

-Należy mieć świadomość, które z
czynników są najważniejsze, a które uboczne. Czynnikami ubocznymi będą
najczęściej różnice indywidualne między uczniami np. różnice w sprawności.

-Konieczne jest stworzenie grup
eksperymentalnej i kontrolnej, których skład i parametry były do siebie
zbliżone. W pierwszej z nich wprowadza się nowe warunki szkolenia, starając się
wychwycić ich wpływ na dynamikę i rozwój procesu nauczania.

W przypadku prowadzenia
eksperymentu należy zwrócić uwagę na to aby ograniczyć się do wprowadzenia
tylko jednej zmiennej, aby można było jednoznacznie odczytać wynik
eksperymentu. Należy prowadzić szczegółowe notatki, które powinny opisywać tak
całą grupę jak i poszczególne osoby.

Tak eksperymentujący nauczyciel
ma niewątpliwą szansę usprawnienia swojego warsztatu szkoleniowego,
zaangażowania uczniów w zajęcia wychowania fizycznego jak i w zajęcia
pozaszkolne.

2.

Pobudzenie uczniów do aktywności
na zajęciach w szkole jest kwestią stworzenia takiej strategii nauczania i
pracy z nimi, które rzeczywiście motywują tych uczniów do nauki.

Człowiek zdolny jest do
wykonywania czynności ukierunkowanych na osiąganie określonych celów.
Czynnikiem warunkującym taką zdolność jest mechanizm motywacyjny.

Pojęcie motywacji jest w rzeczy
samej czymś nieuchwytnym. Niekiedy służy do określania pewnych wrodzonych cech
osobniczych, czynnika pobudzającego lub też jakiejś siły napędowej, pragnienia
bądź pobudki, która

-4-

wywołuje
działanie. Często owe siły wewnętrzne określane są jako popędy czyli dążenia do
zaspokojenia swych potrzeb.

Kiedy indziej znów motywację wiąże
się z bodźcami zewnętrznymi, pozytywnymi lub negatywnymi, które można osobie
zadawać w celu wyzwolenia określonych pożądanych działań.

Jak można się domyślać dotychczas
stworzono wiele różnych teorii motywacji, jednakże tą, która znajduje najlepsze
praktyczne zastosowanie na gruncie wychowania fizycznego jest teoria motywacji
osiągnięć przedstawiona przez J. W. Atkinsona. Zdaniem tego psychologa siła
motywacji przejawiająca się w wytężonej pracy nad zadaniem jest łączną funkcją
siły motywu (względnie trwałej dyspozycji osobowości) oraz tego, czego osobnik
oczekuje w danej chwili jako konsekwencji swoich działań. Przy czym na
wymienione oczekiwania składają się po pierwsze subiektywne prawdopodobieństwo
sukcesu lub porażki i po drugie wartość pobudki. Można to przedstawić za pomocą
następującej reguły:

T=
M x P x I

gdzie: T- siła motywacji

M-
względnie trwała dyspozycja

P-
prawdopodobieństwo sukcesu lub porażki

I-
wartość pobudki

Według Atkinsona działanie
ukierunkowane na osiągnięcia jest wypadkową dwóch przeciwstawnych tendencji do
osiągnięcia sukcesu (Ts) i do uniknięcia porażki (Tf). Zgodnie z regułą
tendencja do osiągnięcia sukcesu (Ts) jest wielokrotną funkcją motywu do
osiągania sukcesu (Ms), oczekiwań sukcesu (Ps) oraz pobudki, jaką stanowi sukces
(Is), czyli Ts = Ms x Ps x Is. Analogicznie, tendencja do uniknięcia porażki
(Tf) jest wielokrotną funkcją motywu do uniknięcia porażki (Mf), subiektywnego
prawdopodobieństwa porażki (Pf) oraz pobudki, jaką stanowi porażka (If), czyli
Tf = Mf x Pf x If. Wypadkowa motywacji osiągnięć (Ts + Tf) jest sumą
algebraiczną obu

-5-

wymienionych
wcześniej tendencji. Gdy u danej jednostki motywacja do osiągnięcia sukcesu
dominuje nad motywem unikania porażki (Ms > Mf), to motywacja do osiągnięcia
sukcesu jest silniejsza od motywacji unikania porażki. Jednakże jeśli
zaistnieje sytuacja odwrotna tj., u danej jednostki motyw unikania porażki
dominuje nad motywem do osiągnięcia sukcesu (Mf > Ms), to motywacja unikania porażki jest silniejsza od motywacji
do osiągnięcia sukcesu. W tym przypadku osoba będzie unikała działań
zmierzających do osiągnięć.

Specyficzną cechą tej teorii jest
założenie, że osiągnięcie celów trudnych, przy niskich oczekiwaniach sukcesu
jest bardziej atrakcyjne.

Z powyższych rozważań można wyciągnąć
dwa wnioski. Po pierwsze, osoby, u których Ms dominuje nad Mf, będą wykazywały
najsilniejszą motywację dążenia sukcesu przy zadaniach o pośrednim stopniu
trudności. Będą wybierały zadania, które są jeszcze atrakcyjne, a jednocześnie
możliwe do rozwiązania. Po drugie, osoby, u których Mf dominuje nad Ms, będą
wykazywały najsilniejszą motywację uniknięcia porażki przy zadaniach o
pośrednim stopniu trudności. Przy takich zadaniach najsilniejszy będzie wpływ
hamujący. Osoba przy możliwości wybory będzie wybierała zadania albo bardzo
łatwe (co zwiększa szanse wykonania) albo bardzo trudne (co zmniejsza odczucie
niepowodzenia i daje możliwość wytłumaczenia porażki).

W zakresie wyników szkolnych można stwierdzić,
że jeśli pogrupuje się uczniów pod względem ich zdolności, to uczniowie, u
których Ms > Mf mają lepsze wyniki oraz wykazują większe zainteresowanie
zajęciami.

Ważne jest tonizujące zadanie
nauczyciela, zmierzające do urealnienia stawianych przed uczniami celów,
właściwego doboru partnerów do ćwiczeń czy startu w konkurencjach o
odpowiedniej randze.

3.

Ważnym
komponentem procesu motywacyjnego w sporcie jest uwaga.

-6-

Kieruje wszystkie zdolności
recepcyjne jednostki na bodźce istotne dla

realizacji celu.
Zmniejszając jego wrażliwość na bodźce nieistotne czy uboczne z punktu widzenia
tego celu.

Źródłem uwagi w sytuacjach
sportowych mogą być bodźce, które wyróżniają się nagłością pojawiania. Taki
rodzaj skupienia czynności poznawczych, nie zamierzony przez sportowca, a
wywołany przez sytuację określa się mianem uwagi mimowolnej. Wynika ona z
odruchowego, orientacyjnego nastawienia narządów zmysłu w kierunku pobudzenia.

Inny rodzaj szczególnej
aktywizacji uwagi sportowca może być efektem podjęcia przez niego zamierzonego
działania, skupiającego się wokół
realizacji określonego zadania sportowego i nazywa się uwagą dowolną.

Oba z wymienionych rodzajów uwagi
niezmiennie towarzyszą podejmowaniu wszelkiej działalności sportowej także w
procesie uczenia się.

Ponadto uwagę mogą
charakteryzować pewne cechy jak na przykład: koncentracja (wyraża się w
wyodrębnieniu ograniczonego zakresu obiektów, na które jest skierowana), zakres
(oznacza liczbę obiektów, które można objąć zasięgiem uwagi). Przyjmuje się
następującą zależność między tymi cechami: Im węższy zakres przedmiotów uwagi,
tym większa jest koncentracja. Inną ważną cechą uwagi jest przerzutność
(umożliwia szybkie przenoszenie uwagi z jednych przedmiotów na inne, niekiedy
całkiem odmienne). Ważnym warunkiem skutecznej i dokładnej pracy jest trwałość uwagi
(wyraża się ona w długotrwałym utrzymywaniu uwagi na określonym przedmiocie lub
czynności, podporządkowanym jednemu wspólnemu zadaniu, nie dopuszczając do
większych wahań lub rozproszenia się jej na treści lub czynności uboczne.

W praktyce szkoleniowej
nauczyciel wychowania fizycznego może spotkać się z koniecznością rozwijania u
uczniów określonych rodzajów lub cech uwagi, ważnych dla skutecznego
realizowania zadań sportowych. Jest to wskazane, gdyż rozwój uwagi odbywa się w
procesie nauczania i wychowania.

-7-

Szczególnie ważne w pracy z
dziećmi jest, aby proces nauczania aktywizował uwagę mimowolną wychowanków. Z
tego względu, że każda nowa czynność zawiera elementy, które mogą być mało
interesujące, nie wywołujące uwagi mimowolnej. Z drugiej strony wymóg
nieustannie skupionej uwagi może być bardzo męczący i prowadzić do
dekoncentracji i zniechęcenia. Z tej przyczyny w nauczaniu należy oddziaływać
przede wszystkim na uwagę mimowolną, a równocześnie stopniowo rozwijać uwagę
dowolną. Jednym ze sposobów wzmacniania uwagi mimowolnej jest odwoływanie się
do sfery emocjonalnej sportowca poprzez budzenie jego zainteresowań.

4.

Mimo, że na przebieg motywacji do
aktywności ruchowej w szkole wpływa wiele czynników, to największy udział w ich
kształtowaniu przypada nauczycielowi wychowania fizycznego. Uwzględniając
zróżnicowania międzyosobnicze oraz rozwojowe dzieci, ma on w tym zakresie
największe możliwości, zwłaszcza w procesie realizacji zajęć lekcyjnych czy
pozalekcyjnych.

Zajęcia interesująco zorganizowane,
przebiegające w miłej atmosferze, wzbudzają zaciekawienie, powodują
zadowolenie. Dziecko powoli zaczyna się do ćwiczeń wciągać, rodzi się potrzeba
ruchu w przyszłości, rodzi się i rozwija zamiłowanie aktywnością ruchową.

Dzięki umiejętnemu dostosowaniu formy
wysiłku do możliwości psychofizycznych dzieci, stale pobudzana jest u nich
uwaga mimowolna i związana z tym łatwość koncentracji na ćwiczeniach. Z takich
detali jak opartych na wywoływaniu przyjemności rodzi się i rozwija cały system
zamiłowania aktywnością ruchową.

-8-

W procesie kontaktu dziecka z
wychowaniem fizycznym ważne staje się stopniowe wdrażanie jego do odczuwania
przyjemności związanej z wysiłkiem fizycznym.

Przygotowując i organizując zajęcia
z wychowania fizycznego, nauczyciel powinien zmierzać do zaproponowania
uczniowi jak największej różnorodności doznań w zakresie nauczanych treści,
zastosowanych form i środków. Ważną rolę spełniać może organizowanie zajęć w
środowisku naturalnym. W takich warunkach z powodzeniem można organizować
różnego rodzaju gry i zabawy ruchowe, które mogą być nie tylko użyteczne ale i
bardzo interesujące.

Zainteresowanie można uznać za podstawowy i najbardziej pożądany czynnik
motywacyjny. W przypadku wystąpienia zainteresowania jako motywu możemy wywołać
trwałe i pożądane skutki wychowawcze. Nie są one możliwe w przypadku stosowania
motywów typu lękowego czy ambicyjnego, gdzie może nastąpić całkowita blokada
aktywności dzieci.

Problem w osiąganiu pożądanego
umotywowania polega jednak na tym, że jego rozwój w ogromnej mierze zależy od
przebiegu prowadzenia zajęć.

ZAKOŃCZENIE

W czasach kiedy często występuje
skrajna redukcja wysiłku fizycznego, istnieje pilna potrzeba uzupełniania tego wysiłku w czasie
wolnym. Aktywność fizyczna, czego nie trzeba udowadniać, Ma istotne znaczenie
dla prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego, tak w sferze fizycznej jak
i psychicznej.

Dlatego też tak ważną rolę
odgrywa edukacja sportowa podjęta już w najwcześniejszych klasach szkoły
podstawowej, a nawet wcześniej. Należy wzbudzić w dzieciach potrzebę aktywności
ruchowej. Uczynienie zamiłowania aktywnością ruchową istotną wartością życia
dzieci, kształtowanie odpowiednich nawyków i umiejętności, rozwijanie
wszechstronnej sprawności

-9-

stanowią
podstawowe cele pracy dydaktycznej i wychowawczej, a szczególnie w klasach
szkoły podstawowej powinny przyświecać nauczycielowi wychowania fizycznego.

Na rozwijanie zamiłowań
sportowych u dzieci będą się głównie składały przyjemne przeżycia, wynikające
nie tylko z ciekawie realizowanych form ćwiczeń, ale także taka organizacja
zajęć, w której nie będzie miejsca na monotonię, formalizm. Ważna przy tym
będzie życzliwa atmosfera oraz stworzenie warunków, w których dziecko może
zawsze liczyć na oparcie i pomoc ze strony zaangażowanego w ten proces
nauczyciela. Ważnym jest dodanie, że rozwijanie tego rodzaju zamiłowań nie jest
zadaniem łatwym, czasami nawet drobne nieprzyjemne incydenty mogą ten proces
zakłócić czy też całkowicie zniszczyć.