UMYSŁ:

*„Myślenie,
wola i sądzenie stanowią trzy podstawowe rodzaje aktów umysłu” (Ahrendt, 1991)

Te trzy aspekty : działanie, intuicja
związana a wolą i sądy, konieczne są aby sprawnie działał nasz umysł.

DEFINICJA:

UMYSŁ – system odpowiedzialny za
przebieg procesów psychicznych, zwykle nazwanych poznawczymi lub
intelektualnymi.

Słowo zwykle wskazuje na to, że mówiąc o umyśle nie można zapominać o
aspektach pozapoznawczych takich jak np. emocje.

*POTOCZNE ROZUMIENIE UMYSŁU:

Jak pracuje Twój umysł? On jest umysłowo
chory. Wolę pracę umysłową od fizycznej. Potęga umysłu (np. Einstein).

Umysł jest tutaj traktowany jako źródło
różnic indywidualnych. Decyduje o różnych poglądach, różnej reakcji i
orientacji w otoczeniu i sobie samym.

*PYTANIA WYPŁYWAJĄCE Z ROZWARZAŃ O
UMYŚLE:

Czym różni się od osobowości? Jaka jest
relacja: umysł – świadomość, mózg – umysł, umysł – intencjonalność?

Umysł, a osobowość – czy są jednym i tym
samym?

Odpowiedź
na to pytanie jest różna w zależności od teorii osobowości jaką operujemy. Np.
wg. Mądrzyckiego termin osobowość jest terminem znacznie szerszym od terminu
umysł. Różnica pomiędzy tymi dwoma terminami zależy od jakości stawiania pytań.
Psychologia osobowości podkreśla
dynamizm osobowości, aktywność w życiu człowieka (np. wg. Mądrzyckiego
przejawia się w tworzeniu planów). W psychologii poznawczej motywacyjny aspekt
jest tłem, główna uwaga skupia się na procesach i przekształceniach.

MODELE UMYSŁU

*MODEL UMYSŁU – system założeń
teoretycznych wyjaśniających aktywność poznawczą (intelektualną) człowieka.
Zależy od przyjętego paradygmatu badawczego (przyjętych założeń)

Stworzenie takiego systemu (modelu) jest
konieczne ponieważ możliwe, że termin umysł
jest pojęciem wymyślonym na potrzeby psychologii. W związku z tym, termin
ten musi się sprowadzać do konstruktu teoretycznego wyjaśniającego naszą
aktywność poznawczą.

*PARADYGMAT (Kohn) – matryca
porządkująca preferencje badaczy w danej dyscyplinie.

Powinna ona zawierać:

A. założenia filozoficzne (w danym paradygmacie istnieją one
zawsze, chociaż może się zdarzyć, że badacz ich sobie nie uświadamia):

- ontologiczne – (jaka jest natura rzeczy?). Przykładem może
tu być skrajny behawioryzm zakładający, że stany mentalne jako takie nie
istnieją; istnieje jedynie zachowanie.

- epistemologiczne – (jak przebiega poznanie naukowe?). To
podejście jest ściśle związane z metodologią.

Oba założenia są ze sobą
związane, ponieważ epistemologia nie może się opierać na subiektywnych sądach.

B. założenie psychologiczne: - określanie dziedziny badawczej,
metod badania i reguł interpretacji wyników (te założenia powinien zawierać
paradygmat).

RODZAJE MODELI UMYSŁOWYCH (
Nosal)

*Psychologia jest nauką wielo-paradygmatyczną ponieważ wyrasta z
wielu, nie zawsze spójnych założeń.

A. paradygmaty wywodzące
się z fizyki

- psychofizyka (Weber,
Fechner) – pomiar pozycji osoby na wymiarze izolowanej cechy umysłowej takiej
jak np. wrażliwość, zakres uwagi, tempo rozumowania, itp.

- Modele psychometryczne
(Spearman, Thurston) – wykorzystują analizę czynnikową (symboliczne
uogólnienie). Posługując się tą metodą autorzy stworzyli teorie zdolności
poprzez wyodrębnienie „niezależnych” czynników – zdolności tworzących strukturę
umysłu.

Badacze
wykorzystujący analizę czynnikową w rozmaity sposób interpretują wyniki,
(metoda jest wspólna, a nie ontologia.) Te interpretacje doprowadziły do
różnego ujmowania inteligencji – jako sumy dyspozycji lub jako struktury
hierarchicznej.

- opis umysłu w
kategoriach prostych wymiarów i ich kombinacji reprezentowanych przez wektory.
Dyspozycje są tutaj traktowana statycznie tzn. nic nie wiadomo o ich naturze,
zostały one tylko wyodrębnione. Przykładem mogą być skale do pomiaru
inteligencji.

B . Paradygmaty wywodzące się z
cybernetyki – paradygmat poznawczy

Umysł
traktowany jest tutaj jako system przetwarzania informacji i opisywany od
strony procedur ujmowanych jako programy tworzenia i przekształcanie
reprezentacji poznawczych.

Podejście
interdyscyplinarne (cognitive science). Celem tego podejścia jest poznanie w
jaki sposób różne dziedziny nauk, np. filozofia, lingwistyka, logika, czy
neurofizjologia dostarczają wyjaśnień inklinacji poznawczych (np. jakie
założenia trzeba przyjąć aby zrozumieć błędy poznawcze)

Podejście
systemowe – nie skoncentrowane na wyizolowanych aspektach aktywności umysłowej,
tylko koncentrujące się na całokształcie tejże aktywności (systemie).

PARADYGMAT POZNAWCZY – METAFORA
KOMPUTEROWA

*”Program przetwarzania
informacji” – sekwencja operacji w wyniku której realizowany jest cel czynności
– jaką postać mają mózgowe systemy komputalne (operacje naliczania danych), za
pośrednictwem których przekształcane są reprezentacje poznawcze?

- takie podejście
doprowadziło do dominacji procesualnych wyjaśnień, stąd też nazwa paradygmatu –
informacyjno-procesualny. Obecnie
procesualne ujęcie bardzo często wykorzystywane jest w każdej dziedzinie
psychologii.

*Stosowanie metafory
komputerowej:

- Maszyna Tulvinga
(1936) – koncepcja maszyny mającej mechaniczny charakter, która byłaby zdolna
do rozwiązania każdego problemu pod warunkiem istnienia właściwych algorytmów
– jest to właściwie jeszcze
prekomputerowa analogia. Teoria Tulvinga była przełomowym momentem w teorii
informacji w zakresie psychologii.

- Teoria filtru uwagi
Broadbenta (1958) – opis przebiegu przetwarzania informacji (zależny od
parametrów ilościowych i jakościowych). Broadberg był autorem pojęcia filtr uwagi – w uproszczeniu mówiąc
badał jaka porcja uwagi dociera do STM i jaka jest przekazywana dalej w
zubożałej postaci. Badał nawet ile bitów jest w stanie przełożyć dany kanał
zmysłowy – badania te spotkały się z ostrą krytyką (patrz dalej).

- Pandemonium
Selfirdge’a i Neissera (1960) – pomysł zrodził się pod wpływem odkrycia
neurofizjologicznego (wykrycia oddzielnych komórek reagujących na dany
kształt).

- Koncepcja magazynowa
pamięci Atkinsona i Shiffrina (1973) – koncepcja magazynów pamięci VSTM. STM,
LTM, przyjmująca założenie, że poszczególne funkcje muszą mieć swoją oddzielną
lokalizację (teoria pudełkowa)

Sposób powstawania i znaczenie
symulacji komputerowych:

- przy konstruowaniu
zaczynano od analizy funkcjonalnej umysłu, następnie rozkładano na czynniki
elementarne (składowe) i tworzono na tej podstawie programy symulacji
komputerowych sprawdzające spójność teorii, weryfikujące jej założenia przez
porównanie z zachowaniem człowieka (możliwość zbadania w której sytuacji
zachowanie człowieka odbiega od „zachowania” komputera – gdzie jest ono nie
efektywne).

- „silna równoważność
procesów”(Pylyshyn) – gdy przy tych samych danych wyjściowych uzyskamy nie
tylko ten sam wynik, ale także wtedy, gdy procesy te przebiegają podobnie (np.
i komputer i człowiek popełniają te same błędy).

PUŁAPKI METEFORY KOMPUTEROWEJ:

- brak kompetencji
(przestarzałego komputera) – brak aktualnej wiedzy ogólnej z zakresu techniki
komputerowej może być przyczyną tego, że psychologowie mogą nie doceniać,
upatrywać się gorszych właściwości komputera niż to jest w rzeczywistości.

Sposób uniknięcia błędu:

- systemy
wieloprocesorowe – sieci o architekturze równoległej (nie P.C.). Komputery
takie mogą przetwarzać wiele danych jednocześnie i na nich tworzone są obecnie
symulacje komputerowe.

- błąd „okularów na
nosie” – traktowanie komputera jako narzędzia autonomicznego, a nie układu
człowiek- komputer (analogia dotyczy nie tylko komputera ale i człowieka –
umysł człowieka traktowany jest jako komputer, ale wiadomo, że komputer nie
może istnieć bez człowieka, przez co błędnie włącza się człowieka jako element
systemu (tautologia).

Sposób uniknięcia błędu: konieczne jest zawężenie porównania komputerowego do
części (aspektów) czynności umysłowych

- błąd perspektywy –
konsekwencja poprzedniego błędu. Polega na traktowaniu komputera jako nośnika
określonej ilości informacji (obraz X niesie 2 miliony informacji) bez
uwzględnienia możliwości odbiorczych człowieka

(próbowano
określić poszczególne miary np. przepustowość analizatora wzrokowego, selekcja
uwagi, etc.: i wyrazić ich pojemność w
bitach –jest to nadużycie np. w ramach teorii detekcji sygnałów, ponieważ nie
dysponujemy narzędziami pomiaru.

Sposób uniknięcia błędu: postulat unikania używania cybernetycznych miar
ilościowych informacji (w komputerze przechowywanie 7 liter wymaga mniejszej
ilości bitów niż przechowywanie 7 nazw książek, a ludzka pamięć (STM) mieści
równie dobrze po 7 liter jak i 7 nazw).

- kopiowanie struktury –
stosowanie analogi w zakresie przypisywania każdej funkcji odpowiedniej
strukturze (komputer ma określone obwody, to człowiek ma odpowiednie,
wykwalifikowane i ściśle określone struktury odpowiedzialne za przypisane im
procesy).Ku takiemu podejściu skłaniała się neofrenologia (badanie czaszki),
Fodor – moduły, pudełka w głowie”

* CO ZE ŚWIADOMOŚCIĄ CZŁOWIEKA?

Człowiek jest partnerem
komputera, nie ma więc w metaforze
komputerowej miejsca na świadomość. Fakt ten jest przyczyną zarzutu, że
metafora komputerowa jest nieużyteczna. Jednak jest to zbyt uproszczony i
niesprawiedliwy pogląd. Metafora coraz częściej będzie wykorzystywana w
psychologii jako narzędzie pomocne (np. ogromny jej wpływ na badania z zakresu
uwagi). Trzeba przy tym pamiętać o ograniczeniach tej metody, ale nie można jej
negować. Metafora nie może być traktowana jako jedyne podejście do umysłu
człowieka. Takie pojęcia jak świadomość, intencjonalność, motywacja,
inteligencja emocjonalna muszą funkcjonować przy znalezieniu kompromisu z
metaforą komputerową – na dzień dzisiejszy komputerowi są obce.

WYKŁAD W PYTANIACH I ODPOWIEDZIACH:

1. Jakie trzy aspekty konieczne są do prawidłowego działania
umysłu: działanie, intuicja związana a wolą i sądy

2. Podaj definicję umysłu: system odpowiedzialny za przebieg
procesów psychicznych (intelektualnych)

3. Jak zwykle nazywamy procesy psychiczne : procesy psychiczne
są zwykle nazywane intelektualnymi

4. Jak traktowany jest umysł w rozumieniu potocznym: jako
źródło różnic indywidualnych. Decyduje o różnych poglądach, różnej reakcji i
orientacji w otoczeniu i sobie samym.

5. Czy umysł i
świadomość są jednym i tym samym: Odpowiedź na to pytanie jest różna w
zależności od teorii osobowości jaką operujemy. Różnica pomiędzy tymi dwoma
terminami zależy od jakości stawiania pytań. Psychologia osobowości (dynamizm,
aktywność w życiu człowieka); psychologia poznawcza ( motywacyjny aspekt jest
tłem, główna uwaga skupia się na procesach i przekształceniach.)

6. Podaj definicję
modeli umysłu: system założeń teoretycznych wyjaśniających aktywność poznawczą
(intelektualną) człowieka. Zależy od przyjętego paradygmatu badawczego

7. Od czego zależy
model umysłowy: od przyjętego paradygmatu badawczego

8. Co to jest
paradygmat badawczy: matryca porządkująca preferencje badaczy w danej
dyscyplinie.

9. Jakie założenia
powinien zawierać paradygmat badawczy: filozoficzne i psychologiczne

10. Co powinien określać dobry paradygmat: określanie dziedziny
badawczej, metod badania i reguł interpretacji wyników

11. Wymień założenia filozoficzne: ontologiczne i
epistemologiczne

12. Na jakie pytanie odpowiada założenie ontologiczne, a na
jakie epistemologiczne: ontologiczne - jaka jest natura rzeczy?; epistemologiczne - jak przebiega poznanie naukowe?

13. Podaj przykład założenia ontologicznego i epistemologicznego:
ontologiczne – skrajny behawioryzm; epistemologiczne – metodologia

14. Co określa założenie psychologiczne: określanie dziedziny
badawczej, metod badania i reguł interpretacji wyników

15. Psychologia jest nauką: wielo-paradygmatyczną.

16. Z jakich paradygmatów korzysta psychologia: z paradygmatów
wywodzących się z fizyki i cybernetyki

17. Jakie paradygmat wywodzą się z fizyki, a jakie z
cybernetyki: z fizyki – (1)psychofizyka, (2)modele psychometryczne, (3) opis
umysłu w kategoriach prostych wymiarów i ich kombinacji reprezentowanych przez
wektory; cybernetyka – paradygmat poznawczy

18. Czym się charakteryzuje i jakich ma przedtawicieli:

A. psychofizyka -
Weber, Fechner) – pomiar pozycji osoby na wymiarze izolowanej cechy umysłowej

B. modele
psychometryczne - (Spearman, Thurston) – wykorzystują analizę czynnikową
(symboliczne uogólnienie).

C. opis umysłu w kategoriach prostych wymiarów i ich
kombinacji reprezentowanych przez wektory. Dyspozycje są tutaj traktowana
statycznie tzn. nic nie wiadomo o ich naturze, zostały one tylko wyodrębnione
(skale do pomiaru inteligencji.)

19. Jak traktowany jest umysł w paradygmacie poznawczym: jako
system przetwarzania informacji, opisywany od strony procedur ujmowanych jako
programy tworzenia i przekształcanie reprezentacji poznawczych.

20. Jakie podejścia wyróżnić można w ramach paradygmatu
poznawczego: podejście interdyscyplinarne, podejście systemowe

Co
jest celem podejścia interdyscyplinarnego, a co systemowego: interdyscyplinarne
- poznanie w jaki sposób różne dziedziny nauk, np. filozofia, lingwistyka,
logika, czy neurofizjologia dostarczają wyjaśnień inklinacji poznawczych;
systemowe - nie skoncentrowane na wyizolowanych aspektach aktywności umysłowej,
tylko koncentrujące się na całokształcie tejże aktywności (systemie).

21. Co to jest, co jest realizowane i na jakie pytanie stara się odpowiedzieć
program przetwarzania informacji – jest to sekwencja operacji w wyniku której
realizowany jest cel czynności – pytanie: jaką postać mają mózgowe systemy
komputalne (operacje naliczania danych), za pośrednictwem których
przekształcane są reprezentacje poznawcze?

22. Do jakich wyjaśnień doprowadził program przetwarzania
informacji: do dominacji procesualnych wyjaśnień, stąd też nazwa paradygmatu – informacyjno-procesualny.

23. Co to są systemy komputalne - operacje naliczania danych.

24. Wymień nazwiska związane z rozwojem metafory komputerowej:
Tulving, Broadbent, Selfirdge i Neisser, Atkinson i Shiffrin

25. Jaki jest warunek rozwiązania problrmu przez maszynę
Tulvinga: właściwe algorytmy

26. Od jakich parametrów zależy teoria filtru uwagi Broadbenta:
ilościowych i jakościowych

27. Dlaczego krytykowano Broadbent,owe mierzenia pojemności
zmysłowej przy pomocy bitów: jest to nadużycie np. w ramach teorii detekcji
sygnałów, ponieważ nie dysponujemy narzędziami pomiaru.

28. Co było inspiracją dla modelu pandeumonium: odkrycia na
polu neurofizjologii

29. Jakie są założenia koncepcji magazynowej pamięci Atkinsona
i Shiffrina: poszczególne funkcje muszą mieć swoją oddzielną lokalizację
(teoria pudełkowa)

30. Jakie jest znaczenie metafory komputerowej programy
symulacji komputerowych sprawdzają spójność teorii, weryfikują jej założenia
przez porównanie z zachowaniem człowieka (możliwość zbadania w której sytuacji
zachowanie człowieka odbiega od „zachowania” komputera – gdzie jest ono nie
efektywne).

31. Co to jest silna równoważność (Pylyshyn) – gdy przy tych
samych danych wyjściowych uzyskamy nie tylko ten sam wynik, ale także wtedy,
gdy procesy te przebiegają podobnie

32. Jakie znasz pułapki metafory komputerowej i jakie sposoby
obrony przed nimi: pułapki(1) brak
kompetencji (przestarzałego komputera)- brak aktualnej wiedzy ogólnej z zakresu
techniki komputerowej,(2) błąd „okularów na nosie” - traktowanie komputera jako
narzędzia autonomicznego, a nie układu człowiek- komputer,(3) błąd perspektywy
traktowanie komputera jako nośnika określonej ilości informacji bez
uwzględnienia możliwości odbiorczych człowieka,(4) kopiowanie struktury-
stosowanie analogi w zakresie przypisywania każdej funkcji odpowiedniej
strukturze. Obraona: (1) : systemy wieloprocesorowe – sieci o architekturze
równoległej (nie P.C.). Komputery takie mogą przetwarzać wiele danych
jednocześnie i na nich tworzone są obecnie symulacje komputerowe.(2) błąd
„okularów na nosie”: konieczne jest zawężenie porównania komputerowego do
części (aspektów) czynności umysłowych (3) błąd perspektywy: postulat unikania
używania cybernetycznych miar ilościowych informacji (4) kopiowanie struktury:
podejście systemowe traktujące organizm jako całość.

CZESŁAW NOSAL „PSYCHOLOGICZNE MODELE
UMYSŁU”

TEMAT: „MODELE I PARADYGMATY PSYCHOLIGII UYSŁU – WPROWADZENIE W PROBLEMATYKĘ”

MODELE I PARADYGMATY:

Modele i teorie
nie powstają w umysłowej próżni; przed podjęciem właściwej analizy
teoretycznej, pomiarów i eksperymentów, badacze przyjmują pewne ogólne
założenia co do charakteru badanych zjawisk i obiektów, tzw. paradygmaty.

Definicja paradygmatu wg Kuhna:

Paradygmat – wzorcowe badanie,
wyrażające się w założeniach pojęciowych, metodologicznych i filozoficznych,
uznawanych przez określoną grupę badaczy. Matryca dyscyplinarna porządkująca
preferencje grupy badaczy.

elementy matrycy dyscyplinarnej - symboliczne uogólnienia, modele i wzorce
poprawnych badań

podstawa matrycy dyscyplinarnej –
struktury poznawcze konstytuujące świadomość metodologiczną badaczy. Najniższy
poziom struktur poznawczych – opcje
ontologiczne (wiąże się z poziomem średnim). Poziom średni - perspektywa epistemologiczna dotycząca
wyborów w zakresie strategii poznawania. Najwyższy poziom – dotyczy wiedzy o modelach przedmiotowych i
procedurach badawczych i jest stosunkowo niezależny od dwóch pozostałych
poziomów.

W
obrębie każdego paradygmatu funkcjonują również określone reguły interpretacji
uzyskiwanych wyników i decyzje epistemologiczne co do właściwych, zdaniem danej
grupy, procedur badawczych, metod pomiaru itp. Kuhn podkreśla, że w obrębie
tego samego paradygmatu może się mieścić kilka modeli i koncepcji
teoretycznych, podporządkowanych tym samym, ogólnym wzorcom badawczym
(zwolennicy poszczególnych modeli mogą w odmienny sposób interpretować uzyskane
rezultaty)

Psychologia jako nauka
wieloparadygmatyczna:

Obiektywna złożoność psychiki i
determinant zachowania stanowi naturalną barierę przed stosowaniem wyjaśnień
wywodzących się z jednego paradygmatu. Z reguły jest tak, że podejście
lansowane pierwotnie jako ogólne, zostaje ograniczone do określonych warunków
czy też poziomu organizacji czynności psychicznych (np. uogólnienia wprowadzone
przez behawiorystów są nadal aktualne, lecz w odniesieniu do bardzo wąskiego
aspektu opisu zachowania).

Trzy grupy modeli umysłu związane z
różnymi paradygmatami:

1. modele psychometryczne (wywodzi się z fizyki)
2. informacyjne (wywodzi się z cybernetyki)
3. koncepcje stylów poznawczych (nie wynikają z jasno
   wyodrębniającego się paradygmatu. Badacze stylów poznawczych podkreślają
   unikatowość organizacji umysłu)

Ad 1. Modele psychometryczne

Symboliczne uogólnienie – równanie
analizy czynnikowej. Przyjmuje się, że umysł jest zbiorem elementarnych
dyspozycji poznawczych (zdolności) opisywanych przez modele liniowe. Modele te
dostarczają analogii, a gdy są silnie akceptowane dostarczają również ontologii
( ontologia - natura i charakter rzeczywistości , ogólna teoria bytu).

W
obrębie modeli psychometrycznych nie ma mowy o powszechnie akceptowanej
ontologii. Modele liniowe dostarczają więc badaczom preferowanych analogii,
które są w odmienny sposób interpretowane przez autorów lub zwolenników
poszczególnych teorii zdolności.

Modele czynnikowe zostały zastosowane w
klasycznych pracach Thurstone’a i Spearmana, Od tego czasu ścierają się poglądy
czy umysł jest „sumą” niezależnie funkcjonujących dyspozycji, czy też strukturą
zorganizowaną hierarchicznie, od zdolności ogólnych do specjalnych.

Badaczy tych nie można jednak uznać za twórców
podejścia psychometrycznego. Źródło psychometrycznych modeli tkwi w podstawach
psychofizyki (Weber, Fechner). Najistotniejsze jest dla nich założenie, że
przedmiotem pomiaru jest pozycja danej
osoby na określonym, jednorodnym pod względem jakości kontinuum cechy umysłowej
(np. koncentracja lub zakres uwagi, trwałość śladów pamięciowych, tempo
rozumowania)

Opis umysłu w kategoriach wymiarów i ich
kombinacji, reprezentowanych przez wektory,
stanowił jedną z pierwszych prób zastosowania formalnego języka algebry do
analizy psychologicznej. W tych pierwszych podejściach nie zawsze zdawano sobie
sprawę ze złożoności procesów poznawczych – umysł traktowano jako szczegółowe
dyspozycje w sposób statyczny.

Idee psychofizyki zostały
później wykorzystane przez psychologów podejmujących próby pomiaru bardziej
złożonych czynności poznawczych (Galton, Riger, McKeen).

Dalszy rozwój modeli psychometrycznych
wiązał się ściśle z coraz szerszym
stosowaniem skal do pomiaru inteligencji.(Spearman, Thurstone)

Podejście psychometryczne można określić
mianem ilościowego

Ad 3. Koncepcje stylów poznawczych:

Podejście t
można określić mianem jakościowego, bowiem zawsze ujmowane są jako jakościowo
różniące się sposoby organizacji
przebiegu czynności intelektualnych. Badacze interesują się pytaniem „jak są zorganizowane czynności intelektualne,
i dlaczego ludzie różnią się przejawianymi stylami poznawczymi”. Akcentuje
się tutaj indywidualność umysłu i
możliwość występowania jakościowo różniących się organizacji spostrzegania,
pamiętania, uczenia się i myślenia.

Styl poznawczy interpretuje się tu jako stałą formę organizacji czynności
intelektualnych, przejawianą jako niezależną od materiału (treści) i typu
sytuacji. Podstawowa trudność poznawcza związana z pojęciem stylu
poznawczego dotyczy statusu intelektualnych „jakości” i nadrzędnych wymiarów,
za pomocą których opisuje się te „jakości”. W przeszłości wielu badaczy
podkreślało, że nie można opisać umysłu w kategoriach „natężenia” zdolności, w
szczególności różnicę pomiędzy ludźmi trudno było sprowadzić do różnicy w
zdolnościach.

Źródła tego
podejścia tkwią też w pracach wielu filozofów i psychologów charakteryzujących
typy umysłowości (próby stworzenia ogólnej typologii umysłu- np. typologia
Pawłowa, Jamesa, Junga; wątek ten jest coraz częściej podejmowany obecnie np.
przez Nosala) Innym źródłem są tutaj prace psychoanalityków i psychologów
osobowości zainteresowanych mechanizmami kontroli poznawczej. Kontrola
poznawcza może być odmiennie zorganizowana, tzn. może się przejawiać różnymi
stylami funkcjonowania i stylami poznawczej obrony przed nadmiernym obciążeniem
informacyjnym. Z podejściem stylów poznawczych wiążą się także prace uczonych,
którzy koncentrując się na jakościowej analizie procesów poznawczych,
dokonywali analizy myślenia pojęciowego i strategii uczenia się oraz rozwiązywania
problemów. Korzystano również z badań nad tworzeniem pojęć.

Po drugiej
wojnie światowej badania nad stylami poznawczymi wyodrębniły się w samodzielny
kierunek (Witkin, Gardenr) Badania nad stylami są różne i obejmują min. typy
umysłu, organizację kontroli poznawczej i mechanizmów obronnych, wymiary stylów
poznawczych, Wspólnym ich rysem jest koncentrowanie
się na jakości operacji poznawczych i akcentowanie ich indywidualności, a nawet
unikatowości.

Ad. 2 Podejście informatyczne (poznawcze)

Koncentruje
uwagę badaczy na procesach przetwarzania informacji. Mózg jest systemem
poznawczym o zmiennej strukturze. Aby poznać umysł ludzki, należy się
skoncentrować na procedurach tworzenia i
przekształcania reprezentacji poznawczej. W tych ramach poszukuje się zarówno
modeli dla szczegółowych aspektów funkcjonowania poznawczego jak i modeli
charakteryzujących globalne aspekty systemu poznawczego. W tym ujęciu powstają
przedsięwzięcia badawcze łączące wysiłki reprezentantów wielu dziedzin wiedzy.
Wyrazem nowego kierunku badań interdyscyplinarnych jest powstanie nauki o
poznaniu cognitiv science - która wymaga łączenia wielu rozwiązań
rozpatrywanych dotychczas w izolacji (np. logiki, psychologii poznawania i
semiotyki). Z wyłonieniem cogitiv science
wiąże się pewien paradoks w historii badań nad umysłem. Nowe zdefiniowanie przedmiotu badań
przełamuje swego rodzaju bariery stworzone przez studia uprzednie,
skoncentrowane na jego wyizolowanych aspektach.

Podstawowe pojęcia - Jednym z
podstawowych pojęć w ramach podejścia poznawczego stanowi „ program
przetwarzania informacji”. Zostało ono zaczerpnięte z cybernetyki i teorii
automatów, zwanych maszynami Tulvinga.

Program – termin ten można definiować w
różny sposób. W szerokim sensie oznacza on sekwencję operacji, w wyniku której
osiągnięty zostaje zamierzony cel czynności. Pomijamy tu jednakże wiele
istotnych kryteriów różnicujących programy czynności intelektualnych np. na
programy algorytmiczne i heurystyczne.

Centralne pytanie – pytanie o liczbę i postać
systemów komputalnych („liczących”), za pośrednictwem których są tworzone i
przekształcane reprezentacje poznawcze. Jednak zaznaczenia wymaga fakt, że
analogie pomiędzy programami komputerowymi, a procesami komputalnymi ludzkiego
umysłu przyjmować należy z durzą ostrożnością. Zwraca się przy tym uwagę na
istotną różnię w sposobie zorganizowania kontroli w programach naturalnych i
sztucznych (komputerowych). Naturalne – kontrola poznawcza ma charakter
paradoksalny, ponieważ jest jednocześnie globalna i płynna (rozproszona).
Operacje porównywania i oceny informacji (kategoryzacji), będące podstawą
kontroli, realizowane są w dwóch planach – poziomym i pionowym. Dzięki temu
czynności poznawcze i uwarunkowane nimi zachowania są modyfikowane zależnie od
wykrywanych rozbieżności (kontrola pozioma) lub też formułowane są nowe
kryteria oceny rezultatów i cele zachowania (kontrola pionowa, hierarchiczna).
Poziomy aspekt kontroli poznawczej, w szerokim zakresie, jest realizowany przez komputer. Kontrola ta nie wykracza
jednak poza wzorzec standardów znanych w systemie TOTE z 1960r. Współczesne komputery, chociaż wiele
potrafią, nie mają w pełni rozwiązanej kontroli hierarchicznej i przetwarzania
znaczeń. Fodor zwraca uwagę, że programy przetwarzania wiedzy oparte na takich
ideałach jak ramy kontekstowe, skrypty poznawcze i systemy wnioskujące, nie
modelują cech charakterystycznych dla przetwarzania centralnego. Nie umniejsza
jednak znaczenia praktycznego symulacji komputerowych, podkreśla jednak
konieczność dokładnego zrozumienia ograniczeń tkwiących w tych programach.

W podejściu informacyjnym podkreśla się dominację
procesualnych opisów oraz wyjaśnień, stąd nazwa tego paradygmatu jako
informacyjno- procesualny. Fodor uważa, że nie zawsze trafne jest odwołanie się
do abstrakcyjnego automatu Tulvinga, bowiem automat ten jest zamkniętym
systemem komputalnym. Jedynymi determinantami komputacji są: stan bieżący,
drukowana konfiguracja symboli i program. Reszta świata jest dla takiego
programu całkowicie nieważna. Organizm ludzki jest natomiast systemem otwartym.