MINIMALIZACJA LĘKU PRZED NIEPOWODZENIEM SZKOLNYM. MOJE DOŚWIADCZENIA, PROPOZYCJE, REFLEKSJE.

Tym, co stanowi o szczególnym
uroku młodości, co nadaje jej barwę i intensywność przeżyć, są emocje. Pod
względem formalnym wyróżniamy w nich pobudzenie emocjonalne oraz znak emocji –
emocje dodatnie i ujemne, to znaczy przyjemne i przykre. Emocje różnią się
jednak również pod względem jakościowym, gdyż na przykład radość i miłość to
nie to samo, jakkolwiek pobudzenie emocjonalne może być zbliżone, a i znak emocji
taki sam.

Te różne rodzaje emocji nazywamy
uczuciami.

Zmiany w zakresie emocji, jakie
pojawiają się w okresie dorastania, są wynikiem zarówno przemian
fizjologicznych, jak i jakościowo nowych możliwości umysłu, związanych z
myśleniem formalnym.

Natomiast emocje dziecka skupiają
się na konkretnych sytuacjach teraźniejszości, na jego działaniach i relacjach
z innymi.

Lęk, gniew, wstyd, zazdrość,
nienawiść to uczucia które mają znak ujemny i często występują w okresie
dorastania.

Lęki społeczne mają różną postać i
nasilenie, występują między innymi w postaci nieśmiałości, lęku przed
niepowodzeniem, odpowiedzialnością, czy przyszłością.

Specyficzną kategorią lęków
społecznych są lęki szkolne, których źródłem są przede wszystkim interakcje
nauczyciel-uczeń. Wskazują one na to, iż ograniczanie autonomii uczniów przez
nauczycieli, a przede wszystkim poniżanie poczucia własnej godności uczniów są
w większym stopniu lękotwórcze niż złe oceny szkolne.

Trudności, na jakie natrafia w
szkole współczesna młodzież, są przyczyną powstawania lęku przed niepowodzeniem
i są one różnorodne, a najważniejsze z nich można ująć w trzy grupy.

Grupa pierwsza jest związana z
wymaganiami dotyczącymi nauki szkolnej, z reguły są to niepowodzenia w nauce ze
wszystkimi ich konsekwencjami.

Grupa druga łączy się ze
współżyciem i współdziałaniem społecznym na terenie szkoły i obejmuje zarówno
kontakty pomiędzy uczniami, jak i miedzy uczniami i nauczycielami.

Grupa trzecia dotyczy wewnętrznych
przeżyć ucznia, jego konfliktów wewnętrznych, głównie światopoglądowych
/głównie w procesie konfrontowania nauki i wiary/.

Związane z tym moje doświadczenia,
są nabyte w trakcie chodzenia mojego do szkoły podstawowej i średniej oraz
związane z obecną moją pracą z młodzieżą

Problemy szkolne z dwu pierwszych
grup występują w ciągu całej kariery szkolnej uczniów, a także wzajemnie się
warunkują, bo niepowodzenie w nauce w znacznym stopniu decyduje o zachowaniu
społecznym ucznia i jego społecznym niepowodzeniu. Z kolei niepowodzenie
społeczne, którego wyrazem jest nielubienie, niepopularność, obniża aktywność
społeczną, wyzwala uczucie niechęci do przebywania we wspólnej grupie, wskutek
czego zmniejszają motywację do nauki szkolnej.

Odnosząc się do grupy pierwszej,
czyli do wymagań, za wyznaczniki niepowodzenia w nauce, uważamy oceny szkolne.
Mają one charakter społeczny /są stawiane przez nauczyciela, w obecności innych
uczniów/, dlatego stanowią bardzo silne wzmocnienie pozytywne bądź negatywne.

Cierpią więc wskutek złych ocen
szkolnych przede wszystkim uczniowie wrażliwi, ambitni i uspołecznieni,
zwłaszcza ci, których rodzice przywiązują dużą wagę do ocen. Oceny szkolne nie
mogą być wskaźnikiem dokładnym, ściśle mierzącym poziom wiadomości i
umiejętności ucznia. Oceny stawia nauczyciel i zawsze w pewnym stopniu są one
subiektywne, często młodzież zarzuca nauczycielom niesprawiedliwość, brak
ścisłych kryteriów. Dlatego ważne jest, aby nauczyciel stawiał oceny w sposób
jawny, krótko je uzasadniając.

Przyjmując oceny jako kryterium
niepowodzenia w nauce, możemy wyróżnić niepowodzenie obiektywne, polegające na
uzyskaniu ocen niedostatecznych, i niepowodzenie subiektywne, które polega na
uzyskaniu ocen poniżej aspiracji ucznia.

Rodzice, a zwłaszcza nauczyciele,
interesują się zazwyczaj tylko obiektywnym niepowodzeniem uczniów, jest ono
niepożądane. Ważne jest też niepowodzenie subiektywne, obniżające samoocenę
ucznia.

Przyczyny niepowodzeń w nauce
tkwią zarówno w środowisku rodzinnym, szkolnym, jak i w samym uczniu. Przyczyny
przynależne środowisku rodzinnemu dotyczą warunków bytowych, kulturowych oraz
wychowania.

Złe warunki bytowe najczęściej
wywierają negatywny wpływ na naukę młodzieży /złe odżywianie, brak miejsca do
odrabiania lekcji/.

Większe znaczenie niż warunki
bytowe mają dla nauki szkolnej młodzieży warunki kulturowe w jakich wzrasta,
wyznaczone przez wykształcenie i zawód rodziców oraz ich potrzeby kulturowe.
Ważne są też rodzicielskie ambicje, ich poglądy na życie, na rolę wykształcenia
i pozycję społeczną.

Nadmiar warunków kulturowych
/książki, czasopisma, radio, telewizor, komputer/ powoduje znużenie , działa
blokująco na aktywność młodego człowieka, co wpływa na zwiększenie lęku /złe
programy w telewizji, duża liczba godzin spędzonych przed komputerem/.

Do warunków kulturowych zalicza
się także uczestnictwo w imprezach kuklturowych, takich jak koncerty, wystawy,
przedstawienia. Młodzież uczestniczy w tego typu imprezach najczęściej we
własnym gronie, używa też swego języka mówiąc, że musi się „odchamić”. Często
jednak potrzebuje zarówno zachęty, jak i mądrego doradztwa w doborze imprez.
Nadmiernie bowiem rozwinęła się młodzieżowa pop-kultura, usuwając w cień
bardziej ambitne propozycje.

Spośród wielu czynników
zaliczanych do warunków wychowania najważniejsze wydaje się więź emocjonalna,
między członkami rodziny. Brak więzi emocjonalnej odbija się niekorzystnie na
rozwoju młodego człowieka

Zasadniczy wpływ na powodzenie czy
niepowodzenie szkolne młodzieży mają także warunki środowiska szkolnego, wśród
których można wymienić warunki niezależne od nauczyciela i od niego zależne.

Niezależne od nauczyciela warunki
środowiska szkolnego są związane z programem nauczania /przeładowanie, dobór
treści/, metodami nauczania /uczeń często traktowany jest jak przedmiot
oddziaływań nauczyciela, odwołuje się on do pamięci ucznia, a nie do jego
wyobraźni i aktywności, nauka na ogół jest nie ciekawa/, formami oddziaływania
/ zaliczyć tu należy zróżnicowany system nagród i kar, w praktyce szkolnej
przeważa system karania, budzący zniechęcenie i lęk/, czynnikami natury
organizacyjnej /liczba uczniów w klasie, rozkład zajęć/.

Zależne od nauczyciela warunki
środowiska szkolnego to cechy jego osobowości, takie jak: właściwości poznawcze
/inteligencja, wyobraźnia/, umiejętności pedagogiczne, właściwości charakteru,
duża odporność na stres, pogodne usposobienie wraz z optymistyczną postawą
życiową.

Odrębną grupę czynników środowiska
szkolnego, częściowo zależnych od nauczyciela, stanowią czynniki związane z
klasą szkolną jako grupa. Tu istotne znaczenie dla powstania niepowodzenia ma
atmosfera w klasie i pozycja ucznia w zespole klasowym.

Ważną grupą problemów szkolnych
młodzieży, są problemy związane ze współżyciem na terenie szkoły. Współżycie
społeczne zależy w głównej mierze od tego, jak szkoła wywiązuje się ze swojej
funkcji wychowawczej. Niestety w tym zakresie kształcenie nauczycieli
pozostawia wiele do życzenia.

Oprócz warunków środowiska
rodzinnego i szkolnego niepowodzenia szkolne młodzieży zależą także, od
warunków biologicznych młodzieży /sprawność analizatorów, sprawność motoryki,
przebieg dojrzewania, stan zdrowia/, wpływają one na niepowodzenia w nauce
przez ograniczenie sprawności bądź przez obniżenie ogólnej dynamiki rozwoju,
czynników częściowo biologicznych i psychicznych /uzdolnienia, inteligencja,
nadpobudliwość nerwowa/, czynników natury psychicznej /motywacja
szkolna-przekonanie młodzieży o pożytku z nauki, dojrzałość społeczna,
zainteresowania pozaszkolne/.

Szkoła ze swoim specyficznym
systemem nauczania stwarza wiele sytuacji lękotwórczych, ponadto niektórzy
nauczyciele niesłusznie uważają, że lęk mobilizuje. W rzeczywistości mobilizuje
on tylko do pewnego stopnia, po czym powoduje dezorganizację czynności, gdyż
motywem działania staje się redukcja napięcia lękowego. Uczenie się ma u takich
uczniów charakter działania obronnego, jest wymuszone przez zagrożenie. O
negatywnym wpływie lęku na uczenie powinni wiedzieć zarówno nauczyciele, jak i
rodzice.

Istotne znaczenie dla sposobu przeżywania
niepowodzenia szkolnego przez młodzież i na wynikające stąd jej zachowanie ma
stosunek rodziców, prawdziwym nieszczęściem są fałszywe ambicje rodziców,
popychające młodzież do wyboru innej drogi kształcenia, niż byłaby dla nich
odpowiednia.

W wyborze dalszej szkoły odgrywają
nie tylko ambicje rodziców, ale również wpływ kolegów, moda czy nawet bliskość
takiej, a nie innej szkoły.

W innej grupie problemów szkolnych
wpływających na lęk, czyli współżyciu i współdziałaniu uczniów ze sobą oraz z
nauczycielami, najbardziej stresujące sytuacje które występują na płaszczyźnie
stosunków uczeń-uczeń dotyczą wyśmiewania się i ironicznych uwag kolegów
podczas odpowiedzi na lekcjach oraz atmosfery rywalizacji o stopnie, a także
napięcia spowodowane rezultatem znacznego zróżnicowania materialnego młodzieży.

Skrajnym przykładem zakłócenia
stosunków pomiędzy uczniami jest odrzucenie ucznia przez rówieśników, a
niekiedy przez cały zespół klasowy.

Jednak bardziej stresujące niż
relacje uczeń-uczeń są dla młodzieży relacje uczeń-nauczyciel. Zasadniczym
czynnikiem stresującym mogą być wypowiedzi nauczycieli obniżające godność
osobistą uczniów. Czasami stosunek nauczycieli do uczniów trzeba określić jako
wrogi, i wówczas ich ironiczne czy ośmieszające uwagi skierowane do uczniów
wynikają z ich skrywanej niechęci do nich. Niejednokrotnie nauczyciele nie
traktują dzieci i młodzieży jako godnych szacunku, ale jako osoby zależne,
których obowiązkiem jest podporządkowanie się i posłuszeństwo.

Do trzeciej grupy problemów szkolnych
młodzieży należy zaliczyć przede wszystkim konflikty światopoglądowe. Mogą one
powstać w wyniku rozbieżności światopoglądowych, z którymi styka się młodzież.

Różne rodzaje problemów szkolnych,
mogą się też odmiennie wyrażać, przyjmując postać tzw. stresów szkolnych,
kryzysów czy fobii.

Stresy szkolne są powszechnie
przeżywane przez uczącą się młodzież. Stres jest zespołem procesów w systemie
nerwowym i całym organizmie, które są reakcją na działanie bodźców lub różnego
rodzaju sytuacji trudnych, niezwykłych, przykrych, bolesnych. Stres
niekorzystnie wpływa na sprawność umysłową /podczas egzaminu uczeń nie potrafi
rozwiązać prostych zadań, robi wiele pomyłek, plącze się w wypowiedziach,
zapomina, zacina się/. Często obserwuje się przyśpieszone bicie serca, drżenie,
pocenie się, plamy na twarzy i szyi. Typowymi stresorami szkolnymi są egzaminy
, klasówki, sprawdziany, różne sytuacje rywalizacyjne między uczniami.

Kryzysy szkolne charakteryzują się
stanami psychicznego załamania występują tylko u poszczególnych uczniów.
Powstają one najczęściej wskutek chronicznego niepowodzenia szkolnego, narastają wraz z nim, a
bezpośrednim czynnikiem wyzwalającym je są konsekwencje niepowodzenia w nauce,
jak repetowanie klasy, wydalenie ze szkoły. Jest to kryzys wynikający z
kumulowania się negatywnych emocji, aż do ich gwałtownego wyładowania się.

Fobia szkolna jest silnym nie do
opanowania lękiem przed szkołą.

U dzieci rozpoczynających szkołę,
mechanizm fobii wiąże się zazwyczaj z lękiem przed oddzieleniem od matki. U
starszych dzieci fobia może przejawiać się w lęku przed szkołą, wynikająca z
kumulowania się niepowodzeń szkolnych. Uczniowie tacy unikają szkoły, uciekają
w choroby, wagarują.

Fobia może występować u szkolnych
prymusów i polega wówczas na silnym lęku przed utratą dotychczasowej,
wyróżnionej pozycji.