Miejsce rodziny w procesie kształtowania postaw patriotycznych młodzieży.

1.1. Określenie
podstawowych pojęć.

Przedstawiciele
biologii, psychologii i nauk społecznych nie wykazują większych rozbieżności w
określeniu pojęcia: środowisko. Przyjmują oni, że „jest to ogół elementów
otaczającej człowieka rzeczywistości, które działają jako źródło bodźców i
powodują określone przeżycia psychiczne.”[1] Środowisko rozpatruje się
z różnych punktów widzenia - mówi się więc o środowisku biologicznym,
geograficznym, socjologicznym, wychowawczym, rodzinnym itp. Ze względu na
charakter pracy koniecznym wydaje się wyjaśnienie pojęć: środowisko wychowawcze
oraz środowisko rodzinne.

Sośnicki
określa środowisko wychowawcze dość ogólnie twierdząc, że jest to „ogół
sytuacji wychowawczych”[2]. Pojęcie to szerzej ujmuje
J. Pieter, według którego jest to: „Złożony układ powtarzających się lub
względnie stałych sytuacji, do których człowiek rozwijający się przystosowuje
się czynnie w wychowawczym okresie swego życia.”[3] Natomiast pod pojęciem
środowiska rodzinnego należy rozumieć zespół warunków połączonych bezpośrednio
lub pośrednio ze strukturą rodziny i jej życiem.

Ze
środowiskiem rodzinnym ściśle wiąże się pojęcie „rodzina”. Można spotkać
różnorodne definicje rodziny. A. Comte nazwał rodzinę potomstwem między
jednostką a społeczeństwem, wskazując w ten sposób na jej podstawowa rolę w
społeczeństwie. Rolę tą niejednokrotnie podkreślali psycholodzy, pedagodzy i
socjolodzy, którzy naświetlali z różnych punktów widzenia funkcje rodziny w społeczeństwie
i w procesie wychowania dzieci i młodzieży. Myśl o potrzebie opieki nad rodziną
jako instytucją wychowania przewija się w sformułowaniach pedagogów i
organizatorów życia społecznego aż do czasów współczesnych chociaż struktura i
społeczne funkcje rodziny uległy znacznym przeobrażeniom.

Przeobrażenia te wyrażają się między
innymi w zmianie wielkości rodziny, w zanikaniu szerszych więzi rodzinnych i
ukształtowaniu się tzw. „małej rodziny opartej na związkach bezpośredniego
pokrewieństwa”.[4]

Inne określenia rodziny podaje M.
Ziemska, według której to mała naturalna grupa społeczna, w której centralnymi
rolami są rola matki i ojca, która stanowi całość względnie trwałą, podlegającą
dynamicznym przekształceniom związanym głównie z życiem jednostek wchodzących w
jej skład. Rodzina jako grupa społeczna opiera się na zasianych tradycjach
społecznych i rozwija własne.[5]

Dla rozpatrywania zagadnień zawartych w
pracy najbardziej odpowiednia wydaje się definicja sformułowana przez Z.
Zaborowskiego, według którego „Rodzina stanowi pierwszą podstawową grupę, w
której dziecko rozwija się fizycznie i psychicznie, stosunki łączące dziecko z
rodzicami są relacjami totalnymi, gdyż funkcjonują na wielu płaszczyznach np.
emocjonalnej, społecznej, wychowawczej, ekonomicznej. W rodzinie tworzą się
określone normy, regulujące zachowanie jej członków oraz role i pozycje,
wytwarzające wzajemne oczekiwania i wymagania. W rodzinie istnieją mniej lub
bardziej stabilne modele równowagi interpersonalnej i normy sprawiedliwości, kształtujące
przez konkretne oświadczenie emocjonalną i społeczną równowagę wewnętrzną i
osobowość dziecka”.[6]

Z
pojęciem środowiska rodzinnego wiążą się również takie pojęcia jak:
„postawa”oraz „postawa patriotyczna”. Rezygnując z przytoczenia licznych i różnych
definicji postawy można przyjąć, że wyraża ona pewien stały stosunek człowieka
do kreślonych zjawisk, gotowości do działania w określony sposób wobec
przedmiotów, osób, instytucji i samego siebie. Wyjaśnienie to nie jest zbyt
precyzyjne ani zadowalające. Pozwala jednak zrozumieć, że kiedy mówi się o
czyjejś postawie wobec jakiejś sprawy, to ma się na ogół na myśli po pierwsze -
jego wiedzę i przekonanie na ten temat, po drugie - jego cechy i stosunek
uczuciowy do tej sprawy, po trzecie - to co zdolny jest w tej sprawie zrobić.[7]

Postawy można także ujmować w
kategoriach cech, do których zwykle zalicza się treść przedmiotową, zakres,
kierunek, siłę, złożoność i trwałość postawy. Ich prawidłowe zrozumienie
decyduje o walorach poznawczych i praktycznych a także - w pewnym sensie -
metodologicznych wychowania. Właściwa charakterystyka owych cech pozwala na
dokładniejsze określenie samego pojęcia, ale także nadaje mu określony sens
praktyczny i funkcjonalny.[8]

Ważne także jest wyjaśnienie tego czym
jest postawa patriotyczna. Ponieważ pojęcie to zawiera w sobie duże bogactwo
elementów jest zatem trudne do jednoznacznego określenia. Aby je zdefiniować
należy wyjaśnić następujące pojęcia: „Ojczyzna”, „Naród”, „Społeczeństwo”.

Ponieważ powyższe terminy są różnie rozumiane,
a w szczególności wieloznaczny jest termin „Społeczeństwo”, dlatego określenie
jego zakresu i treści jest konieczne. J. Szczepański zestawiając tą
różnorodność rozumienia społeczeństwa przez socjologów przyjmuje to pojęcie z
dodatkiem „globalne”, aby w ten sposób rozszerzyć zakres desygnatów, zarówno na
spontaniczne stosunki zachodzące między ludźmi, nie objęte zorganizowanymi
formami życia, jak też różne formy tego zbiorowego życia. To globalne
społeczeństwo scala często rozbieżne interesy grupy czy jednostek, stwarza
rodzaj najbardziej ogólnej więzi społecznej. Jest to struktura, w której jak
mówi autor, zachodzą procesy integracyjne. Chodzi tu o integrację kulturalną
szeregu zbiorowości, jak też integrację osobowości uczestniczącej w życiu różnych
grup.[9]

Natomiast „naród” J. Wiatr określa jako
„historycznie ukształtowaną, trwałą wspólnotę, powstałą na gruncie wspólnych
losów dziejowych i ostatecznie okrzepłą w epoce kapitalizmu, charakteryzującą
się istnieniem świadomości własnej odrębności jako narodu”.[10]

Jak
na tle rozumienia narodu kształtuje się pojęcie „Ojczyzny”.

S. Ossowski uważa, że określenie pojęcia
Ojczyzny stanowi swego rodzaju zbitkę pojęciową i należy wyróżnić przynajmniej
dwa znaczenia, w jakich używa się tego terminu. Wyróżnił on pojęcie „Ojczyzny
prywatnej” oraz „Ojczyzny ideologicznej”. Według tego autora, jeżeli ktoś
ujmuje terytorium, na którym się urodził i wzrastał, jako ojczyznę, wówczas
obszar, który tu wchodzi w grę, nazywany jest prywatną ojczyzną,
przeciwstawiając ją szerszemu zazwyczaj i bardziej zdeterminowanemu obszarowi
ojczyzny ideologicznej. Moja ojczyzna, w tym ideologicznym znaczeniu, to ziemia
mojego narodu, ziemia objęta najczęściej organizacją państwową.”[11] Jeżeli tej organizacji
państwowej brak, wówczas w ideologii narodowej występuje pragnienie i dążenie
do jej posiadania. Natomiast tam, gdzie terytorium narodowe pokrywa się z
państwowym, ojczyzna ideologiczna stanowi innego jeszcze rodzaju wspólne
środowisko wytworzone przez zespół instytucji państwowych”.[12]

Po określeniu pojęcia „Ojczyzny”
należałoby dokładniej określić to wszystko co stanowi przedmiot postawy
patriotycznej. „Główne elementy przedmiotu tej postawy sprowadzić można do
następujących:

a) Terytorium będące miejscem życia i
przeszłości narodu wraz z jego elementami geograficznymi;

b) Dzieje narodu, w szczególności zaś te
karty z przeszłości, które są wyrazem uznawanych dążeń i aspiracji narodu;

c) Uznawane tradycje i symbole narodowe;

d) Kultura i język oraz osiągnięcia
własnego narodu;

e) Współobywatele społeczności
narodowej;

f) Przywódcy społeczni oraz ugrupowania
polityczne reprezentujące dążenia narodu;

g) Zadania i obowiązki wynikające z
przynależności do wspólnoty narodowej i uczestnictwa w jej życiu.”[13]

Inaczej,
z podaniem konkretnych treści definiuje pojęcie patriotyzmu K. Wojciechowski.
Uważa on, że patriotyzm to jedno z najszlachetniejszych uczuć społeczno -
moralnych człowieka, to siła napędowa jego działań.[14]

Decyduje
o wartości danej jednostki w społeczeństwie. Patriotyzm narodu daje mu siłę do
walki o przetrwanie w okresie prób dziejowych, nie pozwala zginąć w latach
klęski i niewoli, napełnia wiarą w odrodzenie, daje zapał i wytrwałość w pracy
nad odbudową życia narodu.

Z.
Kosyrz uważa natomiast, że patriotyzm to wartość trwała zawierająca określone
treści społeczne, polityczne i moralne, a jednocześnie mocno osadzoną w
przeszłości, w tradycji narodowej, która stanowi jedno z ważnych źródeł jego
siły motywacyjnej, zapalającej dążenia i wysiłki całego narodu wokół spraw
decydujących o rozwoju i przyszłości kraju. Kształtowanie jego winno odbywać
się w płaszczyźnie przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.[15]

W
przedstawianych definicjach patriotyzmu można wyróżnić wiele wspólnych cech. Do
najważniejszych z nich należy zaliczyć:

- są związane z pojęciem Ojczyzny,

- są pojęciami historycznymi, tzn.
zmiennymi w czasie a nawet przestrzeni,

- nie posiadają dość jasno
sprecyzowanych desygnatów,

- wyrażają emocjonalny stosunek do
człowieka do Ojczyzny, a więc miłość, fanatyczne uwielbienie, szacunek czy
choćby tylko obojętność,

- zakorzeniając się w świadomości
wywierają ogromny wpływ na kształtowanie osobowości człowieka tworząc określone
postawy determinujące jego działania w określonych sytuacjach a nawet ogólny
styl życia.[16]

Przedstawione
powyżej poglądy na temat patriotyzmu pozwalają dojść do wniosku, że patriotyzm
to: postawa wyrażająca się miłością i przywiązaniem do Ojczyzny, czynną i
twórczą troską o jej rozwój i dobro, poczuciem solidarności i więzi kulturowej
z własnym narodem a także gotowością do poświęceń i obrony ojczyzny w razie
potrzeby.[17]