METODY POZNAWANIA ŚRODOWISKA WYCHOWAWCZEGO

Próby analizy środowiska wychowawczego były podejmowane
przez przedstawicieli różnorakich dyscyplin naukowych. Pierwotnie badano
środowisko i jego role w ujęciu przyrodniczym (Lemarc, Darvin) i lekarskim co
miało na celu ukazanie związku pomiędzy środowiskiem a stanem zdrowia człowieka
w nim funkcjonującego.

Pierwsze z badań nad środowiskiem
społecznym wiązały się z działaniami filantropijnymi. Na uwagę zasługują tu
badania prowadzone przez F. Le Playa. Badania te skupiały się głownie na
środowisku rodzinnym (Le Play opracował monografie rodzin górniczych we
Francji).

Pierwsze
z technik badań środowiskowych mają głównie podłoże empiryczne. Na ich to
podstawie podejmowano próby rozwijania technik pomiaru środowiska. A. Comte
wyróżnił następujące metody badania zjawisk społecznych ( należy pamiętać ze
opracował je na podstawie nauk przyrodniczych).:

- Obserwacja - trzeba
też wziąć pod uwagę fakt, że zjawiska społeczne są niepowtarzalne i nie sposób
jest powtórzyć obserwację,

- Eksperyment,

- Metoda porównawcza.

Na wspomnienie zasługuje też praca F. Engelsa „Położenie
klasy robotniczej w Anglii”. Wniosła ona nowości takie jak:

- szczegółowa analiza
wszelkich materiałów i dokumentów dotyczących badanego zjawiska,

- metoda obserwacji
badanego zjawiska (oparta na bezpośredniej długotrwałej autopsji).

Problem badania środowiska funkcjonuje niemal
w każdej z dziedzin naukowych. Socjolog w swych badaniach zmierza do wykrycia
praw rządzących funkcjonowaniem środowiska. Pedagoga z kolei interesuje jaki
wpływ wywiera środowisko na jednostkę.

Pedagogiczne badania środowiskowe analizują
sytuacje wychowawcze (zamierzone i niezamierzone) zachodzące w zbiorowiskach
społecznych (np. kształtowanie postaw przez bezpośrednie uczestnictwo w życiu różnych grup społecznych. Badania te
ograniczają się głównie do dzieci i młodzieży (jednostek w tzw. wieku
wychowawczym).

W środowiskowych badaniach pedagogicznych
uwaga badacza może być skupiona na sytuacje typowe jak i jednostkowe. Dla
badania sytuacji jednostkowych stosuje się charakterystykę indywidualną
(stosowana przez Pestalozziego już w roku 1778). Do badania sytuacji typowych
odnosi się obserwacja uczestnicząca. Polega ona na bezpośrednim udziale badacza
w grupie, bezpośrednim poznaniu grupy, na ścisłej rejestracji zmian i reakcji
wywołanych zamierzonym działaniem.

Każdy proces badawczy wymaga postawienia
jasnego problemu badawczego, obrania sposobu jego rozwiązywania czyli
odpowiedzi na pytanie jaką metodą ten problem będzie badany.

Tak więc miano metody nosi szereg czynności
zmierzających do rozwiązania problemu badawczego i osiągnięcia zamierzonego w
badaniach celu.

Technika badań to natomiast sposoby
pozyskiwania materiałów stanowiących podstawę analizy.

Do najczęściej stosowanych technik w
środowiskowych badaniach pedagogicznych należą:

- obserwacja,

- ankieta,

- wywiad,

- badanie dokumentów.

Obserwacja to technika poznawania sytuacji i procesów
wychowawczych polegająca na celowym gromadzeniu spostrzeżeń w toku zorganizowanych
czynności. Jej celem nie jest kierowanie określonymi zjawiskami lecz ich
obserwacja.

Wyróżniamy 2 rodzaje obserwacji:

- planowa, posługuje się
ona różnymi narzędziami dla rejestracji zaobserwowanych faktów,

- swobodna, stanowiąca
ogólne poznawanie środowiska. Jest to tzw. obserwacja wstępna, po której
następuje obserwacja systematyczna oparta na przygotowanym planie gromadzenia
spostrzeżeń.

Ankieta to sposób zbierania informacji oparty na
kwestionariuszu. Wypowiedzi zawarte w kwestionariuszu są subiektywnym punktem
widzenia badanych osób. Jest to najstarsza technika badania środowiska.
Jednocześnie ankieta jest nadal najczęściej stosowanym narzędziem badawczym.

Wywiad to rodzaj rozbudowanej i szczegółowej obserwacji.
Wyróżniamy dwa rodzaje wywiadu: ukryty i jawny. Wywiad ukryty charakteryzuje
się tym, że badający nie wyjawia celu rozmowy licząc na bezpośredniość i
spontaniczność wypowiedzi. W wywiadzie jawnym rozmówca zna cel rozmowy i
nierzadko wie gdzie trafią uzyskane od niego informacje. Wywiad zawsze opiera
się na kwestionariuszu. To właśnie on kreśli ramy badania. Ważne jest aby
pytania w nim zawarte były łatwe do zrozumienia dla rozmówcy i jednocześnie
precyzyjne.

Badanie dokumentów jest zazwyczaj dopełnieniem wywiadu i
obserwacji. Do najczęściej spotykanych dokumentów należą dokumenty
statystyczne. Ilustrują one badane zjawisko od strony ilościowej. Obok nich
wykorzystać można również takie dokumenty jak sprawozdania z urzędów czy
instytucji, miejscową prasę, kroniki itp.

Wpływ środowiska na jednostkę może mieć różne nasilenie.
Aby sprawdzić siłę tego oddziaływania należy dokonać pomiaru czynników
środowiskowych. Pomiar środowiska może obejmować je jako całość, lub też
dotyczyć jego pewnych, wybranych elementów.

W badaniach jednak przeważnie rozkłada się środowisko na szereg elementów, dla których
ustala się wskaźniki. Określeniem wskaźników zajęła się H. Radlińska, ona też
wprowadziła pojęcia takie jak : średnia, norma, wzorzec, miernik.

Średnia jest to stan w danych warunkach. Stwierdza on
obecny, aktualny układ rzeczy i stosunków. Średnia nie dokonuje analizy ani
oceny. Odpowiada na pytanie JAK JEST, przedstawia pewien obraz. Jest ona
punktem wyjścia do badań.

Norma to wielkość, którą można określić na podstawie
wszechstronnej obserwacji zjawisk zachodzących w sprzyjających warunkach. Jest
ona wynikiem pomyślnego przebiegu badanego zjawiska. Norma więc określa stan
prawidłowy. Odpowiada na pytanie JAK BYĆ POWINNO.

Wzorzec to pojecie szersze niż norma. Jest to „zestawienie
norm, równoznaczne niemal z ideałem warunków”.

Miernik natomiast określa stosunek osiągnięć planowanych
działań wychowawczych do norm wzorca. Jest próba pomiaru osiągnięć
wychowawczych. Ustalenie miernika jest trudne. Zakłada on, ze porównywane
wielkości są jednorodne jednak w praktyce tak zdarza się bardzo rzadko.