MARIA MONTESSORII - PEDAGOG , Z KTÓREGO CHCIAŁABYM WZIĄĆ PRZYKŁAD


WSTĘP

Historia myśli pedagogicznej jest
tak stara jak ludzkość. Od zawsze były dzieci i od zawsze chciano wychowywać je
jak najlepiej Może dlatego tak wiele wybitnych osobowości zajęło się właśnie
wychowywaniem młodych pokoleń. Jako studentka pedagogiki "poznałam"
wielu takich ludzi. Największe wrażenie zrobiła na mnie postać Marii
Montessori.

Autorka mojej pracy urodziła się w 1870 roku w miejscowości
Chiravala niedaleko Ankony we Włoszech. Jako pierwsza Włoszka ukończyła studia
medyczne i od 1896 roku była asystentką na oddziale psychiatrycznym w rzymskiej
klinice uniwersyteckiej. Swoją pracę rozpoczęła od zajęć z dziećmi
upośledzonymi. Biorąc przykład z psychiatrów Itarda i Seguina, opracowywała metody i pomoce do
rehabilitacji i stymulacji. Swoje doświadczenie przeniosła z czasem na dzieci
normalne. W 1907 roku powstało w proletariackiej dzielnicy San Lorenzo
"Case dei Bambini" - przedszkole dla dzieci w wieku od 3 do 7 lat,
gdzie Maria Montessori wypracowała podstawy swojego systemu. Wkrótce swoją
pedagogiczną praktyką objęła także dzieci starsze. W 1909 roku zorganizowała w
Rzymie pierwszy kurs, na którym przedstawiła podstawowe założenia swojej
pedagogiki. Cieszył się on ogromną popularnością. Jego uczestnikami byli przedstawiciele
różnych narodowości. Skutkiem tego w następnych latach odbyły się liczne kursy
kierowane przez Marię Montessori między innymi w Londynie, Barcelonie, Paryżu,
lndiach. W tym też roku wydała pierwszą najbardziej znaną pracę "Il metodo
della pedagogika scientyfica applicato all" tłumaczoną do czasu pierwszej
wojny światowej w wielu krajach. Od 1910 roku jej teorie i badania obiegły cały
świat. Druga wojna światowa zastała ją w Indiach. Tutaj organizowała także liczne
kursy, na których przedstawiła swoją metodę i niedługo potem powstało
przedszkole Marii Montessori na Cejlonie.

W 1949 roku powróciła do Europy,
do Holandii, gdzie 6 maja 1952 roku zmarła.

Niektóre cechy dzieci w wieku
przedszkolnym w ujęciu Marii Montessori.

Podstawę
rozważań i działalności Marii Montessori stanowi dziecko i jego rozwój, ze
względu na który pragnie ona zorganizować jego środowisko. Dla Marii Montessori każdy człowiek jest
pewną indywidualną, całością posiadającą
silną potrzebę rozwoju, która ujawnia się już u małego dziecka. Każde zdrowe
dziecko chce się uczyć. Dzieci posiadają w sobie wewnętrzną , wrodzoną siłę ku
temu, by się rozwijać, np. dziecko samodzielnie uczy się chodzić i mówić.

Cały
rozwój jednostki można podzielić na okresy i fazy rozwojowe. Każda faza ma swój
początek, punkt szczytowy i koniec. Prawidłowy rozwój dziecka wymaga
uwzględnienia jego faz rozwojowych. Podstawową teoria pedagogiki
montesoriańskiej było stwierdzenie, że:

Dziecko nie jest miniaturą człowieka
dorosłego, posiada ono specyficzne cechy, odmienne od właściwości
psychofizycznych ludzi dorosłych.

Silniej
niż dorośli potrzebuje wyrażania siebie poprzez ruch dzięki któremu zbiera
doświadczenia o otaczającym świecie, doskonali i koordynuje motorykę. Temu
doskonaleniu służy też praca dziecka, która odmiennie niż praca dorosłych
skierowana jest w początkowej fazie nie na cel, ale na czynność. Ponieważ
rzeczy świata zewnętrznego nie są dla dzieci celem, ale środkiem do kształcenia
osobowość. Także by doskonalić poszczególne czynności potrzebuje je ono
wielokrotnie powtarzać. Następną
typową cechą dziecka jest baczne obserwowanie otaczającego świata. Trenuje ono
zmysły. Występuje u niego uwaga wybiórcza szczególna. Polega to na tym, że
zwraca uwagę i koncentruje się tylko w obecności konkretnych, atrakcyjnych dla
niego, przedmiotów Jego mentalność jest prosta i nieskomplikowana. Małe dziecko
potrzebuje w początkowej fazie bardzo dużo doświadczeń zmysłowo ruchowych. Jego słownictwo jest w znacznym stopniu
ograniczone co uniemożliwia mu nazwanie wielu doświadczeń.

Maria
Montessori odkrawa także "polaryzację uwagi" , czyli głębokie,
wypływające z potrzeb dziecka skupienie, którego podstawą jest zainteresowanie
przedmiotem. Zjawisko to występuje, jeśli praca dziecka jest zgodna z jego
potrzebami rozwojowymi. Pracuje ono wtedy poważnie, w zdyscyplinowaniu . Praca
przynosi mu widoczna radość co stymuluje je do dalszego wykonywania danej
czynności. Dzięki zjawisku polaryzacji uwagi Maria Montessori stwierdziła, że
to nie gotowa wiedza przekazywana werbalnie jest drogą do rozwoju
osobowościowego jednostki ale dokonywanie przez dziecko samodzielnych odkryć i
kontemplacji rzeczywistości.

Cała
działalność dziecka nastawiona jest na ciągłe usamodzielniane się. Dziecko do
swego rozwoju potrzebuje więc odpowiednio ukształtowanego otoczenia. Dlatego
też tylko stopniowe przenoszenie
obowiązków pozwala mu poczuć się odpowiedzialnym co ma niemałe znaczenie w
późniejszym usamodzielnianiu się.

Warunki prawidłowego rozwoju
dziecka.

Tworzą
je nauczyciele i specjalnie zorganizowane, liczące się z fazami rozwoju dziecka
otoczenie. Rola nauczyciela jak i wszystkich dorosłych jest ogromna, a polega
ona na daniu dziecku swobody. ale z uwzględnieniem dobra jego i innych dzieci.
W tych warunkach nauczyciel obserwuje fazy rozwojowe dzieci i z miłością
wychodzi im na przeciw. Bez szacunku ze strony dorosłych dla odmienności
psychiki dziecka ,nie potrafi się ono właściwie rozwijać, ponieważ powstaje w
nim rozdwojenie spowodowane odmiennymi tendencjami między tym czego żądają od
niego dorośli. którzy nie zawsze rozumieją potrzeby dziecka, bo projektują na
niego swoje cechy, a tym czego domaga się jego rozwój.

Wychowawca
umie więc obserwować dziecko. Obserwacja musi być rzeczowa,, dokładna.
cierpliwa i metodologicznie przeprowadzona. Celem jej jest rozwijanie się
wszystkich sfer osobowości dziecka. W oparciu o zdobytą wiedzę psychologiczną
wychowawca buduje środki towarzyszące rozwojowi dziecka. Jest on także tym, który
kieruje się w swym działaniu wewnętrzną refleksją nad sobą, nad

własnymi błędami i dzieckiem
pamiętając, że "twórczą misją dziecka jest tworzenie moralnej
osobowości". Ta misja musi być wspierana i szanowana. Wychowawca jest także cierpliwy, bo w środowisku
zorganizowanym na miarę dziecka umie czekać na typowe objawy jego rozwoju i
współpracuje z nimi, nigdy jednak: ich nie prowokuje. Jest skromnym, delikatnym
i pomagającym. Umiejętności tego pomagania i wspierania rozwoju nabywa przez
długie studiowanie faz rozwoju dziecka. W każdej sytuacji stara się dziecko
zrozumieć i kochać. Podstawowym narzędziem pomocniczym dla nauczyciela jest
odpowiednio zorganizowane otoczenie. które nie krępuje swobody dziecka. Rodzice
musze zrozumieć, ze to przede wszystkim na ich barkach spoczywa
odpowiedzialność za harmonijny i prawidłowy rozwój dziecka.

Przez
swobodę Maria Montessori rozumiała taki stan w którym "dziecko zna swoje
prawa i obowiązki, potrafi z nich w pełni korzystać. Ponosi odpowiedzialność za
swoje decyzje. ". Ograniczenie tak rozumianej swobody stanowi tylko dobro
innych ludzi nie służy jednak dziecku. Rodzicom łatwiej jest podejmować decyzje
ponieważ wiedzą, że nie usłyszą sprzeciwu. Tłumaczą to niedojrzałością i
niedorosłością dziecka. Swoboda ta dotyczy także wyboru przez dziecko
przedmiotu i czasu pracy. Można podsuwać dziecku zadania do rozwiązania nie
denerwując się jednak gdy dziecko nie chce podejść do problemu poważnie.

Otoczenie dziecka nie może
krępować jego ruchów, przeciwnie musi odpowiadać jego motorycznym potrzebom. W
tym celu powinno być wyposażone w odpowiednie meble i przedmiot codziennego
użytku. Meble powinny być dostosowane do rozmiarów i sił dziecka, by czuło się
ono ich właścicielem i by umożliwiały mu one osiągnięcie zręczności. Zaś dostosowane
do możliwości dziecka przedmioty codziennego użytku pozwalają mu wykonywać
prace, które normalnie są dla niego niedostępne. może więc ono np. nakrywać do
stołu, prać, prasować itp. Wszystkie te czynności dziecka powinny być
traktowane są poważnie i ze zrozumieniem. Dziecko może powtarzać także czynność dowolną ilość razy, nawet wtedy, gdy
nie ma ono konkretnego celu poza potrzebą uzyskania wprawy np. wyciera ono
kilkadziesiąt razy stół, który jest czysty . Inną
cechą tego otoczenia jest indywidualizacja, którą organizacyjnie ułatwia
skupienie w jednej grupie dzieci z trzech roczników. Otoczenie to pomaga także
dziecku czynić obserwacje i ćwiczyć zmysły Jest ono proste i uporządkowane, bo
to ułatwia poznanie i odnalezienie się w zewnętrznym świecie. Ważną cechą jest
także cisza, która sprzyja pracy dziecka, bo pomaga mu skupić się. Jest to
także środowisko pełne radości dzieci z ich własnej pracy. Wreszcie otoczenie
pomaga rozwijać się dziecku. Realizuje się ono w nim przez własną, pogłębioną
skupioną pracę i zachwyt z dokonywanych odkryć. Bardzo
ważnym składnikiem opisywanego otoczenia jest materiał rozwojowy (niektórzy
utożsamiają go z pomocami dydaktycznymi, ale nie jest to zgodne z intencjami
Marii Montessori, ponieważ jego celem jest nie dydaktyka, ale fizyczny,
psychiczny i duchowy rozwój dziecka). Na opracowane tego materiału Maria
Montessori poświęciła 12 lat pracy polegającej na żmudnych i wnikliwych
obserwacjach dzieci.

Sama koncepcja pomocy zrodziła się
z analizy cyklów rozwojowych dziecka i analizy wytworów ludzkiej kultury i
cywilizacji, które zostały rozbite na pojedyncze, tworzące je składniki w
przystępnej formie przedstawione dzieciom. Przy czym wybór tych wytworów
zdeterminowany był możliwościami rozwojowymi dziecka czyli jego naturalnymi
fazami rozwoju.

Pojedynczym
składnikom tworzącym dany wybrany wytwór ludzkiej kultury i cywilizacji
przypisywała Marii Montessori poszczególne ćwiczenia, które mają doprowadzić do
ich opanowania. Ćwiczenia te są kompletne, samodzielne i interesujące dla
dziecka, kształcą umiejętność, która
może istnieć sama, ale zarazem może być całością czegoś większego. Po
wyćwiczeniu tych elementów następuje jak gdyby wewnętrzna, intelektualna ich
synteza. Maria Montessorii porównuje ten proces do powstawania wody z tlenu i
wodoru. Wszystkie te trzy elementy są czymś odmiennym, przy czym pierwszy z
nich powstaje ze złożenia dwu pozostałych.

Dziecko
więc poprzez stopniowe ćwiczenie, rozumienie i nazywanie prostych elementów,
następnie syntezowanie ich na coraz wyższym poziomie pogłębia coraz bardziej
poznanie dorobku ludzkiej cywilizacji i kultury, czyli materiał ten otwiera jak
gdyby świat przed dzieckiem, daje mu "klucz do świata". Dzięki niemu
dziecko chaotyczne i nieuporządkowane wrażenia porządkuje. Zbiera ono
doświadczenia poprzez porównania, różnicowanie, układanie par, wyszukiwanie
kontrastów i stopniowanie. Dziecko odkrywa świat samodzielnie, ponieważ w
materiał rozwojowy wbudowana jest kontrola błędów, która umożliwia znalezienie
tylko takiego rozwiązania problemu, jakie mu nadała ludzka cywilizacja. Dzięki
kontroli błędów, która może być konstrukcyjną, dziecko samo poszukuje rozwiązań, co nie jest bez wpływu
na rozwój jego osobowości, zaś radości z osiągniętego, często po bardzo długich
poszukiwaniach nie zastąpi. żadna szkolna ocena czy cenzura. Dziecko nabiera
zaufania do swojej pracy i pragnie nowych trudniejszych zadań.

Następną ważną cechą tego
materiału jest jego "zaproszeniowy" charakter tzn. poprzez
dostosowanie do fary rozwoju dziecka zwraca on na siebie jego uwagę, wywołując
zainteresowanie, a tym samym chęć pracy z nim.

Podsumowując, opracowany materiał
jest materiałem rozwojowym przy czym nie tylko tu chodzi o rozwój intelektualny
dziecka, ale rozwój całej jego osobowości, który dokonuje się dzięki osobistemu
doświadczaniu.

Dostosowane
do faz rozwojowych dziecka w wieku przedszkolnym. Bodźce opisywanego otoczenie
można podzielić na kilka grup związanych z: · pomocami do kształcenia zmysłów,

* pomocami do matematyki,

* pomocami do nauki języka,

* pomocami do wychowywania dla
kultury życia

pomocami do wychowania religijnego.

Ćwiczenia codziennego dnia.

Posiadają
one trzy cele bezpośrednie: umożliwienie dziecku ekspansji ruchowej i jej
doskonalenie, odkrycie ciszy, uspołecznienie dziecka. Wynikiem realizacji tych
celów jest coraz głębsze rozumienie świata i praca na jego rzecz na miarę wieku
dziecka. Dzięki temu łączą się te ćwiczenia również

z domowym środowiskiem dziecka.

Najwięcej
uwagi poświęciła Maria Montessori pierwszemu celowi, ponieważ typową cechą
pierwszych lat dzieciństwa jest ogromna, naturalna potrzeba ruchu. Dzieje się
tak dlatego, że dziecko w wieku przedszkolnym doświadcza własnego ciała, buduje
swoją cielesną strukturę i koordynuje ją. wreszcie dokonuje precyzji ruchów.Można
wyróżnić kilka rodzajów zajęć dostosowanych do etapów rozwoju ruchu u dziecka:

* · ćwiczenia zaspakajające. pęd
do ruchu - nie posiadają one konkretnego celu, a służyć tylko samej czynności
ruchowej. W grupie tej znajdują się między innymi takie ćwiczenia jak:
przelewanie wody. przesypywanie piasku, składanie i rozkładanie, zamykanie,
otwieranie itp.

* · ćwiczenia łączące poczynione
przez dziecko doświadczenia ruchowe w wielkie związki, do tych należy:
pielęgnacja kwiatów, czyszczenie butów, przedmiotów metalowych, mycie rąk itp.

* · ćwiczenia mające na celu
uświadomienie dziecku możliwości ruchowych jego ciała..

* · ćwiczenia na rzecz grupy -
dziecko świadome jest społecznego celu czynności i współdziała z innymi w jej
wykonaniu np. : wspólne przygotowanie śniadania, nakrywanie do stołu., pomoc
młodszym przy ubieraniu się

Ważnym warunkiem rozwoju dziecka
jest też cisza. Poprzez specjalnie opracowane ćwiczenia można osiągnąć
następujące cele: pomóc dziecku odkryć ciszę i zafascynować nią, kształtować
umiejętność awizowania ciszy poprzez rozwijanie wrażliwości słuchowej, ułatwić
przez ciszę skupienie dziecku, a także nauczyć go ,. Wyciszenia się ", by dać możliwość wypowiedzenia się
innym i podporządkowania się wspólnie ustalonym zasadom w grupie, wprowadzić w
modlitwę. Trzecim celem ćwiczeń codziennego dnia jest ułatwienie dziecku
stawania się: członkiem grupy. Przychodząc do przedszkola spostrzega ono siebie
po raz pierwszy jako członka grupy, należy wiec mu pomóc zrozumieć najprostsze
formy społeczne i umożliwić mu przyjęcie ich jako swoich. W tym celu
najczęściej stosowanym środkiem jest rozmowa i zabawa w role.

Pomoce do kształcenia zmysłów.

Materiał ten ćwiczy zmysły i
pomaga tworzyć pojęcia, dzięki czemu pobudza działalność umysłową dziecka. Poza
wszystkimi wymienionymi wcześniej cechami materiału rozwojowego, pomoce te
posiadają też cechę izolacji tj. kształcą np. jeden tylko zmysł wykluczając
inne, zapoznają z jedną tylko właściwością przedmiotu, starając się
wyeliminować pozostałe, przedstawiają tylko jeden problem do

rozwiązania. To pozwala na
stopniowe przechodzenie do coraz trudniejszych , zadań po doskonałym opanowaniu
wcześniejszych.

Dziecko wybiera samo materiał do
pracy i pracuje z nim tak długo jak tylko pragnie (w szkołach pracujących metodą
Marii Montessori najczęściej nie ma dzwonków kończących zajęcia).

Kiedy
wychowawca zauważy zainteresowanie dziecka danym materiałem, może udzielić mu
tzw. "lekcji", która jest wprowadzeniem w pracę z tą pomocą. Lekcja
odbywać się musi w serdecznej atmosferze, która jest warunkiem jakiegokolwiek
towarzyszenia wychowawcy w rozwoju dziecka. Lekcja musi być precyzyjna, skąpa w
słowa, poświęcona problemowi, ale omawiająca go całościowo, dotycząca w danej
chwili tylko jednego materiału do kształcenia zmysłów.

Po przeprowadzeniu w formie pokazu
"lekcji" wychowawca z odległości obserwuje poczynania dziecka. Gdy
dziecko popełnia błędy przy pracy, nie krytykuje go, nie podaje wyjaśniających
instrukcii. ale po jakimś czasie powraca ponownie z dzieckiem do tego materiału.

Pomoce
do ćwiczeń zmysłów jak i inne w środowisku dziecka stoją zawsze na tym samym
miejscu. które ono zna dobrze, tak, że może w każdej chwili wziąć je do pracy.
"Lekcja" może być pokazywana, nie tylko jednemu dziecku, ale tylko w
wyjątkowej sytuacji. Kiedy dziecko dobrze poznało już dany materiał do
kształcenia zmysłów następuje wprowadzenie nazw związanych z tym materiałem.

Materiał do kształcenia zmysłów
można podzielić na pięć podstawowych grup: słuchowa, wzrokowa. dotykowa,
smakowa i zapachowa. Ćwiczenia zmysłu wzroku dotyczą kształtowania podstawowych
pojęć np. duży. mały, gruby, cienki i ich związków z innymi pojęciami,
rozpoznawania barw. figur i brył. Ćwiczenia zmysłu dotyku kształtują wrażliwość
dotykową, odczuwanie różnic w ciężarze i temperaturze ciał. Dzięki ćwiczeniom
zmysłu słuchu dziecko uczy się wyodrębniać i różnicować szmery dźwięki, zaś
wyodrębnianiu i różnicowaniu bodźców smakowych i zapachowych służą odpowiednie
ćwiczenia smakowe i zapachowe.

Do
wszystkich wymienionych grup ćwiczeń skonstruowane są pomoce, które zawierają w
sobie wymienione wcześniej cechy materiału rozwojowego, opracowanego przez
Marię Montessori.

Ćwiczenia
matematyczne, językowe, wychowanie dla kultury życia i wychowanie religijne.

Oprócz
ćwiczeń codziennego dnia i ćwiczeń do kształcenia zmysłów występują też
odpowiednie zajęcia z zakresu matematyki, nauki języka, wychowania dla kultury
życia i religii.

Pomoce
Marii Montessori ułatwiają zrozumienie podstaw matematyki dziecku przez to że
obiektywizują to co abstrakcyjne. Przygotowanie do matematycznego myślenia
odbywa się w sposób bezpośredni i pośredni. Pośrednie przygotowanie stanowi
praca z materiałem do rozwoju zmysłów, poprzez kształtowanie pojęć i stwarzanie
okazji do porównań, porządkowania itp. Bezpośrednie przygotowanie dotyczy
ułatwienia dziecku przeżycia doświadczenia m.in. liczby, liczenia i struktury
układu dziesiętnego.

Materiał
matematyczny łączy doświadczenia z arytmetyki z doświadczanemu z geometrii i
algebry, co daje dziecku całościowe kształcenie matematyczne. Do naturalnych
potrzeb dziecka zalicza się również pęd do nauki języka . Wychowawca musi
pamiętać, że dziecko w wieku przedszkolnym jest w fazie intensywnego rozwijania
mowy i posiada określone potrzeby z tym związane. Pomocą do tego będzie rozmowa
z dzieckiem, odpowiadanie, trzystopniowe lekcje słowne przy materiale do
kształcenia zmysłów i ćwiczeniach codziennego dnia. Wychowawca musi umieć także
cierpliwie słuchać dziecka, ponieważ to jest koniecznym warunkiem rozwoju jego
języka. Musi traktować wypowiedzi dziecka poważnie i pomagać mu w prawidłowym
budowaniu. W pracy nad mową dziecka ważne jest też zaspokojenie jego potrzeby
bezpieczeństwa, bo wtedy rozmawia ono chętnie o swoich przeżyciach i troskach.

W
ramach kształcenia języka Maria Montessori uwzględnia również naukę czytania i
pisania i tu podobnie jak przy wprowadzaniu podstawowych pojęć matematycznych
mamy do czynienia z przygotowaniem pośrednim, kształtującym umiejętności
pisania między innymi podczas kształtowania sprawności manualnej ręki,
koordynacji ruchów, ćwiczeń słuchowych, rozróżniania figur w ćwiczeniach umysłu
wzroku Na te ćwiczenia nadbudowane są specjalne ćwiczenia dotyczące kształtu
liter. pisania w linii, układania prostych wyrazów z ruchomego alfabetu itp.

Naukę
czytania, pisania, formowania pojęć matematycznych uzupełnia wychowanie dla
kultury życia i wychowanie religijne. Mają one na celu budzenie w dziecku
szacunku dla różnych form życia i kształcenie moralno - duchowe oparte na
miłości chrześcijańskiej.

System
wychowania i nauczania Marii Montessori, albo może lepiej, system towarzyszenia
rozwojowi dziecka, nie pozbawiony jest zapewne słabych stron, choćby np.
niepełne ukazanie roli wyobraźni i twórczości plastycznej u dzieci jednak mimo
tego wniósł i wnosi on wiele istotnych kwestii do pedagogiki. Maria Montessori
podobnie jak Pestalozzi twierdziła, że każdy człowiek posiada wewnętrzną siłę
popychającą go do rozwoju. Siły tej nie można powstrzymać, ale dziecko, by ją
zużytkować potrzebuje pomocy dorosłych (przygotowują i odpowiadają oni między
innymi za prawidłowe: funkcjonowanie przygotowanego otoczenia).

lstotnym
odkryciem Marii Montessori jest tez zjawisko polaryzacji uwagi, dzięki któremu
zwróciła ona uwagę na samodzielna, skupiona, wytrwałą, radosną prace dziecka i
w stworzonym dla niego środowisku pragnęła mu ją ułatwić. Była jednym z tych,
którzy w pokoju dziecinnym doszukiwali się lepszej przyszłość świata.

Mimo
, że pedagogika montessoriańska odnosi się do początkowych faz rozwoju dziecka
jest bardzo ważna na późniejszych etapach . W wieku niemowlęcym i
wczesnoprzedszkolnym kształtuje się większość zmysłów i zachowań . Margaret
Mohler dopatruje się nawet w tych okresach rozwoju późniejszych osobowości .
Dlatego też prace Marii Montessori są tak ważne dla rozwoju wszystkich
kierunków pedagogicznych i psychologicznych . Traktuje ona dziecko jak
niezależną , odpowiedzialna za siebie istotę . Od rodziców i wychowawców
oczekuje się tylko pobudzenia i stymulacji z uwzględnieniem niezależności
indywidualizacji jednostki . Do prawidłowej stymulacji wskazuje liczne
ćwiczenia i zabawy . Uważam, że zasługi Marii Montessorii są tak duże , że
zasługuje ona na honorowe miejsce w palestrze wybitnych pedagogów .

LITERATURA

1. M.
Montessori , Grundlagen meiner Padagogik, " Grundlagen und Grundfragen der
Erziehung" , 18/ 1968, s.17

2. E. Łatacz, "Jak wychowywać
dzieci ? Zarys teorii pedagogicznej Marii Montessori" , wyd. "M"
1995