KULTURA SPOŁECZEŃSTWA

Kultura społeczeństwa
stanowi istotną podstawę jego egzystencji. Należy ona do tych pojęć w naukach
społecznych których mówi się, że mają długą przeszłość, ale krótką historię.
Stwierdzenie takie oznacza, iż pojęcie "kultura" od niedawna zostało
poddane rygorom myślenia naukowego.

Światowa kariera łacińskiego terminu
"kultura" zaczęła się w czasach Cycerona. Pierwotnie termin ten
wiązano z uprawą roli cultura agri- uprawa ziemi. Cyceron natomiast użył słowa
kultura w wyrażeniu "cultura animi" co oznacza uprawę umysłu[1].

Począwszy od Cycerona, termin kultura zaczęto
wiązać z wszelką czynnością ludzką mającą na celu pielęgnowanie, kształtowanie
i doskonalenie. W ciągu wieków termin ten poszerzał swoją treść, stając się
pojęciem wielowymiarowym i wieloznacznym. Na przykład w antropologii kulturowej
ma ona zakres bardzo szeroki i najczęściej obejmuje różne przedmioty, kategorie
, wartości i działania w różnych sferach życia ludzkiego.

Jak zdefiniować kulturę? Według A.
Kłoskowskiej, w literaturze naukowej można spotkać około dwustu różnych
definicji kultury. W sensie naukowym oznacza ona określone klasy przedmiotów,
zjawisk i procesów albo pewne klasy zachowań. Natomiast w sensie filozoficznym
przez kulturę rozumie się wszystko, co nie wyrasta samo przez się z przyrody,
lecz powstaje dzięki pracy człowieka, co jest wytworem celowej refleksji i
działalności ludzkiej[2].

Słownik socjologiczny w najszerszym znaczeniu
definiuje kulturę jako ogół materialnych i niematerialnych wytworów człowieka i
wszystko to, co nie powstało na drodze naturalnej, ale jest rezultatem
działania ludzi[3].

Z definicji tej wyłania się
podział na dwa podmioty, kulturę i to co kulturą nie jest, czyli naturę.
Zaliczenie czegoś do kultury jest równoznaczne z uznaniem iż podlega ono
naszemu sterowaniu. Jeżeli natomiast nie mamy wpływu na pewne sytuacje i
zdarzenia, co uniemożliwia zaprowadzenie "właściwego porządku"-
zaliczamy to do natury[4].

Ilekroć mowa o kulturze,
tylekroć mamy na myśli zaprowadzenie i zachowywanie porządku oraz
przeciwstawianie się wszystkiemu, co z punktu widzenia zamierzonego porządku
okazuje się chaosem. Miejsce, w którym biegnie granica między kulturą a naturą
zależy, oczywiście, od dostępnych umiejętności i wiedzy, a także od gotowości
wykorzystania jej do celów dotychczas nie wypróbowanych. Ogólnie rzecz biorąc,
rozwój nauki i techniki poszerza sferę sterowania zjawiskami, które dotąd
zaliczano do natury, przesuwa więc dalej granice obszaru kultury.

Każda z definicji kultury uwzględnia jakiś wycinkowy
konkretny punkt widzenia na to zjawisko. Jak zauważył wybitny antropolog
kultury XX wieku R. Linton: "Istotą wszelkiej definicji kultury jest
bowiem to ,że wybiera pewne aspekty całego pojęcia oznaczonego owym terminem i
kładzie nacisk na nie kosztem innych aspektów. Nacisk ten, a w konsekwencji
także wartość definicji, będą zależały od tego, jaki szczególny cel definiujący
miał na uwadze. Istnieje wiele możliwości definiowania określonego
rodzaju"[5].

Najpełniejsze polskie opracowanie zagadnienia
definicji kultury zostało zawarte w pracy A Kłoskowskiej. Autorka wymienia co
najmniej sześć sposobów definiowania kultury[6].

· Definicje
opisowo-wyliczające. Traktują on kulturę jako określony zbiór przedmiotów, a
definiowanie kultury sprowadza się do wyliczania jej części składowych.
Kryterium tego zaliczania pewnych składników życia społecznego do obszaru
kultury nie jest tu wyraźnie sformułowane; kryterium to ma charakter
intuicyjnego założenia. Zwolennikiem tego typu kultury był E. B. Tylor, który
podał następującą jej definicję: "Kultura, czyli cywilizacja (...) jest to
pojęcie obejmujące wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność, prawo, obyczaje i inne
zdolności i przyzwyczajenia zdobyte przez człowieka jako członka
społeczeństwa"[7].
W taki właśnie opisowo-wyliczający sposób traktowali kulturę archeolodzy i
etnografowie. Opisując grupy społeczne czy narodowe badali ich wytwory
kulturowe, takie jak: język, wierzenia, obrzędy, teksty literackie, przedmioty
codziennego użytku itd. Tego rodzaju elementy traktowali jako wyznaczniki
kultury danej zbiorowości, a samą kulturę rozumieli i opisywali jako zbiór
oryginalnych elementów.

· Definicje historyczne. Kładą one nacisk na czynnik tradycji
jako mechanizm przekazywania dziedzictwa kulturowego; dla określenia kultury
używają takich określeń jak: dziedzictwo, tradycja, dorobek. Kulturę definiuje
się tutaj jako charakterystyczny dla człowieka rodzaj przekazu minionego
doświadczenia przyszłym pokoleniom. Minione doświadczenia człowieka wyraża się
w "świecie przedmiotowym", a przekazywane jest kolejnym pokoleniom w
drodze wychowania i nauczania.

· Definicje normatywne akcentują podporządkowanie się
zachowań ludzkich normom, wartościom i modelom. Wzory, modele i zasady
wartościowania są traktowane jako elementy konstytutywne kultury, a
podporządkowanie się tymże normom jako właściwość zachowań kulturowych. Kultura
jest tu pojmowana jako zespół norm obowiązujących członków danej społeczności i
warunkujących jej trwanie.

· Definicje psychologiczne skupiają uwagę na psychicznych
mechanizmach kształtowania się kultury; analizują mechanizmy uczenia się,
formowania nawyków kulturowych, internalizacji norm obowiązujących w danej
zbiorowości i wartości przez tę zbiorowość uznawanych za oraz wpływ kultury na
kształtowanie osobowości jednostek. Szczególny nacisk jest położony w tych
definicjach na uczenie się i naśladownictwo jako procesy przyswajania kultury.

· Definicje strukturalne interesują się przede wszystkim
strukturą danej kultury, tzn. zasadniczymi elementami tej kultury oraz ich
wewnętrznymi powiązaniami. Zazwyczaj wymienia się cztery kategorie elementów
kultury: materialno - techniczne, społeczne, ideologiczne i psychiczne.
Definicje tego typu badają specyficzną strukturę konkretnych kultur - nie
dotyczą kultury w ogóle.

· Definicje genetyczne skupiają się na genezie kultury. W tym
typie definicji można wyróżnić dwie odmiany: Pierwsza dotyczy wewnętrznego
rozwoju kultury, wyłaniania się jednych (wyższych) jej form z form innych
(niższych, wcześniejszych). Druga dotyczy wyłaniania się kultury z natury .
Kulturę traktuje się tu jako sumę wytworów zachowań ludzkich powstałych w
wyniku aktywności człowieka, przy czym jedni autorzy akcentują bardziej
aktywność intelektualną, a inni aktywność fizyczną.

Wymienione wyżej rodzaje definicji
kultury należy traktować jedynie jako typy idealne pozwalające uporządkować
ogromną ilość literatury poświęconej kulturze tylko ze względu na pewne
teoretyczne aspekty stanowiska poszczególnych autorów.

Uwzględniając różne aspekty życia społecznego,
najbardziej uniwersalna wydaje się definicja zaproponowana przez S.
Czarnowskiego. Definicja ta jest ponadto precyzyjna i odnosi się zarówno do
dawnej, jak i współczesnej kultury.

Zdaniem tego myśliciela, kultura to
"całokształt zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych
szeregowi grup i z racji swej obiektywności ustalonych i zdolnych rozszerzać
się przestrzennie"[8].

Z definicji tej
wynika, że na kulturę w sensie socjologicznym i etnograficznym składają się
następujące trzy grupy elementów[9]:

· materialne i duchowe wytwory ludzkiej działalności-
wszystko to, co człowiek stworzył w efekcie pracy fizycznej bądź umysłowej i
pozostawił w postaci "pomników kultury". Do wytworów materialnych
zliczmy ogół działań i wytworów człowieka związanych przede wszystkim z
zaspokajaniem biologicznych potrzeb, zapewnieniem bezpieczeństwa i przetrwania
gatunku ludzkiego[10]. Natomiast do wytworów
duchowych (niematerialnych) zaliczamy ogół zobiektywizowanych wytworów
świadomości ludzkiej, takich jak język, wierzenia, zwyczaje, wiedza, obyczaje
czy idee, pełniących funkcje użytkowe i wyrażających bezinteresowne dążenia do
poznania i urzeczywistniania ideałów piękna, dobra i prawdy[11].

· wartości- w kulturze oznaczają one to wszystko, co
członkowie danej zbiorowości uznają za ważne i dlatego dążą do jego
osiągnięcia. W życiu społecznym konkretyzują się one w postaci różnych ideologii,
ideałów, ale także i konkretnych przedmiotów. Dla członków społeczeństwa
wartości sprowadzają się do podstawowych celów, jakie stawiają sobie

ludzie, a także głównych kryteriów, które wskazują co jest dobre, a co
jest złe;

· wzory zachowań- są to grupy i sposoby określające jak
jednostki czy całe grupy powinny się zachować, aby nie popaść w konflikt z
innymi. Inaczej mówiąc są to schematy postępowania w określonych sytuacjach
społecznych. Dlatego też cechą każdego wzoru zachowania jest to, że znaczącą
część jakiejś zbiorowości uważa go za normalny sposób postępowania w różnych
okolicznościach życiowych.

Czym jest kultura masowa?

Jest to termin określający zjawisko
przekazywania wielkim masom odbiorców identycznych lub standardowych treści -
najczęściej rozrywkowych - oraz jednolite formy zabawowe dużych mas ludzkich,
wg definicji G. Friedmanna: "...ogół kulturalnych dóbr konsumpcyjnych
oddanych do dyspozycji publiczności w najszerszym rozumieniu tego słowa... za
pomocą masowego komunikowania w ramach cywilizacji technicznej"; rozwój
m.k. wiąże się z postępem techniki komunikacji (masowego przekazu środki)
ograniczającej, a najczęściej wykluczającej bezpośredni kontakt twórcy i
odbiorców proces wytwarzania, organizacji i przekazywania treści k.m. określa
się mianem produkcji - niezależnie od zróżnicowanych stopni jej
skomercjalizowania (k.m. powstała i jest formą dominującą w krajach
zurbanizowanych i wysoko uprzemysłowionych, ale występuje również w
społeczeństwach państw słabo rozwiniętych ekonomicznie); k.m. krytykowana jest
za degradację wartości intelektualnych i moralnych, niszczenie więzi społecznych, "homogenizację"
(ujednolicanie i upraszczanie) przekazywanych treści, mechanizację odbioru, przystosowanego
do najniższych zdolności percepcyjnych.

Według Antoniny
Kłoskowskiej homogenizacja kultury w wymiarze globalnym dokonuje się przede
wszystkim na poziomie kultury popularnej. Kultura elitarna zachowuje swoją
heterogeniczność. Według takich badaczy jak Jan Nedveen Pieterse procesom
hybrydyzacji podlega cała kultura współczesna. Wydaje się, że ogólny kierunek
zmian zachodzących w społeczeństwie polskim bardziej adekwatnie opisują ci,
którzy jak Antonina Kłoskowska skłonni są dostrzegać odmienność procesów
dokonujących się na poziomie kultury wysokiej i kultury popularnej, a w
konsekwencji dopatrywać się także rosnącego zróżnicowania kulturowego
społeczeństwa polskiego.

Telewizja
publiczna, zrzekając się pełnienia misji edukacyjnej, (w sytuacji, gdy szkoły -
szczególnie rozwijające się dynamicznie wyższe szkoły niepubliczne - kształcą
przede wszystkim umiejętności praktyczne, nie przywiązując większej wagi do
duchowego rozwoju) ma w tym olbrzymi udział. Proces ten, niezależnie od tego,
czy określimy go neutralnym terminem "hybrydyzacji", czy też wartościującym
"deprecjacji kultury" w dużym stopniu ma charakter spontaniczny i
jest nieodwracalny. Rozwarstwienie kulturowe społeczeństwa, zwrot ku kulturze
hybrydycznej, która dla znacznych warstw, ze względu na zasoby kompetencyjne,
pozostaje jedynie dostępną kultura to zjawiska, których początki sięgają co
najmniej lat osiemdziesiątych. Ze względu na sytuację polityczną (konflikt
społeczeństwo - władza) i w niewielkim stopniu zliberalizowany rynek dóbr
kultury, zjawisko zróżnicowania kulturowego społeczeństwa polskiego nie w pełni
mogło się ujawnić w okresie stanu wojennego i latach bezpośrednio po nim
następujących.

Warunki do tego powstały dopiero po roku
1989 wraz ze zmianami w funkcjonowaniu rynku kultury, zmianami w mediach, a
także zmianą sytuacji politycznej, która stymulowała myślenie raczej wedle
interesów (tego, co korzystne) niż wedle wartości

(tego, co słuszne).

Hybrydyzacja kulturowa znacznej części
społeczeństwa to tylko jedna z konsekwencji całego kompleksu zmian w kulturze,
w których telewizja ma swój ogromny udział.

Innym ważnym zjawiskiem w
sferze kultury, które prokurowane jest, choć znowu nie wyłącznie to przy
ogromnym udziale telewizji, jest zmiana stosunku do kultury narodowej, a w
konsekwencji także zmiana form identyfikacji ze wspólnotą narodową. Otwarcie na
świat sprawiło, ze w procesie edukacji kulturowej społeczeństwa pojawiły się
nowe usytuowane poza krajem instytucje, przede wszystkim telewizje, których
programy stają się coraz bardziej powszechnie dostępne. Niektóre z dostępnych
stacji (Planet, programy Discovery, Travel, BBC-world, Sat-3 itp.) nastawione
są na prowadzenie akcji edukacyjnej, co przy niemal całkowitym zrzeczeniu się
tych funkcji przez polską telewizję publiczną czyni je monopolistami na polskim
rynku popularyzacji wiedzy i kultury.

Kulturą popularna jest kulturą
dominująca, nabywanie kompetencji niezbędnych do uczestnictwa w tej kulturze
jest sprawą pierwszorzędną. Kompetencje niezbędne do uczestnictwa w tym, co
potocznie określa się kulturą wyższą uznaje się za sprawę marginalną i
całkowicie prywatną. Wybór tej opcji wiąże się najczęściej z mniej lub bardziej
otwarcie deklarowanym przekonaniem, iż kulturę współczesną charakteryzuje
zmiana paradygmatu: przejście od kultury literackiej (kultury słowa) do kultury
obrazu, od kultury operującej kategorią długiego trwania i wartości
kanonicznych, do kultury czasu teraźniejszego - prezentyzmu w jego skrajnej
wersji, a więc kultury niezdolnej do wyłonienia wartości ważnych w długiej
perspektywie lub obywającej się bez takich wartości, wreszcie przejście od
kultury, w której istnieje wyraźne rozróżnienia na kulturę "wysoką"
wartościową" i kulturę popularną, do kultury, w którym te dwa porządki
ulegają zmieszaniu.

Bibliografia

1. Jerzy Suprewicz ., Wiedza o
społeczeństwie Repetytorium od A do Z, Warszawa 1998

2. Zygmunt Bauman., Socjologia, wyd.
Zysk i S-KA, Poznań 1996

3. K. Olechnicki, P. Załęcki., Słownik
socjologiczny, wydanie II poprawione, wyd. Graffiti BC, Toruń 1999

4. Kłoskowska Antonina., Socjologia
kultury, PWN, Warszawa 1983

5. Jerzy J. Wiater., Społeczeństwo wstęp
do socjologii systematycznej, PWN, Warszawa 1971

6. Marcin Czerwiński., Profile kultury,
Wiedza Powszechna, Warszawa 1980