Kształtowanie się więzi i skutki jej braku w ujęciu psychologii społecznej

Przywiązanie oznacza jeden z najprostszych,
choć zarazem najbardziej fundamentalnych elementów zachowania społecznego a
mianowicie – dążenie do znalezienia się w bliskości innych osobników tego
samego gatunku. Przywiązanie może pojawiać się w różnym wieku, z upływem czasu osiągać rozmaite natężenie, w pewnych
warunkach przejawiać się silniej niż w innych i znajdować najróżnorodniejsze
sposoby ekspresji. Aczkolwiek przywiązanie przejawia się na wiele różnych
sposobów, to stanowi względnie wyraźnie określone dążenie znajdujące
odzwierciedlenie w zachowaniu.

Wzorce
zachowania, w których wyraża się to dążenie, absolutnie nie są specyficzne
tylko dla przywiązania. Każdy z nich może wiązać się z najrozmaitszymi treściami i każdy może służyć odmiennym celom
jednak tym, co znamionuje behawioralne aspekty przywiązania i pozwala ująć je
razem oraz oznaczyć jednym terminem jest ich cel: „poszukiwanie bliskości” To
poszukiwanie może odbywać się przy pomocy wielu wzajemnie przeplatających się
wzorców zachowań takich jak: krzyk, podążanie za, wyciąganie ramion itd.
Poszukiwanie bliskości – to jeden, podstawowy składnik wczesnego zachowania się
społecznego, drugi z nich – to unikanie bliskości.Ta ostatnia tendencja stanowi
gwarancję, że młode będzie pozostawało ze swoimi opiekunami, że nie będzie
poszukiwało bliskości tych, którzy ze
swej strony nie będą mieli żadnego motywu, by reagować pozytywnie i troskliwie.
Przeplatanie się tych dwóch dążeń stanowi doniosły moment wczesnego rozwoju
społecznego.

W 1967 roku Ainsworth przeprowadziła w
Ugandzie badania, z których wynika min., że niemowlę trzymane przez kogoś
innego niż matka krzyczy, wzięte przez matkę uspokaja się, w interakcji z matką
niemowlę uśmiecha się chętniej i wydaje dźwięki częściej niż w interakcji z inną osobą. Na widok powracającej matki
niemowlę okazuje ogólne podniecenie i wyciąga ku niej ramiona lub klaszcze na powitanie. Te zachowania niemowląt choć
różne
w różnych środowiskach są zdumiewającym świadectwem olbrzymiej różnorodności
reakcji, które w pierwszych miesiącach życia są przejawem przywiązania. Wielka rozmaitość sposobów przejawiania się
przywiązania nie oznacza, iż są to
reakcje zupełnie przypadkowe. U każdej jednostki w każdym dowolnym momencie
dostrzeżemy tylko pewne określone wzorce reakcji, co jest związane i z przynależnością do gatunku i z wiekiem,
zmiennymi uczenia się społecznego, z cechami indywidualnymi a także z daną
sytuacją.

Zdolność
do wytworzenia więzi z określona jednostką opiera się na długotrwałym i
nieprzerwanym procesie, zapoczątkowanym przez pierwsze spotkania z innymi
ludźmi. Jeśli przywiązanie oznacza, że zachowanie wyrażające poszukiwanie
bliskości jest ukierunkowane na
określoną jednostkę, to udaremnienie tej
dążności winno wywołać sprzeciw, niepokój, złość oraz energiczne usiłowanie by
odzyskać kontakt z bliską osobą. Jak
powiedział Bowlby (1960) reakcja na rozdzielenie jest „nieuchronnym następstwem
istnienia przywiązania”

Jeżeli chodzi o początki przywiązania to
przełom następuje w okolicy siódmego miesiąca życia. U niemowląt powyżej tego
wieku pojawia się wzorzec zachowania w
postaci klasycznej reakcji na rozdzielenie natomiast w grupie niemowląt poniżej siedmiu
miesięcy rozdzielenie z matką nie
wywołuje na ogół sprzeciwu a obce osoby zostają przyjęte jako „matki
zastępcze”. Tak więc rozdzielenie z
matką staje się wydarzeniem znaczącym dopiero na początku drugiego półrocza
życia dziecka. Po upływie szóstego miesiąca życia niemowlę nie uśmiecha się już
do wszystkich lecz ogranicza tę reakcję tylko do pewnych osób. Innymi
słowy, oznaką rozwoju nie jest w tym wypadku pojawienie się jakiegoś nowego wzorca
zachowania takiego jak np. rozpoczęcie mówienia czy pojawienie się uśmiechu,
rozwój wyraża się raczej w
ograniczeniu już istniejących reakcji
tylko do określonych osób. Tak więc niemowlęta dość wcześnie protestują przeciw
odosobnieniu, ale w początkowym etapie bardziej interesują się stymulacją jako
taką niż jej źródłem. I dopiero w trzecim kwartale pierwszego roku życia
przestają traktować towarzystwo ludzi
zamiennie i pozytywnie reagować na przejawy czyjego kolwiek zainteresowania. Od
tego momentu niemowlę potrafi zachować orientację na osobę nieobecną: do
pewnego stopnia potrafi utrzymać w pamięci obraz matki, która odeszła i
poszukiwać jej bliskości mimo, że jej nie ma. W ten sposób zostaje zakończony
proces „zdobywania obiektu przywiązania”

W
drugiej połowie roku niemowlę nie tylko przestaje pozytywnie reagować na
nieznanych ludzi, lecz zaczyna reagować na nie strachem. Z całą pewnością lęk i
przywiązanie są ze sobą ściśle powiązane i wspólnie stanowią pierwsze formy
zachowania się społecznego o charakterze selektywnym.

Początek
przywiązania do określonych ludzi oznacza gruntowną zmianę społecznego
zachowania się dziecka. Niemowlę inwestuje w swój pierwszy związek ogrom emocji
i uczuć, rozłączenie z obiektem przywiązania staje się wydarzeniem
znaczącym i zagrażającym zarazem.