Kształtowanie się postaw obronnych

A/ Postawa obronna w literaturze naukowej.

Istnieje wiele różnorodnych
definicji, próbujących określić czym jest „postawa”.

Pojęcie
to jest stosowane w wielu dziedzinach nauki, między innymi w pedagogice,
socjologii i psychologii.

S.
Nowak podaje następującą definicję postawy: „Postawą pewnego człowieka wobec
pewnego przedmiotu jest ogół względnie trwałych dyspozycji do oceniania tego
przedmiotu i emocjonalnego nań reagowania oraz ewentualnie towarzyszących tym
emocjonalno - oceniającym dyspozycjom względnie trwałych przekonań o naturze i
właściwościach tego przedmiotu i względnie trwałych dyspozycji do zachowania
się wobec tego przedmiotu”[1].

Z
przytoczonej definicji wynika, iż postawa musi mieć zawsze swój obiekt. Obiektem
postawy może być wszystko: człowiek, fakty, sytuacje, wytwory materialne, idee,
sytuacje i postacie fikcyjne. Zgodnie z definicją S. Nowaka w strukturze
postawy wyróżnić można trzy składniki:

-
emocjonalno - oceniający,

-
poznawczy,

-
behawioralny (inaczej wykonawczy).

Autor
zaznacza, że składnik emocjonalno-oceniający jest podstawowy - bez niego
postawa nie może istnieć, bo jeżeli postawa jest wyrazem ustosunkowania się do
określonego obiektu czy przedmiotu, to musi zawierać ładunek emocjonalno-oceniający[2].
J. Reykowski utożsamia postawy ze stałym stosunkiem do otoczenia. Stosunek ów
zachodzi wtedy, gdy dotyczy klas przedmiotów, instytucji, idei, wartości[3].
Ludzkie postawy można rozpatrywać jako strukturę elementów podmiotowych i
przedmiotowych. Przedmiotem postaw może być to, co istnieje obiektywnie lub
nieobiektywnie dla ludzi, co ma dla nich zasadnicze znaczenie w zaspokajaniu
ich elementarnych potrzeb, a przez to nabrało określonego znaczenia i wartości.

Przedmiotem
może być stosunek do innych osób, grup społecznych. Cechy tych postaw mogą
wywoływać uczucia dodatnie lub ujemne. Przedmiotem postaw jest również fakt, że
człowiek jest związany z otaczającą go rzeczywistością. Elementy tej
rzeczywistości wzajemnie się determinują[4].
Wielu autorów definiując pojęcie „postawa” jako jej element zasadniczy
akcentuje stan gotowości. E. Hilgard[5]
przez postawę rozumie najczęściej pozytywne lub negatywne ustosunkowanie się
jednostki do pewnego przedmiotu, jak również gotowość do reagowania w pewien z
góry ustalony sposób.

Postawy można także ujmować w
kategoriach cech, do których zwykle zalicza się treść przedmiotową, zakres,
kierunek, siłę, złożoność i trwałość postawy. Właściwa charakterystyka owych
cech pozwala nie tylko na dokładne określenie samego pojęcia, ale także nadaje
mu określony sens praktyczny i funkcjonalny:

1.
Treść przedmiotowa postawy. Wyodrębnia się w niej elementy społeczne i
rzeczowe. Elementy społeczne wyrażają stosunek podmiotu do ludzi. Obejmuje on
stosunek do samego siebie, do innych osób i większych zbiorowości oraz do
instytucji zbiorowych, rodziny, Kościoła, służby wojskowej, zakładu pracy,
wykonywanego zawodu. Elementy rzeczowe treści postawy odnoszą się natomiast do
przedmiotów i środowiska fizycznego.

2.
Zakres postawy. W zależności od liczby przedmiotów wyróżnia się postawy
cząstkowe, wiążące się z jednym przedmiotem (np. stosunek do wychowawcy) i
ogólne dotyczące więcej niż jednego przedmiotu (np. stosunek do Ojczyzny,
zakładu pracy obronności).

3.
Kierunek postawy. Postawa może być społecznie pożądana lub niepożądana, a także
obojętna, radykalna lub umiarkowana. Różnią się one i można je lokalizować w
różnych miejscach skali o dwóch kierunkach („+” lub „-”), której punktem
środkowym jest „0”.

4. Siła
postawy. W procesie wychowawczym ma się do czynienia z pewną zgodnością
kierunku postawy i jej siły, choć bywa ona czasami pozorna. Nie należy więc
stawiać znaku równości między kierunkiem a siłą postawy.

5.
Złożoność postawy. Każda z cech może zawierać w różnym stopniu wymienione uprzednio
komponenty. Na przykład składnik poznawczy może być słabszy niż składnik
uczuciowy. To samo dotyczy komponentu dążeniowego (działania). Postawa złożona
(syndrom) jest najczęściej określana
przez występowanie trzech zasadniczych elementów, które w dużej mierze
przesądzają o jej zawartości.

6.
Trwałość postawy. Na przykład brak stałości w postępowaniu lub postępowanie
gwałtowne, to stany które określa się jako brak postawy, działanie w afekcie,
chwilowe uniesienie. Możemy zatem mówić o postępowaniach trwałych i nietrwałych[6].

Ogólnie
ujmując, postawami nazywa się sposoby zachowania się wobec przedmiotów, osób i
sytuacji[7].

Dla
potrzeb pracy niezbędne jest także wyjaśnienie takich pojęć jak postawa obronna
i obronność.

Przechodząc
do określenia pojęcia postawa obronna należy nadmienić, że jest ona
uszczegółowieniem postawy patriotycznej, którą J.Bogusz i Z. Kosyrz definiują jako „wartość trwałą, zawierającą
określone treści społeczne, polityczne i moralne, a jednocześnie mocno osadzoną
w przeszłości, w tradycji narodowej, która stanowi jedno z ważnych źródeł jego
siły motywacyjnej, zespalającej dążenia i wysiłki całego narodu wokół spraw
decydujących o rozwoju i przyszłości kraju[8].
Postawa obronna jest natomiast w stosunku do postawy patriotyczno-obronnej jej
rodzajem podrzędnym . Korzystając z definicji Z. Kosyrza i W. Magonia można
przyjąć, że postawa obronna to „względnie trwała gotowość do działania na rzecz
obronności kraju, jego niepodległości i osiągnięć. W postawie tej zawarte są
komponenty: poznawczy, uczuciowo-motywacyjny, czynnościowy. W skład komponentu
poznawczego wchodzą odpowiednie wiadomości dotyczące podmiotu lub przedmiotu
postawy, przekonania, przypuszczenia. W stosunku do postawy
patriotyczno-obronnej komponent poznawczy dotyczy wiedzy o przeszłości
historycznej, teraźniejszości i przyszłości kraju. Komponent
uczuciowo-motywacyjny to przede wszystkim uczucia wyższe i moralne,
intelektualne, estetyczne czy religijne, a także takie jak radość, czułość,
zachwyt, szacunek, współczucie, niechęć, obrzydzenie itp. W stosunku do postawy
patriotyczno-obronnej określa on ekspresywny stosunek do Ojczyzny i jej potrzeb
obronnych. Komponent czynnościowy (behawioralny), to zarówno reakcje mimiczne,
pantomimiczne, wokalne, werbalne jak i działania. W stosunku do postawy
patriotyczno-obronnej komponent czynnościowy składa się z nawyków i
umiejętności służących obronie oraz rozwojowi kraju[9].

Należałoby także nadmienić, że
postawy wobec obronności kraju stanowią część ogólnomniejszej klasy postaw
patriotycznych i obronnych.

Według
J.Bogusza i Z.Kosyrza można wyróżnić następujące postawy patriotyczno-obronne:

a)
postawa wyrażająca stosunek do bezpieczeństwa Ojczyzny jak:

-
zaangażowanie

-
patriotyzm

b)
postawa społecznej dyscypliny i gospodarności złożona z postaw szczegółowych:

-
postawa poszanowania społecznej własności,

-
postawa ochrony dóbr, zwłaszcza w okresie działań militarnych,

-
postawa podporządkowania się jednostki generalnym celom działania militarnego,

-
postawa dokładnego wypełniania zadań militarnych przez jednostkę,

c)
postawa odwagi i dzielności życiowej,

d)
postawa wobec społecznych rodowodów odwagi i bohaterstwa[10].

Klasyfikacja
ta może być przedmiotem analiz i dyskusji. Trzeba jednak podkreślić, że
cytowani autorzy słusznie ukazali szeroką złożoność ogólnej postawy obronnej. Z
przedstawionego ujęcia wynika, że „postawy obronne” mają pewną specyficzną
właściwość i jak każde inne postawy odnoszą się do przedmiotu zewnętrznego, ale
w tym przypadku istnieje ścisłe powiązanie z samowiedzą i że postawy te
uwypuklają czynnik podmiotowy[11].

B/ Proces kształtowania postaw obronnych.

Okres przemian systemowych, z którym
Polacy mają do czynienia przez ostatnie lata, uwidocznił też inny problem,
którego poruszenie wydaje się celowe. Dotyczy on kształcenia obywatelskiego. M.
Lipowski twierdzi, że kształcenie obywatelskie to „zorganizowane działanie
mające na celu zaproponowanie jednostce modelu postępowania w stosunku do
społeczeństwa tworzącego nowoczesne państwo o ściśle określonych
ponadnarodowych wartościach, wynikających z najgłębszego humanizmu. Jest to
więc proces nauczania, uczenia się praw obowiązków jednostki wobec danego społeczeństwa i odwrotnie, z
odrzuceniem tego wszystkiego co może być wmontowane aktualnie w dany system
państwowy, a co jest w sprzeczności z uniwersalnie pojmowaną wolnością i
godnością ludzką[12].”

Wychodząc z założenia, iż „postawa
obywatelska oznacza znajomość instytucji państwa demokratycznego[13]”
należy pamiętać, że demokracja zakłada pluralizm poglądów, a także możliwość wpływania
obywatela na życie publiczne. Warto zatem przytoczyć kilka rozwiązań i
rozstrzygnięć, które mogą być przydatne w kształtowaniu postaw obywatelskich:

- konsekwentność i
funkcjonalność działania

- ukształtowana
filozofia władzy

- utylitarność nauki i
techniki

- wartościowanie pracy
ludzkiej wedle ukształtowanego historycznie standardu solidności, co w skrócie
oznacza godziwą zapłatę za dobrze wykonaną pracę oraz rzeczywistą, a nie
pozorną społeczną aprobatę dla wiedzy i umiejętności[14].

Jest to
kilka przykładów, które mogą być przydatne w polskiej edukacji obywatelskiej,
nie wyczerpują one jednak całego zagadnienia.

Przedmiotem postawy wobec obronności kraju są m.in.
czynniki (w ujęciu ogólnym) związane z udziałem w różnych formach działalności
obronnej. Postawę ogólną rozpatruje się w dwóch aspektach: związaną z
płaszczyzną społecznego wezwania i związaną z osobistą skalą odczuwania.
Postawa szczegółowa jest to postawa składająca się z postaw cząstkowych
odnoszących się do wybranych dziedzin wobec obronności kraju.

W przypadku np. środowiska młodzieży
szkolnej będą to następujące dziedziny oraz postawy wobec nich:

- postawa wobec służby
wojskowej

- postawa wobec służby w
oddziale służby cywilnej

- postawa wobec dalszego
umacniania obronności

- postawa wobec
szkolenia młodzieży z p.o. na specjalnych obozach[15].

Jak już wcześniej wspomniano, wśród postaw społecznych
można wyróżnić patriotyzm, którego nieodłącznym elementem jest postawa wobec
obronności kraju.

Korzystając
z pojęcia postawy definiowanej przez T. Tomaszewskiego można przypuszczać, że
struktura postawy wobec obronności kraju będzie kształtowana poprzez:

- przyswajanie wiedzy o
danym przedmiocie; młodzież aby mogła działać z pobudek patriotycznych, musi
umieć rozróżniać i oceniać sytuacje związane z obronnością, powinna dysponować
określonym systemem przekonań wyznaczających ich aktywność obronną np.
przekonań o potrzebie istnienia armii, czy jest ona niezbędna, czy jest
gwarantem spokojnego bytu obywateli.

- sposób oceny i
stosunek uczuciowy do sprawy obronności, czy problemy obronności są oceniane
pozytywnie, czy cieszą się zainteresowaniem społeczeństwa,

- to co zdolna jest w
tej sprawie zrobić, czy chętnie służyłaby w armii lub jednostkach obrony
cywilnej, traktując tę służbę jako element podwyższający obronność kraju, czy
zdolna jest do poświęceń w obronie ojczyzny[16].

Kształtowanie postaw obronnych może odbywać się świadomie
lub spontanicznie. Do czynników spontanicznego tworzenia się postaw zaliczyć
można różnego rodzaju kręgi środowiskowe i tzw. sytuacje życiowe. Może to być
zarówno środowisko „okoliczne” jak również „osobiste” – domowe, rodzinne[17].

Rodzina stanowi bardzo ważne ogniwo
w systemie wychowania. Tu bowiem dziecko poznaje świat, uczy się mowy
ojczystej, kształtuje swój stosunek do najbliższych i szerszego środowiska.
Udział środowiska rodzinnego w kształtowaniu postaw obronnych nie zawsze
powoduje uzyskanie natychmiastowych efektów, ponieważ nie zawsze odbywa się w
jednakowym tempie i nie zawsze musi odnosić się do takich wartości jak
ojczyzna, naród czy obronność[18].
Oprócz środowiska najbliższego – rodziny istotną rolę mogą odgrywać tradycje,
zwyczaje, obyczaje, kultywowane w miejscowościach w jakich młodzież żyje i
wychowuje się[19].

Ważnym czynnikiem kształtowania
postaw społecznych, a tym samym i obronnych, jest system informacyjny. Jego
rola ciągle wzrasta, nie zawsze jednak w kierunku pożądanym przez wychowawców[20].

Istotną rolę odgrywają kontakty z kulturą, z tradycjami
narodowymi (krajoznawstwo, uczestnictwo w obozach młodzieżowych, kultywowanie
pamięci o wydarzeniach historycznych i militarnych). Mówiąc o kształtowaniu
postaw obronnych nie można uwzględnić wyłącznie rezultatów świadomych zabiegów
pedagogicznych, realizowanych przez rodziców, szkołę, zakład pracy, organizacje
społeczne, ale należy również brać pod uwagę niezliczone bodźce wychowawcze
płynące z tego co zwykle nazywa się klimatem społecznym, kulturą narodową,
zdolnością do myślenia kategoriami państwa, narodu[21].
Należy też dodać, że jednym z ważnych problemów w kształtowaniu postaw
obronnych jest integracja szkolenia (kształcenia) i wychowania. Chodzi o to, by
w procesie kształtowania postaw obronnych wiązano umiejętności z kształtowaniem
walorów moralno-bojowych, hartowaniu ducha i rozwijaniu postaw patriotycznych[22].

Celowym dla potrzeb tej pracy wydaje
się także ukazanie działalności, którą w dobie dzisiejszej prowadzą zakłady
pracy w celu kształtowania postaw obronnych swoich pracowników. Do poczynań
tych można zaliczyć:

- prowadzenie
systematycznych szkoleń z zakresu bhp i ochrony p.poż,

- propagowanie przepisów
i zasad bhp i ochrony p.poż,

- omawianie z
pracownikami spraw związanych z zagrożeniami występującymi na terenie zakładu
na odprawach i zebraniach,

- prowadzenie ćwiczeń
zgrywających dla jednostek ratowniczych na terenie zakładu,

- systematyczne
zapoznawanie pracowników z planami obrony zakładu,

- analiza występujących
zagrożeń na terenie zakładu i zapoznawanie pracowników ze sposobami
postępowania w przypadku powstania takowych zagrożeń[23].

Omówione w tym podrozdziale
zagadnienia nie wyczerpują całego problemu związanego z kształtowaniem postaw
obronnych.