Koncepcje psychologiczne człowieka

I. Koncepcja
behawiorystyczna

Zachowanie człowieka, jego
osiągnięcia w nauce i pracy twórczej, jego kontakty interpersonalne i
działalność organizacyjna są zależne od wyposażenia genetycznego oraz od
środowiska fizycznego i społecznego (instytucje kulturalne, partie polityczne,
system szkolny, sytuacja w rodzinie czy środowisku albo środki masowego
przekazu).

Środowisko
jest konfiguracją lub mozaiką bodźców
(S). Bodźce te sterują reakcjami
człowieka (R). Mówiąc ogólnie, zachowanie
R stanowi funkcję układu zewnętrznych bodźców S₁,S₂...S_n,
czyli R=f (S₁,S₂,...S_n). W tym ujęciu
jednostka jest całkowicie kontrolowana przez zewnętrzne zdarzenia. Głównym
zadaniem psychologa jest badanie jest badanie relacji istniejących między R i
S. Koncepcja ta szuka przyczyn zachowania nie w osobowości a w zewnętrznym
środowisku.

Współcześni
behawioryści nie ograniczają się do stwierdzenia, że środowisko steruje
człowiekiem, ale zawracają również uwagę na to, że jego działanie wpływa z
kolei na zmianę środowiska. Zachowanie ludzkie jest sprawcze ponieważ
kształtuje otoczenie jednostki.

Behawioryści
nakreślili wizerunek człowieka
zewnątrzsterownego, którego zachowanie jest zaprogramowane przez aktywne
środowisko. Jeśli zachowanie człowieka zależy od środowiska społecznego, to
dzięki odpowiednim metodom manipulacji można dowolnie modyfikować reakcje
ludzkie. Jeśli chcemy ukształtować „człowieka doskonałego”, który posiadałby
nawyki organizacyjne, musimy najpierw stworzyć „doskonałe środowisko” – te
poglądy wpłynęły ba rozwój behawiorystycznej inżynierii.

Sterowanie pozytywne – wzmocnienia

Zachowanie
jest zawsze narzędziem czy instrumentem do osiągnięcia pewnych skutków czy
konsekwencji (przykład szczura uczącego się naciskania dźwigni w celu otrzymania
pokarmu). W takim ujęciu zachowanie można nazwać sprawczym. Konsekwencje
takiego zachowania, które są ważne dla człowieka, które sterują jego
działaniem, nazywamy wzmocnieniem.

Wzmocnienia
są różnorodne. Szczególne znaczenie ma jednak wyróżnienie wzmocnień pozytywnych i negatywnych. Do
pierwszych z nich należą te, które są pożądane i korzystne (pokarm,
wynagrodzenie, uznanie społeczne, awans, podziw a nawet miłość demonstrowana
przez partnera). Bardzo często wzmocnienia te nazywane są nagrodami. Z kolei
wzmocnienia negatywne to bodźce awersyjne, takie jak zagrożenie, przymus,
dezaprobata grupy, degradacja zawodowa, porażka czy biurokratyzm. Są to po
prostu szeroko rozumiane kary. Najprościej można to ująć mówiąc, że rzeczy
dobre dla człowieka są wzmocnieniami pozytywnymi, a rzeczy złe – negatywnymi.

Z
koncepcji behawiorystycznej wynika, że główną rolę w sterowaniu zachowaniem
odgrywają wzmocnienia pozytywne. Aby skutecznie sterować zachowaniem należy
sobie najpierw odpowiedzieć jaki wzmocnienia są odpowiednie w danych
okolicznościach, jakie nagrody wpłyną na to, że uczniowie będą lepiej
rozwiązywać zadania a politycy zaczną troszczyć się o interes narodowy? Dobór
odpowiednich wzmocnień pozytywnych jest jednak bardzo trudny. Okazuje się
bowiem, że ten sam bodziec zewnętrzny może być wysoką nagrodą dla jednych a
surową karą dla innych. Dobór właściwych wzmocnień jest jedynie pierwszym
krokiem manipulacji zachowaniem instrumentalnym. Duże znaczenie posiada również
procedura stosowania nagród (system
reguł, które decydują o tym, jak często, kiedy i za jakie zachowanie badacz wzmacnia reakcje człowieka).

- procedura stałych odstępów czasowych - zachowanie jest regularnie nagradzane po upływie
określonego czasu. Procedura ta wywołuje jednak ujemne skutki. Skoro nie ma
wyraźnej zależności pomiędzy osiągnięciami a wielkością wzmocnienia
materialnego i moralnego ludzie często działają na zwolnionych obrotach, często
pracują nierytmicznie; zwalniają tempo pracy po otrzymaniu wypłaty (nagrody) a
jednocześnie zwiększają wysiłek tuz przed jej otrzymaniem.

- procedura stałych proporcji – człowiek otrzymuje wzmocnienia po wykonaniu określonej
pracy. W tej sytuacji człowiek otrzymuje wzmocnienie regularnie po każdej n-tej
reakcji. Procedura ta pobudza aktywność i zwiększa tempo działania. Jego
skuteczność w dużym stopniu zależy od tego czy umiemy prawidłowo określić, po
ilu reakcjach człowieka należy podać wzmocnienie.

- procedura zmiennych odstępów czasowych – wzmocnienia są nieregularne. Czas upływający pomiędzy
reakcją a nagrodą zmienia się losowo. Procedura ta nie pozwala na przewidywanie
momentu otrzymania wzmocnienia

- procedura zmiennych proporcji – w tym przypadku zmienia się liczba reakcji, po których
następuje wzmocnienie (w grze losowej przeciętnie co 10 los wygrywa jednak
gracz może wygrać już za pierwszym razem albo dopiero za 100). Rozkład o
zmiennych proporcjach jest najbardziej efektywny, gdyż ludzie pracują na
wytężonych obrotach i żyją jakby „w nadziei” że wcześniej czy później zostaną
nagrodzeni

Nawet najbardziej wyrafinowane procedury wzmacniania nie
dadzą wyników, gdy człowiek nie nauczy się uprzednio określonych wzorów
zachowań instrumentalnych.

W
procesie sterowania ważną role odgrywają metody
konstruowania reakcji człowieka.

- metoda kolejnych przybliżeń – w początkowym etapie uczenia się nauczyciel czy
psychoterapeuta nagradzają zachowania, które są wprawdzie bardzo odległe od
pożądanych ale które zostały już opanowane przez człowieka. Stopniowo kryteria
wzmacniania stają się coraz bardziej surowe. W kolejnych etapach nauczyciel czy
psychoterapeuta zaczynają nagradzać jedynie bardziej złożone reakcje, które są
zbliżone do reakcji pożądanych.

Zasady sterowania
pozytywnego są zbyt rzadko przestrzegane co prowadzi do fatalnych konsekwencji,
które nazwać można błędami sterowania. Najpowszechniejszy z nich to:

- opóźnienie wzmocnienia
– odroczenie nagrody zmniejsza jej znaczenie i obniża poziom ludzkiego wysiłku.
Wzmocnienie powinno być bezpośrednie (dla ucznia dobra ocena jeśli otrzymuje ją
kilka lub kilkanaście dni po wykonaniu zadania traci na znaczeniu, podobnie
zbyt późne wyrażenie uznania lub podziwu albo odroczenie wynagrodzenia za pracę
nie wpływa pozytywnie na dalszą aktywność człowieka).

Sterowanie negatywne – mit kary

Inaczej to sterowanie
punitywne lub awersyjne. Sterowanie to polega na stosowaniu wzmocnień ujemnych
(deprywacja pokarmowa, kary pieniężne, przymus, represje, złe stopnie,
odrzucenie przez grupę społeczną, przesunięcie na niższe stanowisko itp.). Tego
rodzaju bodźce nazywane są karami. Zostały ono celowo wprowadzone przez ludzi w
celu wyeliminowania zachowań dewiacyjnych i aspołecznych.

O ile
nagrody są rzadkim środkiem sterowania, o tyle kary stanowią często główne
narzędzie zmiany zachowania. Behawioryści wykazali, iż skuteczność sterowania
negatywnego jest znacznie mniej skuteczna niż efektywność sterowania
pozytywnego. Wzmocnienie negatywne, czyli
szeroko rozumiana kara, z reguły nie eliminuje zachowań aspołecznych tylko je
tłumi i zahamowuje na pewien okres (pozbawienie wolności za napad nie
zawsze spowoduje, że przestępca nie powróci do przestępstwa). Człowiek ukarany
za przewinienie przestaje zachowywać się aspołecznie ale tylko w okresie, w
którym istnieje zagrożenie otrzymania ponownego wzmocnienia negatywnego. Gdy zagrożenie
to mija, zaczyna znów reagować w sposób niepożądany. Często się zdarza tak, iż
ludzie chcąc uniknąć następnych wzmocnień negatywnych planują bardziej
wysublimowane i skomplikowane reakcje, które zmniejszą ryzyko otrzymania
wzmocnienia negatywnego.

Kara
może w pełni spełniać swoje zadania wtedy i tylko wtedy jeśli zostanie włączona
w całościowy program modyfikacji
zachowania. Nie wystarczy karać ale należy wskazywać ludziom nowe drogi
osiągania wzmocnień pozytywnych.

Jednym
ze zjawisk wywołanym przez wzmocnienia negatywne jest

- generalizacja hamowania,
która polega na tym, iż kara tłumi nie tylko reakcje niepożądane ale także
wiele zachowań o dużej doniosłości społecznej. Aby temu zapobiec należy karać
reakcje aspołeczne i jednocześnie nagradzać reakcje pożądane

- zaburzenia emocjonalne, które
są reakcją na silne i nieadekwatne kary powodujące reakcje lękowe i unikania,
gniew i agresję

- unikanie źródła karania, co może powodować unikanie miejsc i źródeł z których najczęściej
otrzymywane są wzmocnienia negatywne (uczniowie często karani w szkole będą jej
unikać)

- dostarczanie negatywnych wzorców zachowania, podczas procesu karania zachodzi także proces uczenia się
(dziecko karane za złe zachowanie będzie się uczyło jak samemu wymierzać karę)

Jedną z
ważnych procedur sterowania negatywnego jest procedura polegająca nie tyle na
stosowaniu kar co na pozbawianiu nagród.
Odbieranie przywilejów i możliwości korzystania z praw pełni w tej procedurze
rolę bodźca negatywnego. Specyficzne jest to, iż jeśli w poprzednich
procedurach ludzie unikali źródła karania o tyle w tej procedurze skupiają się
na źródła, które pozbawiają nagrody.

II. Koncepcja psychodynamiczna

Różnica pomiędzy koncepcją behawiorystyczną a
psychodynamiczną polega na tym, iż ta
pierwsza stworzyła model człowieka zewnątrzreaktywnego, który jest sterowany
aktywnym środowiskiem zewnętrznym tymczasem druga stwierdza, iż ludzkie
działanie jest ukierunkowane przez wewnętrzne siły motywacyjne, pomiędzy
którymi często zachodzą konflikty i które z zasady jest nieświadome.

Jeden z twórców tej
koncepcji E. Fromm powiedział „podejście
psychodynamiczne zasadniczo różni się od opisowego podejścia behawiorysty [...]
Zgodnie z tym pierwszym nie interesuje nas tak bardzo co jednostka myśli i
mówi, lub aktualnie się zachowuje. Interesuje nas struktura charakteru, to
znaczy względnie trwała struktura energii człowieka; chcemy znać jej
ukierunkowanie oraz intensywność , z jaką płynie. Jeśli wiemy jakie siły
napędowe motywują zachowanie, możemy zrozumieć nie tylko aktualne postępowanie
człowieka ale możemy również sformułować rozsądne założenie na temat tego, jak
on prawdopodobnie będzie działał w zmienionych warunkach. Zgodnie z tym
podejściem niespodziewane zmiany w myśleniu i działaniu mogą być w wielu przypadkach
przewidziane jeśli znana jest struktura charakteru”.

Portret pszchodynamiczny
nie tylko określa jak funkcjonuje człowiek ale również wskazuje jak zmieniać
jego osobowość. Twórcy tej koncepcji opracowali zasady psychoterapii, w przeciwieństwie do behawiorystów, którzy stworzyli
inżynierię zachowania. Psychoterapia posiada wiele wariantów. W każdym
przypadku jest to metoda kliniczna, której celem jest pomaganie człowiekowi w
rozwiązywaniu nieświadomych konfliktów, ułatwienie mu wyboru drogi życiowej i umożliwienie
przystosowania do otaczającego świata. Psychoterapia jest nowym podejściem do
modyfikacji osobowości człowieka, które radykalnie różni się od surowych zasad
inżynierii zachowania. Najbardziej znaną wersją portretu dynamicznego jest psychoanaliza.

Psychodynamiczne koncepcje zachowania człowieka powstają w
wyniku próby scalenia behawioryzmu i psychoanalizy. Najbardziej znaną stworzyli
Dollard i Miller. Według nich mechanizm ludzkich działań można wyjaśnić za pomocą
czterech terminów: popędów, wskazówek, reakcji i wzmocnień. Popędy to pobudki
wewnętrzne lub zewnętrzne, takie jak głód, ból, seks, które motywują ludzkie
zachowania. Wskazówkami są sygnały, bodźce i informacje umożliwiające
orientację w otoczeniu i decydujące o tym, jak i kiedy człowiek wykonuje
reakcje. W końcu wzmocnienia to zdarzenia, takie jak pokarm, bezpieczeństwo czy
miłość, które redukują popęd. Za pomocą tych prostych terminów Dollard i Miller
wyjaśniają wiele zjawisk opisanych przez Freuda, takich jak konflikty
wewnętrzne, mechanizmy obronne, trudności w procesie socjalizacji itp.
Psychodynamiczne teorie zachowania stały się bardzo popularne w naszych
czasach.

Zgodnie z poglądami
współczesnych psychoanalityków działanie człowieka jest stymulowane i ukierunkowane przez wewnętrzne siły zwane popędami lub potrzebami czy dążeniami.

Popędy są różne. W
zależności od ich genezy psychoanalitycy z reguły wyróżniają dwie klasy
popędów. Do pierwszej z nich zalicza się popędy pierwotne, które są
siłami wrodzonymi (dążenie do zdobycia pokarmu, pragnienie utrzymania
optymalnej temperatury ciała, popęd seksualny, unikanie bólu a także potrzeba
odbierania bodźców i kontaktu ze światem). Zaspokojenie ich jest niezbędne do
utrzymania życia.

Znacznie bardziej liczna
jest grupa popędów wtórnych, które powstają w wyniku socjalizacji. Znaczna rolę
zajmuje tu potrzeba bezpieczeństwa a więc unikanie zagrożeń i sytuacji wrogich,
poszukiwanie oparcia w drugiej osobie. Kolejną z ważnych potrzeb są potrzeby
społeczne, które są zaspokajane w kontaktach międzyludzkich (człowiek dąży do
kontaktu z innymi, poszukuje miłości i często zależy mu na zdobyciu władzy).
Wreszcie człowiek posiada potrzeby osobiste związane z własnym ja, chce
zwiększyć orientację w świecie i wykroczyć poza swoją zwierzęcą naturę.

Popędy, które pobudzają i
ukierunkowują ludzkie działania, są z reguły nieświadome. Zdaniem
psychoanalityków człowiek nie zna swojej motywacji; nie zdaje sobie sprawy z
tego, jakie siły nim rządzą, nie orientuje się dlaczego jest agresywny,
dlaczego pragnie miłości czy dlaczego dąży do zdobycia władzy.

Proces kształtowania
popędów i programów ich osiągania dzięki oddziaływaniom warunków społecznych i
kultury nazywa się socjalizacją.

Popędy aktywizują i
ukierunkowują ludzkie zachowanie; powodują, że jest ono działaniem celowym.
Człowiek często nie może osiągnąć planowanych celów, ponieważ wyrastają przed
nim przeszkody i trudności, których nie może pokonać. Najważniejszą przyczyną
udaremniania ludzkich dążeń jest konflikt. Dwie klasy konfliktów są godne
uwagi:

konflikty wewnętrzne, zwane również konfliktami motywacyjnymi, które
powstają wtedy gdy w człowieku powstają sprzeczne, rozbieżne siły dynamiczne,
gdy dąży on jednocześnie do osiągnięcia niezgodnych celów.

konflikty zewnętrzne które maja z reguły charakter interpersonalny; powstają
wtedy, gdy istnieje sprzeczność między dążeniami jednostki a celami innych
ludzi.

System obronny

W przypadku konfliktów,
których człowiek nie umie rozwiązać i frustracji, która wywołuje lęk, napięcia
emocjonalne czy poczucie winy, stosuje się pewne mechanizmy obronne, których
zbiór tworzy system obronny „ja”. Mechanizmy te zostały wykryte przez Freuda.
Mechanizm obronny stanowi pewna nawykową metodę radzenia sobie z konfliktami.
Nie jest on zaprogramowanym przez naturę, lecz jest wynikiem procesu
socjalizacji. Sposoby te funkcjonują nieświadomie. Ludzie nie zdają sobie
sprawy z ich działania. Obrona odbywa się poza ich świadomością.

Mechanizmy te spełniają
kilka funkcji. Przede wszystkim redukują czy obniżają poziom lęku, który
powstaje w sytuacji konfliktowej; lęk jest najważniejszą konsekwencją
frustracji. Ludzie którzy nie mogą zaspokoić swoich potrzeb, są nieraz
sparaliżowani przez te emocję.

Mechanizmy obronne nie
rozwiązują konfliktów a jedynie łagodzą ich objawy. Działają podobnie jak
środki poliatywne w medycynie, które zmniejszają cierpienie ale nie usuwają
przyczyny choroby. Najbardziej znanymi mechanizmami obronnymi są:

a. represja czyli
wyparcie – który został odkryty przez Freuda; polega na usuwaniu ze świadomości
myśli o konfliktach, popędach, przykrych przeżuciach i upokarzających
niepowodzeniach, które wywołują lęk czy poczucie winy, celem represji jest
zmniejszenie lub zupełne wyeliminowanie lęku

b. stłumienie, które
polega na umiejętności panowania nad swoimi dążeniami, pragnieniami i motywami,
które nie są akceptowane społecznie; w obawie przed ośmieszeniem czy sankcją
zewnętrzną człowiek nie manifestuje swoich dążeń

c. projekcja, czyli
nieświadomy mechanizm rzutowania swoich niepożądanych cech czy wad na innych ludzi; przypisując otoczeniu
nieszlachetne motywy działania, człowiek chroni się przed przyznaniem, że sam
kieruje się takimi dążeniami; projekcja zmniejsza lęk i wpływa na wzrost
samooceny. Projekcja ma charakter wybiórczy, najczęściej jej obiektem są osoby
lub grupy społeczne, które są na tyle podobne do jednostki stosującej ten
mechanizm, że projekcja brzmi dość prawdopodobnie a jednocześnie na tyle różne,
iż rzutowanie nie wywołuje lęku. Projekcja nie tylko chroni człowieka przed
przyznawaniem się do swoich wad, ale również zmienia się jego zachowanie w
stosunku od innych ludzi.

d. racjonalizacja, która
polega na nieadekwatnym wyjaśnianiu przyczyn zachowania. Dążenia i motywy
prawdziwe są zastępowane przez dążenia i motywy „mile widziane”.
Racjonalizacja, która polega na całkowicie błędnym przedstawieniu własnych
motywów i dążeń, jest dość prymitywna i bardzo łatwa do zdemaskowania.

Wiele lat temu wybitny psycholog Bohdan Zawadzki
zwrócił uwagę na niezmiernie interesujące rodzaje racjonalizacji - pierwszą z nich nazwał kwaśnymi winogronami (gdy człowiek nie może osiągnąć jakiegoś celu,
uznaje, że cel ten nie ma dla niego znaczenia), drugą nazwał słodkimi cytrynami (człowiek wmawia
sobie, że zdarzenia i sytuacje, których nie znosi są przyjemne)

e. substytucja,
polega na zastępowaniu celów, których nie można osiągnąć, przez

cele, które są łatwiejsze.
Następuje zatem zmiana obiektu, na który skierowany jest popęd. Substytucja
występuje w dwóch formach

- kompensacja – człowiek
skierowuje swoją aktywność na cele podobne do tych, które nie udało mu się
poprzednio osiągnąć

- sublimacja – człowiek
wyraża swoje nieakceptowane popędy i dążenia w formie, która zyskuje uznanie
społeczne (jeżeli dążenie do zaspokojenia popędu seksualnego nie zostaje
spełnione, człowiek może je sublimować pisząc wiersze lub malując obrazy)

Anatomia lęku

Strach – jest
nieprzyjemnym stanem emocjonalnym, który sygnalizuje zewnętrzne niebezpieczeństwo. Wywołują go
takie zdarzenia jak dzikie zwierzęta, awaria siłowni atomowej, egzamin czy
operacja chirurgiczna. Ponieważ przyczyny strachu znajdują się w środowisku
fizycznym lub społecznym i ponieważ są one znane, jednostka może się bronić
przed tą emocją. Reakcją na strach jest ucieczka przed niebezpieczeństwem lub
zaatakowanie jego źródła.

Lęk –
jest to sygnał niebezpieczeństwa wewnętrznego, z którego człowiek niedokładnie
zdaje sobie sprawę. Lęk jest zagrożeniem dla całej osobowości jednostki, dla
systemu jej wartości i ponieważ bywa on sygnałem niebezpieczeństwa wewnętrznego
nie można przed nim uciec.

Jakie
są źródła lęku? Ludzkie działanie jest pobudzane przez wewnętrzne siły
dynamiczne, zwane popędami i dążeniami czy potrzebami. Siły te wywołują stan
napięcia, który można zredukować zaspokajając popędy. Zaspokojenie ich nie jest
jednak łatwe; przyczyną niepowodzeń człowieka są konflikty, których nie umie
rozwiązać. Konflikty między sprzecznymi popędami lub dążeniami jednostki a
dążeniami innych ludzi udaremniają zaspokojenie potrzeb, wywołują frustrację i
lęk. Stała frustracja wywołuje lęk i niepokój. Stany lękowe, które jednostka
przeżywa są różnorodne. Różnią się one siła i przebiegiem oraz konsekwencjami.
Ze względu na relacje istniejące między
zagrożeniem a lękiem wyróżnia się dwa rodzaje tej emocji:

- lęk normalny – który
jest reakcją proporcjonalną do zagrożenia; czasem człowiek uświadamia sobie
jego przyczyny; lęk ten nie wymaga stosowania mechanizmów obronnych

- lek neurotyczny –
który jest nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia i wymaga stosowania
mechanizmów obronnych i blokady świadomości. Człowiek walcząc z tym lękiem
najczęściej wykorzystuje swój system obronny „ja”, czyli zbiór mechanizmów,
takich jak represja, projekcja, racjonalizacja czy substytucja.

III. Koncepcja poznawcza

W
toku życia człowiek przyjmuje, przechowuje, interpretuje, tworzy i przekazuje
za pomocą języka informacje (wiedza, dane) i nadaje im pewna wartość
(znaczenie, sens). Zwolennicy tej koncepcji uważają, iż człowiek nie jest ani
marionetką sterowaną całkowicie przez środowisko zewnętrzne ani niewydarzonym
aktorem zależnym od nieświadomych sił popędowych jest raczej samodzielnym
podmiotem, która w dużej mierze decyduje o własnym losie, który na ogół
świadomie i celowo działa w coraz bardziej złożonym labiryncie współczesności.

Portret
poznawczy nie tylko określa jak funkcjonuje człowiek ale również wskazuje jak
zmieniać jego myślenie i działanie. Zwolennicy tej koncepcji odrzucają zasady
inżynierii behawiorystycznej i psychoterapii dynamicznej. Ich zdaniem
podstawową metodą modyfikacji ludzi jest celowe wychowanie i autokreacja czyli
formowanie siebie według własnego projektu.

Centralne
miejsce w tej koncepcji zajmuje korpus twierdzeń dotyczących architektury
umysłu ludzkiego i jego podstawowych czynności. Umysł ten, zwany układem
poznawczym lub inaczej systemem reproduktywno-generatywnym, ma względnie stałe
właściwości, które można nazwać niezmiennikami antropicznymi i które niewiele
zmieniły się w czasie cywilizacyjnym a więc od starożytności. Tradycyjnie
zaliczamy do nich inteligencję, zdolności specjalne, systemy pamięci trwałej i
świeżej, możliwości myślenia abstrakcyjnego i twórczego, kompetencje językowe,
szybkość przetwarzania informacji i inne. Właściwości te są w zasadzie
wrodzone, chociaż na ich rozwój wpływa środowisko społeczne i kulturowe.

Struktury poznawcze

Uzyskiwane
informacje pochodzą z dwu różnych źródeł. Pierwszą z nich jest indywidualne
doświadczenie, czyli system wiedzy, którą osoba zdobyła w przeszłości lub
wytworzyła samodzielnie, dzięki twórczemu myśleniu. System informacji
wewnętrznych, utrwalonych w pamięci nazywa się często strukturami poznawczymi lub schematami
poznawczymi. Struktury poznawcze są centralnym składnikiem osobowości
jednostki. Drugim źródłem informacji jest środowisko zewnętrzne a więc rodzina,
szkoła, zakład pracy, instytucje kulturalne czy środki masowego przekazu.
Operacaja polegająca na odbiorze i przemianie danych zewnętrznych nazwać można metabolizmem informacyjnym.

Struktury
poznawcze czyli informacje zakodowane w organizmie człowieka pozwalają
jednostce na poczucie własnej tożsamości oraz orientacje w świecie
zewnętrznym.

Treść
informacji zakodowanych w strukturach poznawczych bywa różnorodna. W
strukturach tych znajdują się

- sądy o środowisku
naturalnym a więc o rzeczach, organizmach
i relacjach zachodzących między nimi

- posiadanie pewnej
wiedzy o kulturze która jest produktem
wielu pokoleń; wiadomości te wyrastają zarówno z pnia naukowego jak i
mitycznego

- dane o świecie
społecznym a więc o zachowaniu osób i
społeczeństw, o stosunkach międzyludzkich,

- określona wiedza o
sobie zwana samowiedzą lub strukturą „ja”

Jednostka posiada dwa rodzaje
wiedzy :

- deklaratywna
(narracyjna) – czyli „wiem, że...” to dane o faktach (ziemia jest okrągła,
frustracja wywołuje agresję

- proceduralna (operacyjna)
– czyli „wiem jak...”stanowi siec danych o metodach, strategiach, programach
działania

System
struktur poznawczych, jako główny składnik osobowości człowieka, można
charakteryzować nie tylko z punktu widzenia treści lecz również z punktu widzenia
jego cech formalnych. Procesy intelektualne i zachowanie jednostki w dużej
mierze zależą od formalnej organizacji tych struktur.

a) Po pierwsze struktury
poznawcze charakteryzują się pewną złożonością i można je umieścić w określonym
miejscu skali „proste-skomplikowane”.

b) Po drugie struktury poznawcze można
scharakteryzować z punktu widzenia ich abstrakcyjności-konkretności. Człowiek,
którego struktury poznawcze cechuje wysoki stopień konkretności ujmuje świat
jako ciąg spostrzeganych przedmiotów, nie umie tworzyć pojęć o najwyższym
stopniu ogólności. Przeciwnie człowiek, którego struktury poznawcze są w
wysokim stopniu abstrakcyjne zdolny jest stworzyć sobie system o wzrastającym
stopniu ogólności, czyli system
hierarchiczny.

c) Po trzecie system
struktur poznawczych można scharakteryzować z punktu widzenia jego otwartości
co znaczy tyle, iż są zamknięte gdy człowiek nie zmienia swoich poglądów i
przekonań pod wpływem nowych informacji i przeciwnie system ten jest otwartym
gdy struktury ulegają zmianom pod wpływem nowych informacji, gdy człowiek
modyfikuje przekonania i wyobrażenie o świecie oraz o sobie w miarę poznawania
rzeczywistości.

d) Po czwarte system struktur można oceniać pod
kątem ich aktywności-bierności. Przykładem jest wiedza zdobywana przez ucznia w
szkole, który zdobywa wiedze z różnych dziedzin. Z reguły jednak wiedza ta –
jest zakodowana w jego pamięci – jest bierna. Uczeń nie jest zdolny wykorzystać
jej w określonym miejscu i czasie, zdolny jest ją mechanicznie reprodukować ale
jednocześnie nie umie jej zastosować.

Deprywacja zmysłowa –
odcięcie jednostki od bodźców świata zewnętrznego i dopływu wszelkiej
informacji oraz jej odwrotność to przeciążenie informacyjne, w warunkach
którego znaczenie posiada zjawisko selekcji , czyli asymilacji tych
danych, które są użyteczne z punktu widzenia realizowanych celów i odrzucania
zbędnych informacji.

Myślenie twórcze typu P i typu H

M. Boden wyróżnia dwa
rodzaje twórczości

- psychologiczną – z
którą mamy do czynienia wtedy, gdy w umyśle osoby powstają pomysły, idee i
hipotezy, które są nowe z punktu widzenia jej indywidualnego życia

- historyczną – która
prowadzi do odkryć i wynalazków technicznych, naukowych lub organizacyjnych,
które dotychczas nie były znane ludzkości

Co jest zasadniczym
źródłem działalności uczonego, wynalazcy czy majsterkowicza? Odpowiedzi można
sprowadzić do dwóch konkurencyjnych modeli:

- model konfliktowy –
źródłem wszelkiej twórczości są konflikty motywów, frustracje i wewnętrzne
sprzeczności. Odkrywanie i konstruowanie nowych form jest zastępczą metodą
rozwiązywania takich konfliktów. W wypadku niezaspokojenia podstawowych potrzeb
czy pragnień człowiek kompensuje deficyty wartości rozwiązując problemy naukowe
czy artystyczne. Jednostka stara się sublimować energię popędową chcąc uniknąć
frustracji. Twórczość nie jest naturalną działalnością osoby a raczej formą
obrony przed skutkami konfliktu i frustracji.

- model spełnienia –
twórczość stanowi metodę aktualizacji naturalnych potencji jednostki. Jest
rodzajem samospełnienia.

System wartości indywidualnych

Ludzie różnie oceniają
wartości rzeczy, dzieł sztuki, osób, zjawisk społecznych i przeżyć psychicznych
tworząc w ten sposób hierarchie wartości. Do najpopularniejszego podziału
hierarchii należą:

- wartości dionizyjskie
– najwyżej oceniane są takie dobra jak: konsumpcja, komfort czy wygodne życie;
dąży się do życia pełnego radości i satysfakcji

- wartości heraklesowe –
dążenie do dominacji nad innymi ludźmi, do zdobycia władzy i sławy; nieważne są
komfort i wygody, ważna jest jedynie kontrola nad otoczeniem, grupami i
strukturami społecznymi

- wartości prometejskie
– człowiek widzi siebie jako cząstkę wspólnoty; często podejmuje działania
altruistyczne oraz prospołeczne. Walka z cierpieniem, złem, okrucieństwem czy represjami
posiada dla niego najwyższą wartość

- wartości apollińskie –
człowiek przypisuje najwyższe znaczenie twórczości, poznawania świata,
rozwojowi nauki i sztuki

- wartości sokratyczne –
najwyższym dobrem człowieka staje się poznawanie i rozumienie samego siebie oraz
doskonalenie własnej osobowości

Dynamika działania: motywacja i emocje

Człowiek jest przede wszystkim sprawcą, podejmuje
wielorakie działania celowe, których przebieg bywa regulowany przez wiedzę
zakodowaną w umyśle i informacje płynące ze środowiska.

Zasadnicze znaczenie dla
przetrwania jednostki mają działania zachowawcze (ochronne), które wypełniają
codzienność i które zachodzą w stałych granicach, wyznaczanych przez naturę i
kulturę. W przypadku niedostatku takich dóbr, jak jedzenie czy zdrowie; w
czasach zagrożenia bezpieczeństwa lub lęku przed samotnością, powstaje pewne
napięcie motywacyjne i człowiek podejmuje pospolite czynności, których celem
jest zdobycie deficytowych wartości.

Działania zachowawcze są
na ogół nawykowe, stereotypowe, powtarzalne i konwencjonalne. Człowiek w ciągu
życia koduje w pamięci ich programy i scenariusze czy skrypty. Gdy czuje się
głodny, idzie do restauracji i zachowuje się w niej zgodnie ze scenariuszem
akceptowanym w danej kulturze.

Drugim rodzajem aktywności
są działania transgresyjne (termin
transgresja – przekraczanie, przełamywanie). Działanie to polega na celowym
przekraczaniu granic dotychczasowych osiągnięć i doświadczeń. Człowiek
podejmuje czynności twórcze i innowacyjne, rozszerza kontrolę nad zjawiskami
natury, wprowadza reformy gospodarcze, rozszerza zakres władzy czy podejmuje
nowe próby autokreacji. Tego typu czyny prowadzą do zmiany osobistej i
społecznej. Dzięki nim powstaje sztuczny świat, świat technologii, kultury i
cywilizacji, który jest wytworem aktów transgresyjnych wielu pokoleń.

Istnieją zasadnicze
różnice pomiędzy dwoma omówionymi działaniami. Po osiągnięciu celu w
czynnościach ochronnych (np. po najedzeniu się do syta) jednostka stawia opór
próbom nacisku zewnętrznego; rodzi się ciekawa reakcja veta. Tymczasem w
działaniach transgresyjnych występuje zjawisko „uciekających celów); po
przekroczeniu pewnej granicy zwiększa się często motywacja do postawienia sobie
bardziej ambitnych zadań.

Zgodnie z koncepcja
poznawczą człowiek wybiera i podejmuje działania po to, aby osiągnąć pewne
wartości takie jak wartości dionizyjskie (konsumpcja, komfort) czy wartości
prometejskie (zmniejszenie cierpienia innych, walka ze złem). Można powiedzieć,
iż jednostka jest podmiotem ukierunkowanym na określone wartości, zwane
potocznie celami.

Szczególną rolę w
portrecie poznawczym odgrywa pojęcie poziomu
aspiracji – który jest wyróżnionym punktem na skali osiągnięć; stanowi
określoną wartość pozytywną, która daje człowiekowi satysfakcję. Poziom
aspiracji zwany również standardem stanu pożądanego lub indywidualnym kryterium
działania, jest informacją o wartości, którą jednostka zamierza osiągnąć i
która daje jej satysfakcję. Należy ona do względnie stałych właściwości
człowieka, kształtujących się w toku uczenia i zdobywania doświadczenia.

Kiedykolwiek powstaje
rozbieżność między aspiracjami a rzeczywistym stanem rzeczy, czyli między
informacjami o pożądanych wartościach a informacjami o wartościach posiadanych
rodzi się pewne napięcie energetyczne i motywacyjne, które pobudza do
działania, do formułowania bardziej wartościowych rozwiązań. Głównym źródłem
motywacji stają się rozbieżności i sprzeczności między informacjami.

Relacja między siłą
motywacji a wielkością rozbieżności, między poziomem aspiracji a aktualnymi
osiągnięciami, między tym, co chciałbym mieć a tym, co mam, jest wyraźnie
nieliniowa.

Siła
motywacji

t o wielkość
rozbieżności

Człowiek posiada pewną tolerancję
wobec istniejącej rozbieżności między aspiracjami a osiągnięciami. W przypadku
gdy rozbieżność ta jest mała, nie podejmuje on żadnych działań (na rysunku próg
tolerancji to t), optymalna różnica
między aspiracjami a osiągnięciami to punkt o, przy której siły napędowe działania są największe.

Mówiąc o
mechanizmie działania nie można pominąć procesów emocjonalnych i ich roli w
zachowaniu człowieka. Emocje – podobnie jak motywacja – są wywoływane przez
informacje wewnętrzne i zewnętrzne. Najpierw jest więc informacja a potem
dopiero uczucie.

Zgodnie z prawem Yerkesa-Dodsona istnieje nieliniowa
zależność między pobudzeniem emocjonalnym a efektywnością działania; wzrost
tego pobudzenia do pewnego stopnia zwiększa poziom wykonania zadania; dopiero
zbyt silne stany uczuciowe zakłócają i deformują ludzkie czynności.

Prawa
Jerkesa-Dotsona

I – mówi o związku między aktywacją i pobudzeniem
emocjonalnym a szeroko rozumianą efektywnością działania

Wartość
optymalna

Efektywność
działania

o

aktywacja

wraz ze wzrostem aktywacji wzrasta
efektywność, działanie i czas reakcji

II – dochodzi stopień
trudności zadania

Efektywność działania

Zadanie trudne

o zadanie
łatwe

o

aktywacja

przy trudnych zadaniach szybciej
wzrasta aktywacja w związku z czym wzrasta efektywność działania

Emocje
służą do:

- czynnik spustowy
zachowania; inicjują zachowanie

- przygotowują,
mobilizują organizm do działania

- pełnią funkcje
informacyjne

- pośredniczą w
procesach uczenia się, przez warunkowanie

- ludzie porozumiewają
się poprzez emocje (jest to prymitywny język np. u dzieci)

- funkcje regulacyjne –
regulują zachowanie poprzez wpływ na
tempo reakcji

- wpływają na procesy
poznawcze – myślenie, uczenie się, postrzeganie (zbyt silne emocje wpływają negatywnie
na te procesy, słabe mają jednak znaczenie we wzroście aktywacji i efektywności
działania

- przejawiają się w
zmianach stanu świadomości

Frustracja – zespół negatywnych emocji związanych z przerwaniem
działania; tym silniejsza im bardziej zależy nam na celu

Jest
zależna od sposobu postrzegania źródeł zablokowania celowego działania;

Jeśli
źródła te postrzegamy w sobie rodzi się lęk, strach lub autoagresja

Jeśli
źródła te postrzegamy na zewnątrz rodzi się agresja (intencjonalne działanie
człowieka) także w przypadku losowych zdarzeń.

Dawniej
sądzono, że frustracja prowadzi do agresji, dzisiaj wiemy, że może ale nie
zawsze, prowadzi także do apatii. Agresja ma różne przyczyny i powody. U
człowieka związek frustracja-agresja zależny od sposobu postrzegania.
Wyróżniamy frustrację obronną –
zachowujemy się adekwatnie do sytuacji i nie rezygnujemy z celu.

Stres – zjawisko ogólnobiologiczne na poziomie organizmu – jest
efektem dostrzeżenia bodźców zagrażających co powoduje aktywacje organizmu. Aby
uchronić równowagę organizmu musimy się aktywować. Stres jest odczuwany jako
negatywna emocja jednak organizm pozbawiony możliwości jego odczuwania „umrze”
biologicznie poprzez wyczerpanie. Charakterystycznym stresorem dla człowieka
jest dokonywanie wyboru i podejmowanie decyzji, rozwiązywanie problemu,
przetwarzanie informacji (ich brak lub nadmiar), cechy bodźca (nowość,
zmienność, złożoność), unikamy stałości bodźców

MOTYWACJA
– podstawowy mechanizm ukierunkowujący, najważniejszy regulator zachowania

Motyw =
potrzeba – długofalowe oraz doraźne (tu i teraz)

MOTYWY

- poziom wiscelogenny
(popędowy, fizjologiczny), elementarny – zaspokajanie popędów; ich
niezaspokojenie wiąże się z zaburzeniem równowagi organizmu i „przykrym stanem”

- poziom socjogenny –
potrzeb społecznych – efekt uczestnictwa w kulturze, społeczeństwie (prestiż,
akceptacja, władza);mogą one zanikać bez konieczności ich zaspokojenia, są one
efektem uczenia się

- poziom psychogenny –
samowiedza, pojmowanie siebie – własna jaźń i pojmowanie samego siebie; są w
pełni wyuczalne

Teoria motywacji

Motywacja
= f(u, p_s) - Natężenie motywacji zależy od funkcji (użyteczności i subiektywnego prawdopodobieństwa)

Użyteczność
– wartość, atrakcyjność celu

Subiektywne
prawdopodobieństwo – ocena przez jednostkę, że osiągnie cel; ocena szansy i
prawdopodobieństwa osiągnięcia celu

0<p_s<1

0 –
brak szans, 1 – pewność osiągnięcia celu

opracowano na podstawie „Koncepcje psychologiczne c