Zdefiniowanie
agresji nie jest proste. W języku potocznym określenie to jest używane bardzo
swobodnie. Psychologowie posługują się terminem działania agresywnego, przez
które rozumieją zachowanie ukierunkowane na spowodowanie fizycznej lub
psychicznej szkody.

Nie
można mylić agresji z agresywnością. Według słownika psychologii agresywność
jest to skłonność do atakowania. W znaczeniu węższym termin ten odnosi się do
czyjegoś wojowniczego charakteru. W sensie bardziej ogólnym agresywność
wskazuje na dynamizm mocnej osobowości jednostki nie uchylającej się, ani od
przezwyciężania trudności, ani od walki. W jeszcze szerszym znaczeniu
agresywność jest podstawową skłonnością, dzięki której istota żywa może
zaspokoić swoje potrzeby witalne, w tym głównie żywieniowe i seksualne.

Agresja
jest działaniem intencjonalnym, ukierunkowanym na zranienie lub sprawienie bólu
(Aronson, Wilson, Akert, 1997). Może mieć ona charakter zarówno werbalny jak i
fizyczny. Może przynieść pożądany efekt lub zakończyć się niepowodzeniem,
zawsze jednak nazwana zostanie agresją. Istotna jest intencja. Jeśli np. ktoś
rzuci kuflem od piwa w twoją stronę, to mimo, że schylając się, unikniesz
trafienia, czyn ten wciąż nosi znamiona agresji. Jednakże, jeśli jakiś nieostrożny
kierowca niezamierzenie potrąci cię, gdy przechodzisz ulicą, to nie określimy
tego jako agresji, mimo, że poniesione przez ciebie szkody będą w tym przypadku
znacznie większe. Rozróżnia się również agresję wrogą i agresję instrumentalną.
Agresję wrogą poprzedza gniew, a jej celem jest zadanie bólu lub zranienie. Zaś
agresja instrumentalna służy osiągnięciu innego celu poza zadaniem bólu czy
zranienia. Posłużę się przykładem przytoczonym przez autorów wyżej wymienionej
pozycji: w zawodowym futbolu obrońcy będą używali wszelkich sposobów, aby
pokrzyżować plany przeciwnika i przejąć piłkę. Jest to agresja
instrumentalna. Z drugiej strony, jeśli
piłkarz zauważy, że przeciwnik gra nie fair, może to w nim wzbudzić gniew i
chęć odwetu bez względu na to, czy szanse zdobycia piłki będą większe czy nie.
Będzie to już agresja wroga.

Krótki
przegląd teorii agresji.

Myśliciele, filozofowie oraz autorytety naukowe wyrażają
sprzeczne opinie na temat tego, czy agresja jest wrodzonym, instynktownym
popędem, czy wyuczonym sposobem zachowania. To stary dylemat, a dyskusje toczą
się od wieków. Np. Thomas Hobbes w swym klasycznym dziele „Lewiatan” wyraził
pogląd, że człowiek z natury jest barbarzyńcą. Jedynie narzucone przez prawo
represje i porządek społeczny hamują ludzki instynkt agresji. Natomiast Jan
Jakub Rosseau sformułował koncepcję szlachetnego dzikusa, zgodnie z którą
ludzie z istoty swej są łagodni, życzliwi i radośni. Cywilizacja jedynie tłumi
dobrotliwą naturę człowieka i wyzwala jego agresję. (Aronson, Wilson, Akert,
1997)

Biologiczne
koncepcje szukają źródeł agresji w dynamicznych siłach tkwiących w naturze
ludzkiej. Teorie te traktują agresywne zachowanie się i związane z nim
przeżycie gniewu jako objaw wrodzonego instynktu walki. Pogląd taki podzielał
m.in. Wiliam MacDougall (za: Konopczyński, 1996), który twierdzi, że
zachowaniem człowieka kieruje wiele instynktów, jednym z zasadniczych – jest
instynkt walki. Stanowi on źródło uczuć gniewu, które są impulsem powodującym
wystąpienie różnicy zachowań agresywnych. Gniew powstający na podłożu instynktu
walki jest, zdaniem MacDougalla, zjawiskiem pozytywnym z biologicznego punktu
widzenia, gdyż pobudza osobnika do zdobycia przedmiotów potrzebnych mu do
zaspokojenia potrzeb, skłania do obrony przed atakami oraz umożliwia utrzymanie
dotychczasowego stanu posiadania. Gniew może być wywołany wieloma różnymi
podnietami związanymi z doznawanymi niepowodzeniami, które stają się przez to
impulsami powodującymi wystąpienie zachowań agresywnych. Również Pierre Bovet
(Bovet, 1928) traktował zachowania agresywne jako przejaw instynktu walki. Jego
zdaniem instynkt walki to jedna z sił napędowych ludzkiego działania. Wskutek
działania hamulców instynkt ten może nie manifestować się bezpośrednio w formie
ataku czy napaści, lecz ulegać różnym przeobrażeniom (socjalizacji, dewiacji,
intelektualizacji, obiektywizacji instynktu walki).

Teoria
agresji oparta na założeniach psychoanalitycznych zakłada, że osobowość
człowieka składa się z trzech składników: „id”, „ego” i „superego”
(Konopczyński, 1996). Konflikty powstające między tymi składnikami są powodem
frustracji, która pobudza do agresji skierowanej przeciw osobom lub
przedmiotom. W końcowej fazie działalności naukowej Freud zajął się głównie
instynktem życia i instynktem śmierci. Sprzeczność zachodzącą między tymi
instynktami uważał Freud za źródło agresji. Według Freuda instynkt śmierci – tanatos – może być skierowany do
wewnątrz lub na zewnątrz. W pierwszym przypadku znajduje swój wyraz w aktach
samoagresji, których formę ekstremalną stanowi próba samobójcza. W drugim
przypadku objawia się wrogością oraz tendencjami niszczycielskimi i
morderczymi. Jak stwierdził Freud: „To się dzieje w każdym człowieku i nie
można temu zaprzeczać, sprowadzając życie do pierwotnej postaci, do stanu
nieożywionej materii” (Aronson, Wilson, Akert, 1997, s. 465). Freud wyznawał
pogląd, że energia agresywna musi znaleźć swoje ujście. W przeciwnym wypadku
jej nagromadzenie wywołuje stan choroby. Można ten pogląd obrazowo określić
mianem teorii hydraulicznej,
wykorzystując analogię do zbiornika, który może eksplodować pod rosnącym
naporem wody. Jeśli agresja nie znajdzie ujścia, doprowadzi do wybuchu. Według
twórcy psychoanalizy jedna z podstawowych funkcji społeczeństwa sprowadza się
do kierowania instynktem agresji i tworzenia form sublimacji tego popędu, czyli
przekształcania niszczycielskiej energii w akceptowane lub pożyteczne formy
zachowania.

Drugi
przedstawiciel psychologii głębi, Adler, twierdził, że zasadniczymi motywami
ludzkiego działania są kompleksy niższości, wynikające z posiadania przez
osobnika tzw. niepełnowartościowych organów (Konopczyński, 1997). Działania
agresywne sprzyjają rozładowaniu kompleksu niższości, mogą również stać się
powodem konfliktów i trudności we współżyciu z otoczeniem.

Inny
psychoanalityk, Nunberg, podobnie jak Freud, źródeł agresji doszukiwał się w
instynkcie śmierci, który nazwał „instynktem utajonym”. Jego istnienia można
się jedynie domyślać na podstawie pewnych zachowań świadczących jakoby o chęci
niszczenia, np. gryzienie piersi matki przez niemowlę, obgryzanie paznokci ...

Przedstawiciele
psychoanalitycznego podejścia do agresji przyjmowali również istnienie
wrodzonego, uwarunkowanego genetycznie instynktu agresji, który występuje
samodzielnie i obok instynktu płciowego stanowi zasadniczą siłę napędową
ludzkiego działania. Skłonność do agresji tkwi potencjalnie w organizmie,
frustracja zaś może stwarzać jedynie warunki sprzyjające jej wyzwoleniu się i
manifestowaniu na zewnątrz.

Odmienne
nieco zdanie na temat agresji mają ci zwolennicy psychoanalizy, którzy
odrzucają istnienie wrodzonego instynktu agresji i twierdzą, że u człowieka
dominują wrodzone instynkty społeczne. Agresja przejawia się wówczas, gdy
instynkty społeczne ulegają zahamowaniu, gdy z pewnych powodów nie mogą być
zaspokojone.

Filozoficzna
teoria agresji szczególne znaczenie przypisuje zarówno podwzgórzu, jak też
korze mózgowej. Te dwie części mózgu funkcjonują antagonistycznie. Pobudzający
wpływ procesów zachodzących w podwzgórzu odgrywa istotną rolę w powstawaniu
gniewu i towarzyszącemu mu agresywnemu zachowaniu się, natomiast procesy
hamowania korowego mogą neutralizować stan pobudzenia powstały w podwzgórzu.

Pobudzenie
układu sympatycznego oraz odpowiednich narządów wewnętrznych ma charakter
wtórny i jest rezultatem działania impulsów nerwowych pochodzących z obwodowego
układu nerwowego, które nie powstają spontanicznie, lecz są następstwem
oddziaływania na organizm określonych podniet zewnętrznych.

Behawiorystyczne
badania agresji dotyczą zachowań dających się ująć w schemat bodziec-reakcja.
Nagradzane reakcje agresywne utrwalają się, co powoduje wytwarzanie się
odpowiednich nawyków agresywnego zachowania, jeśli natomiast agresywne reakcje
są karane, ulegają one zahamowaniu i wygasają. Nabywanie nowych doświadczeń
życiowych prowadzi do stopniowego różnicowania podniet, w rezultacie czego
pobudzający lub hamujący wpływ na agresywne zachowanie się zaczynają wywierać
jedynie ściśle określone (nie podobne) rodzaje nagród i kar.

Behawioryści
wykazali również istnienie zależności agresywnego zachowania się od pewnych
warunków środowiskowych. Stwierdzono, że wzory agresywnego zachowania się
członków grupy oraz anonimowość jednostki działającej w grupie wpływają
pobudzająco na występowanie zachowań agresywnych. Jednostka zachowuje się w
sposób agresywny wtedy, gdy działa wspólnie z grupą, która dostarcza jej wzorów
takiego zachowania, aprobuje je zapewnia jej anonimowość. Czynniki o
charakterze społecznym mogą również przeciwdziałać agresji, np. występujące w
otoczeniu wzory nieagresywnego zachowania się oraz dezaprobata wyrażana przez
członków grupy.

Behawioryści
uznali również istnienie czynników wrodzonych, mogących mieć wpływ na
intensywność i częstość występowania reakcji agresywnych. Te czynniki to pewne
cechy temperamentu: impulsywność, poziom aktywności, intensywność reakcji i
niezależność. Impulsywność polega na braku wyrobionych hamulców
przeciwdziałających agresywnemu zachowaniu się, łączy się z brakiem
cierpliwości i niskim progiem tolerancji na frustrację. Dużą impulsywność
wykazują małe dzieci.

Poziom aktywności przejawia się w ogólnej
ruchliwości. Jednostka ruchliwa, energiczna nawiązuje liczniejsze kontakty
społeczne niż jednostka bierna, co stwarza większe możliwości wystąpienia u
niej zachowań agresywnych. Intensywność reakcji zależy od pobudliwości
uczuciowej.

Niezależność to tendencja do niepoddawania
się naciskowi grupy, jej członków, co niejednokrotnie prowadzi do różnych
konfliktów.

Wymienione
właściwości temperamentu mogą być powodem różnic indywidualnych,
przejawiających się w intensywności i częstotliwości występowania reakcji
agresywnych. Istnienie tych różnic behawioryści tłumaczyli przebiegiem procesu
uczenia się oraz wpływem czynników wrodzonych związanych z typem układu
nerwowego i funkcjonowaniem gruczołów wydzielania wewnętrznego. Choć wymienione
cechy temperamentu są do pewnego stopnia wrodzone, to nie powodują one w sposób
konieczny wystąpienia zachowań agresywnych. Stwarzają one jedynie stan pewnej gotowości
do agresji, który aktualizuje się pod wpływem działania określonych podniet
zewnętrznych.

Badania
dotyczące genezy agresji były prowadzone również przez psychologów zajmujących
się wpływem frustracji na zachowanie się człowieka. John Dollard twierdził, że
frustracja powoduje wystąpienie pobudzenia emocjonalnego w formie gniewu,
złości, wrogości, będącego wewnętrznym impulsem do wystąpienia agresji. Dzieje
się tak tylko w niektórych sytuacjach frustracyjnych. Sargent uważał, że
pobudzenie emocjonalne powstałe pod wpływem frustracji może przybierać zarówno
postać złości, gniewu, wrogości, zawiści, jak tez obawy, niepokoju, strachu,
zawstydzenia, poczucia niższości. Natomiast Miller twierdził, że nie zawsze
frustracja musi prowadzić do agresji. Czynnikiem powodującym w sytuacjach
frustracyjnych wystąpienie reakcji nieagresywnych jest kara lub nawet sama
groźba kary, które wpływają hamująco na impulsy pobudzające do agresji. Teza
Millera została potwierdzona przez wiele badań.

Scot
i Fredericson wykazali, że sytuacje frustracyjne związane z działaniem podniet
bólowych o różnej intensywności mogą wywołać powstanie różnych rodzajów reakcji
i towarzyszących im przeżyć uczuciowych (Konopczyński, 1996). Silne podniety
bólowe powodują ucieczkę oraz strach, słabe natomiast są impulsem wywołującym
wystąpienie zachowań agresywnych i towarzyszących im objawów gniewu. Sears
potwierdził eksperymentalnie, że frustracja wywołuje wystąpienie wielu zachowań
nieagresywnych, przybierających formę, m.in. fiksacji, regresji lub sublimacji.
Inni naukowcy uzyskali podobne wyniki.

Ogólnie
możemy powiedzieć, ze istnieje wiele różnych reakcji na frustrację, przy czym
mogą to być zarówno reakcje agresywne, jak też nieagresywne.

Społeczne
kontakty z rówieśnikami pojawiają się w życiu dziecka później niż z dorosłymi.
Już jednak w wieku przedszkolnym zaczyna ono brać aktywny udział w grupie,
podporządkowywać się przepisom i regułom, wykonywać polecenia. Z chwilą
rozpoczęcia nauki szkolnej ta sfera życia ulega intensywnemu rozszerzeniu i
wzbogaceniu. Dziecko w młodszym wieku szkolnym dąży do towarzystwa swych
rówieśników, zaczyna interesować się społecznymi sprawami swojej klasy i
wypracowywać własną pozycję w zespole. Po ukończeniu 9 lat jest ono zdolne do
dobrowolnego akceptowania pewnych zasad i reguł, bierze udział w grach
zespołowych. Jest to „wiek band dziecięcych” tworzonych samoistnie przez
młodzież (Pospiszyl, Żabczyńska, 1981).

Dziecięce
grupy rówieśnicze powstają spontanicznie, a decyduje o tym najczęściej bliskość
zamieszkania czy wspólny teren, na którym spędzają wolny czas. Ich cel to
zabawy, ale również próba zdobycia siły przewagi nad innymi, zręczność, przemoc
wobec słabszych czy uleglejszych. Niekiedy dziecko przejmuje agresywne wzorce
jako swoje własne i stosuje je w praktyce. W tej sytuacji dochodzi do
pierwszych wspólnie popełnianych przestępstw.

Działając
pojedynczo dziecko jest mniej odważne i śmiałe, natomiast w grupie dzieci
zachęcają się wzajemnie do agresji i są zdolne do dokonania czasem bardzo
szkodliwych społecznie występków. Grupa wzmaga agresywność wśród jej członków,
daje poczucie anonimowości przy popełnianiu chuligańskich czynów. Nie
kontrolowane grupy młodzieżowe cechuje okrucieństwo, znęcanie się nad
słabszymi, agresywność, gniew.

Ich członkowie mają przeświadczenie o
niekaralności swoich postępków, co sprzyja rozładowaniu zahamowań i oporów,
ułatwiając przez to wystąpienie zachowań agresywnych, przynoszących agresorowi
pewne korzyści (Skorny, 1968).

Działalność
przestępcza nieletnich w grupach powoduje szybkie pogłębianie się procesu
demoralizacji. Im dłużej nieletni przebywa w gupie przestępczej, tym bardziej
zmniejsza się jego szansa resocjalizacji. Systematycznie działająca grupa
przestępcza pozostawia w psychice swych członków nabyte umiejętności i
przyzwyczajenia przestępcze, które bardzo trudno usunąć (Pospiszyl, Żabczyńska,
1981).

Głównym
źródłem agresji jest społeczne uczenie
się. Z badań przeprowadzonych przez Bandurę i jego współpracowników (1961,
1963) jasno wynika, że dzieci uczą się zachowań agresywnych przez
naśladownictwo i modelowanie. Dzieci naśladują swoich rodziców oraz innych
dorosłych i w ten sposób uczą się rozwiązywać konflikty przy użyciu siły,
zwłaszcza gdy obserwują korzystny rezultat agresywnego zachowania. Np. w takich
grach jak piłka nożna czy hokej, największą sławę zyskują zwykle najbardziej
brutalni gracze (oni dostają również najwyższe wynagrodzenie), a zwycięstwo
przypada zwykle najbardziej agresywnej drużynie. Tego typu sportowcy służą za
wzór młodemu pokoleniu, przekazują mu, że agresja przynosi sławę i powodzenie
(Aronson, Wilson, Ekart, 1997).

Istnieją
także dowody na to, że wielu rodziców stosując kary cielesne wobec dzieci
doświadczało w dzieciństwie przemocy. Przypuszczalnie traktując brutalnie swe
dzieci wpaja się im, że przemoc jest właściwym środkiem oddziaływania
wychowawczego (Silver, Dublin, Lourie, 1969; Strauss, Gelles, 1980).

Wzorce
zachowań agresywnych są dostępne zarówno w realnym świecie jaki i w świecie
przedstawionym na ekranie telewizora. Dlatego obecnie szczególną uwagę
psychologów, zajmujących się zagadnieniami psychologicznymi, zwraca problem
wpływu agresji oglądanej w środkach masowego przekazu.

Dla
wielu psychologów agresywność jest ściśle związana z frustracją: dziecko,
któremu się zabroniło zabawy, dąsa się lub tupie ze złości. Jak zauważa
dowcipnie Freud, nawet lekarz może podświadomie poczuć agresję wobec pacjentów,
których nie może wyleczyć. Agresywność może mieć inne przyczyny: H.M. Montager
badając reakcje dzieci pozbawionych snu zauważył u nich ataki agresji, po
których następowały chwile głębokiego odizolowania od otoczenia. Agresywność u
dzieci jest najczęściej spowodowana głębokim niezadowoleniem wypływającym z
niezaspokojenia potrzeby miłości lub poczucia braku własnej wartości. Gdy np.
uczeń, który nie spełnia wymagań rodziców, jest przez nich karany, nawet jeśli
jego wysiłki były autentyczne, to postępowanie takie może wywołać u niego bunt
albo załamanie. Uczenie się postaw społecznych odgrywa dużą rolę w hamowaniu
agresji. W pewnych społeczeństwach (np. na Tahiti czy w Meksyku) wszelkie
przejawy agresywności są poddawane negatywnej ocenie społecznej a nawet
piętnowane (za: Karli, Sillamy, 1989). Uważa się, że w każdym społeczeństwie
można ograniczyć agresję metodami wychowawczymi, kształtując postawy
altruistyczne i pozytywne wartości moralne.

B
I B L I O G R A F I A

1. M.
Konopczyński – „Twórcza
resocjalizacja, wybrane metody pomocy dzieciom i młodzieży”, Warszawa
1996, Editions Spotkania System,

2. K.
Pospiszyl, E. Żabczyńska
– „Psychologia dziecka niedostosowanego społecznie”, Warszawa 1981, PWN Wyd. 2,

3. Z.
Skorny – „Obserwacje,
interpretacje i charakterystyki psychologiczne” Warszawa 1968, PZWS,

4. N.
Sillamy – „Słownik
psychologii”, Wydawnictwo Książnica 1989
r.

5. E. Aronson – „Człowiek istota społeczna”, Warszawa 1995, PWN.