JAN PAWEŁ II JAKO WZORZEC

1. Wstęp.

Jan
Paweł II jest jedną z najbardziej znanych osób na świecie . Miliony ludzi
uczestniczy w spotkaniach z nim podczas odbywanych pielgrzymek. Miliardy
widziały go na ekranie telewizora , na okładkach ilustrowanych magazynów , na
znaczkach pocztowych , kolportowanych do najodleglejszych zakątków planety.
Wielu słyszało jego mocny a zarazem ciepły i tajemniczy głos – głęboko
przemyślało jego wypowiedzi , dotyczące wskazań sytuacji człowieka w
współczesności. Ta postać w bieli , wsparta na pięknym pastorale, stała się
symbolem dobra , największym autorytetem moralnym , głosem sumienia świata. Jan Paweł II często powtarza , że miarą
każdego człowieka są owoce jego pracy [1]. Wypowiedź ta jest w pełni lustrzanym odbiciem sylwetki Karola Wojtyły. Posiada on na pewno
osobowość wykraczającą poza zasięg dokonań zwykłych ludzi. Pracował w ciszy i
samotności i do tego momentu był przypisany tylko jednej rzeczywistości w
wymiarze wąskim , lokalnym , wymiarze jednego narodu. Nagle jednak okazuje się
, że jego własna praca nad sobą , nad własnym doskonaleniem się , była pracą
dla całego świata, dla wszystkich ludzi .W tym momencie stracił kontrolę nad
skutkami swych dotychczasowych działań , zaczął żyć autonomicznym istnieniem
symbolu.

W tym
też momencie wszystkie wcześniejsze dokonania , wszystkie wydarzenia z życia nabrały innej treści , stały się jakby
koralikami różańca. Świat nagle odkrył postać wspaniałą , pełną harmonii , wzór
osobowy i ideał w postępowaniu. Ludzie masowo zaczęli interesować się i
odkrywać poszczególne fakty z biografii. Natychmiast powstała cała masa książek
i publikacji na ten temat.

Życie
takich ludzi jak Karol Wojtyła staje się publiczną własnością , jest na różne
sposoby interpretowane , dokonuje się analiz i syntez , jest pociechą dla
biednych i skromnych , staje się publicznym autorytetem dla grup społecznych ,
także wzorem w życiu i wytyczną ukierunkowań dla ludzi młodych.

Od początku swego pontyfikatu Jan Paweł II szczególną
bliskością otacza młodych. W szeregach papieskich wypowiedzi przebija się
troska o młode pokolenie i oto by młodości nie zmarnować , by nadać jej odpowiedni kierunek i kształt.
Trwałym elementem pontyfikatu są spotkania Jana Pawła II z młodzieżą całego
świata. Zależy mu na nich szczególnie. Dlaczego ? . Być może , by młodzi
doświadczyli miłości wypływającej od Chrystusa , po to aby sami mogli się nią
obdarowywać i wszystkich dookoła , po to , aby wychować kształtujące się
sumienia, sumienia wrażliwe , kontrolujące wzorowo funkcjonujące i rozwijające
się osobowości , po to , aby ukazać im drogę prawdy , dobra i przebaczenia , którą trzeba kroczyć przez życie.

Można śmiało twierdzić , że postać Jana Pawła II jest wzorcem
osobowym. Samo pojęcie wzoru osobowego bardzo często kojarzy się nam z takimi
pojęciami jak : „bohater” , „przekład” , „model” ‘ . Nie należy go jednak z
nimi utożsamiać. Różnica ta tkwi w tym ,
że wzór osobowy w większym stopniu implikuje wartościowanie , nosi znamiona
pewnej doskonałości osoby oraz pobudza do naśladowania. Porównując to
określenie wzoru osobowego z postacią Jana Pawła II dostrzegamy urealnienie owego pojęcia w osobie Papieża.

Każdy wzór osobowy jest też zjawiskiem o charakterze społecznym
, tzn. zawsze występującym w relacji do kogoś. Być uznanym za autorytet to być
kimś , z czyim zdaniem lub postępowaniem ktoś inny się liczy. Należy też tutaj
zaznaczyć , że wzór osobowy zawsze staje przed człowiekiem jako osoba
respektująca jego wolność i wolny wybór.

Człowiek
będący wzorem osobowym posiada dojrzałą osobowość, czyli normę psychiczną i
wypełnia pozytywnie wszystkie warunkujące ją kryteria , ale zarazem normę tę
przewyższa , pociągając innych swoim przykładem oraz niejako zmuszając do
opowiedzenia się wobec niej.

Naśladowanie to cecha różnicująca wzór osobowy od ideału
osobowego. Do ideału się dąży , wzór natomiast się naśladuje. Ideał posiada
pewne pożądane przymioty , wzór je zaś uosabia. Ideał jest bardziej powiązany z
pojęciami wartości i ideami , wzór osobowy przeciwnie , dotyczy konkretnej
osoby i konkretnego jej życia w którym te wartości się ujawniają , są
reprezentowane i w nich żyją.

Wzór
osobowy nie zakłada stanu absolutnej doskonałości , nie może być tylko teoretycznym zbiorem
idealnych cech , szczegółowych norm czy zasad postępowania człowieka , lecz
zawiera w sobie przede wszystkim wymiar „bycia sobą” i ukazuje go wśród różnych
sytuacji i uwarunkowań .

Obok posiadania wymiaru osobowego i reprezentowania sobą
określonych wartości , wzór osobowy ma również wymiar społeczny i kulturowy.
Jest ściśle powiązany ze społecznością w której dojrzewał , z systemem
uznawanych przez nią wartości .Wzór osobowy może niejako pokonać czas i
przestrzeń i być wiecznie żywy w tym sensie , że pamięć o nim przenoszona z
pokolenia na pokolenie nadal uaktualnia tą osobę [2].

Reasumując , wzorem osobowym jest
realna osoba , która przez swoją osobową doskonałość wzbudza w innych ,
będących z nią w interpersonalnej komunikacji , osobisty pociąg do naśladowania
jej oraz identyfikacji z przeżywanymi i urzeczywistnianymi przez nią wyższymi
duchowo - moralnymi wartościami. Takie rozumienie wzoru osobowego w tej pracy
zostanie przyjęte za obowiązujące i będzie się przeplatać jako zasadniczy punkt odniesienia.

Pojawia się jednak pytanie , jaki jest odbiór wśród ludzi młodych
tego wzorca osobowego ?. Jak zapatrują
się młodzi na słowo głoszone przez Papieża jak je interpretują , z czym się identyfikują a z czym nie , kim jest w
ich własnym odczuciu ten , wielki Polak , czy stanowi odwoławczą prawdę i
odnośnik do codziennego postępowania i
decyzji podejmowanych w codziennym życiu ?.

Istnieje mnogość wzorców osobowych w dzisiejszym święcie. Są nimi idole muzyki
rockowej , aktorzy filmowi , sportowcy , politycy . Młodzi interesują się nimi
w mniejszym bądź większym stopniu. Postać Papieża jest w większości przypadków
przeciwieństwem tych autorytetów. Czy tak naprawdę w dzisiejszych czasach
pełnych rozchwiania wartości , fałszowania prawdy o człowieku , zdoła się
przebić głos nawrócenia . Czy młodzież tak naprawdę korzysta z postaci Ojca
Świętego w sensie tym , że jest on dla niej wzorem do naśladowania ? – to jedne
z wielu pytań na które ma za zadanie odpowiedzieć niniejsza praca. Czy synteza
otrzymanych wyników okaże się być jednobrzmiącym wnioskiem , że postać Jana
Pawła II to wzorzec osobowy i autorytet do którego odwołuje się w swych
codziennych decyzjach życiowych i postępowaniu współczesna młodzież polska.

ROZDZIAŁ I

Znaczenie wzoru osobowego w oddziaływaniu
wychowawczym i rozwoju człowieka.

1.1 Pojęcie wzoru osobowego.

Problem
wzoru osobowego , ideału osobowego , autorytetu czy osobowości dojrzałej wielokrotnie był analizowany. Dotyczył on zarówno
pojedynczego człowieka , jak i osób żyjących we wspólnocie i w społeczeństwie wobec których wzory osobowe stanowiły punkt odniesienia i drogowskaz , by życie czynić bardziej dojrzałe , lepsze a przez to wartościowsze . Obecnie , kiedy stwierdza się przyspieszony rozwój osobowości , zmianę
mentalności i pozycji społecznej u dzieci i młodzieży , jak też i u osób
dojrzałych i starszych problem staje się
szczególnie aktualny[3]. Trzeba więc nie tylko umieć dostrzec wzór osobowy i
naśladować go , ale również stawać się tym wzorem . Wzór osobowy umiejscawia
się w pewnym sensie w relacji do wszystkich kategorii ludzi , niezależnie od
wieku , funkcji spełnianej w społeczeństwie , miejsca zamieszkania i epoki.

Pojęcie wzoru osobowego jest
spokrewnione z takimi pojęciami jak : „bohater” , „przykład” , „model”,
czy „stereotyp”[4] . Nie należy go jednak z tym utożsamiać . Podobnie nie
jest on tożsamy z pojęciami „autorytet”
, „ideał osobowy” i „osobowość dojrzała” . Różnica między pierwszą grupą pojęć a wzorem osobowym
tkwi w tym , że ten ostatni w większym stopniu implikuje wartościowanie , nosi
znamiona pewnej doskonałości osoby oraz pobudza do naśladowania[5] . Wobec drugiego
zaś rzędu pojęć wzór osobowy , będący zarówno „autorytetem” , „ideałem
osobowym” i posiadając „osobowość dojrzałą” do nich się nie ogranicza , lecz je
przekracza.

Każdy wzór osobowy jest , podobnie
jak autorytet , zjawiskiem o charakterze społecznym , tzn. zawsze występuje w
relacji do kogoś . Być uznanym za autorytet , to być kimś , z czyim zdaniem ,
czy postępowaniem ktoś inny się liczy.[6] Podstawowa różnica dotyczy wymiaru wolności . Autorytet można komuś narzucić siłą np. autorytet
władzy , wzór osobowy zaś staje zawsze
przed człowiekiem jako osoba respektująca jego wolny wybór.

Człowiek , będący wzorem osobowym ,
posiada dojrzałą osobowość, czyli normę psychiczną i wypełnia pozytywnie
wszystkie warunkujące ją kryteria , ale zarazem tę normę przewyższa ,
pociągając innych swoim przykładem , oraz niejako zmuszając do opowiedzenia się wobec niej.

Naśladowanie to cecha różnicująca
wzór osobowy od ideału osobowego. Do ideału się dąży , wzór natomiast się
naśladuje . Ideał posiada pewne pożądane
przymioty , wzór je zaś uosabia .[7] Ideał jest bardziej powiązany z pojęciami wartości i ideami , wzór osobowy
przeciwnie , dotyczy konkretnej osoby i konkretnego jej życia , w którym te
wartości się ujawniają , są respektowane i w nich żyją.

Zdaniem J.Ryłko „ wzór osobowy nie zakłada
stanu absolutnej doskonałości , nie może być tylko teoretycznym zbiorem
idealnych cech , szczegółowych norm czy zasad postępowania człowieka , lecz
zawiera w sobie przede wszystkim wymiar „bycia sobą” i ukazuje go wśród różnych
sytuacji i uwarunkowań”. [8]

Obok posiadania wymiaru osobowego i
reprezentowania sobą określonych wartości wzór osobowy ma również wymiar
społeczny i

kulturowy.
Jest ściśle powiązany zarówno ze społecznością , w której dojrzewał , z
systemem uznawanych przez nią wartości , wytworzonych stosunków międzyludzkich
oraz relacji społecznych , ekonomicznych , politycznych , jak również z tą społecznością , która
poprzez relację wobec siebie formuje i niejako współtworzy nawet po swojej
śmierci.

Wzory osobowe stanowią najczęściej realnie
żyjące osoby w określonym czasie i
przestrzeni. Mogą one ten czas i
przestrzeń przekraczać , zawsze jednak
dotyczy to osoby . Ten personalny wymiar stanowi cechę pierwszorzędną
omawianego wzoru.

Istnieje
pewne niebezpieczeństwo związane z pojawieniem się we współczesnej kulturze
„autorytetów bezosobowych” , które poprzez „ ukrytą indoktrynację motywowaną głównie względami komercyjnymi ,
obniżają krytycyzm , propagują konsumpcyjną filozofię życia , kreują
„niepotrzebne” potrzeby , a czasem wręcz
postawy nihilistyczne”[9]. Tymczasem współczesny człowiek posiada zapotrzebowanie na
prawdziwe autorytety moralne , którymi są wzory osobowe.

1.1 Psychologiczne rozumienie wzoru osobowego .

Psychologia i pedagogika to dwie
główne dyscypliny , które czynią proces wychowawczy i rozwój osobowy , z
którymi ściśle wiąże się istnienie i oddziaływanie wzorów osobowych , jednym z
najważniejszych przedmiotów swojej refleksji naukowej.[10]

W badaniach psychologicznych wzory
osobowe nie stanowią przedmiotu zasadniczego. Pojawiają się jako problem
drugorzędny. Ich występowanie można dostrzec przy refleksji dotyczącej
osobowości dojrzałej , podczas

analizowania
wzajemnych relacji między wartością i wartościowaniem , przy omawianiu
psychologicznych mechanizmów wychowania , mechanizmów obronnych i
psychologicznych nacisków społecznych oraz na terenie psychologii rozwojowej.

Nie można analizować pojęcia wzorca
osobowego bez odwołania się do pojęcia „dojrzała osobowość”. Pojęcie to może
być rozumowane dwojako : w znaczeniu statycznym , gdzie używane jest na
określenie idealnego wzorca oraz w znaczeniu dynamicznym rozumianym jako proces
zmian wspomagających rozwój osobowości .[11] W pierwszym , interesującym nas znaczeniu psychologia podejmująca problem osobowości dojrzałej , służy wprost określaniu , a
przez to propagowaniu idealnego wzorca , jakim człowiek powinien się stawać i
do jakiego powinien dążyć.

Kryteria
dojrzałej osobowości wynikają z danej teorii osobowości , a ustalane są w toku
procesu poradnictwa psychologicznego i na podstawie badań empirycznych.[12] Niezależnie jednak od różnorodności teorii osobowości i powiązanych
z nimi różnych koncepcji dojrzałej osobowości , podawane w nich kryteria przyczyniają się do
propagowania a nawet kreowania wzorców osobowych. Przy współudziale wolnego
wyboru wzorce te mogą przekształcić się we wzory osobowe.

Dojrzała osobowość jest ściśle
powiązana z postawami i wartościami. Konkretyzacja poszczególnych wartości w
określonych dobrach , których nosicielami są wzory osobowe , skłania do
zajmowania odpowiednich postaw. Wzór osobowy staje się nosicielem wartości . Im
większa z nim więź i więcej pozytywnych relacji jest w jego stronę , tym
większa pewność , że wartość zostanie przyjęta i stanie się ważna ze względu na
nią samą. [13] Wzór osobowy
oddziałuje na postawę , będącą niejako przedmiotem jego oddziaływań. Relacja ta
jest związana w sposób negatywny lub
pozytywny ze wszystkimi komponentami składającymi się na postawę. Wpływ wzoru osobowego jest widoczny
szczególnie w kształtowaniu się postaw religijnych i ma swoje szerokie
uwarunkowanie środowiskowe. Tutaj wpływ na postawę człowieka wywiera nie tylko
jakaś konkretna osoba ale najbliższe otoczenie : rodzina , środowisko
rówieśnicze , a także świadectwo osób
znaczących dla danej jednostki ludzkiej.

Wzory osobowe są narzędziami wychowawczymi.
Jako sygnały wychowawcze wyrażające się np. w stawaniu świadomie lub nieświadomie przez wychowawcę siebie
samego lub innej osoby za wzór , sprawiają uruchomienie mechanizmów wychowania.
Pierwszym z nich , mocno charakterystycznym dla oddziaływania wychowawczego
przez wzory jest tzw. impriting , czyli „reakcja piętna” czy też „tworzenie
pierwowzorów”. [14] Mechanizm ten , wykryty najpierw u zwierząt , a później u
człowieka , służy jako przykład bardzo wczesnego oddziaływania wzoru na
dziecko. W okresie tym istnieje jeszcze kilka mechanizmów , jednak rozważając
kategorię młodzieży skupmy się na mechanizmach istniejących i ujawniających się
w tym okresie życia człowieka. Właśnie wtedy pojawia się w rozwoju funkcja
symboliczna , która rozpoczyna u człowieka młodego podobny do naśladownictwa
mechanizm transmisji , który nazywany bywa modelowaniem , a skutkiem którego jest przejęcie zachowań
stanowiących symboliczne równoważniki zachowania modelu . Wzór osobowy ,
stawiany jako model , może oddziaływać poprzez swoje pro społeczne i
altruistyczne zachowanie. To z kolei wpływa na zahamowanie niepożądanego
rozwoju osobowego człowieka młodego i ukierunkowanie go na czynności i
zachowania twórcze , które również zależą od nawiązania pozytywnej relacji
uczuciowej z modelem.[15]

Innym mechanizmem wychowawczym , w
którym zauważa się oddziaływanie wzoru jest identyfikacja. Jest to najczęściej
tendencja podświadoma lub nie do końca uświadamiana do „bycia takim samym” jak
ktoś, kto jest przedmiotem pozytywnych
uczuć o dużym nasileniu , ideałem , wzorem postępowania . Nie jest ona
mechanicznym naśladowaniem zewnętrznych zachowań innej osoby ( wzoru) , lecz do
jej istoty należy włączenie do własnej osobowości jej cech nadając im swój
własny i nowy charakter.[16] Wzory te mogą być zarówno realne jak i fikcyjne np. bohaterowie
literaccy , filmowi lub telewizyjni. Bardzo ciekawe wydaje się stwierdzenie ,
iż identyfikacja przebiega nie tylko na
zasadzie mniejszych lub większych podobieństw , ale również na zasadzie dysonansu poznawczo-motywacyjnego, który
istnieje między realnym obrazem siebie ( kim jestem) a idealnym (kim chciałbym
być) . W tym przypadku nawet cechy
kontrastowe , mogą być jej podstawą , gdyż jednostka w procesie upodobnienia
się do wzoru osobowego dąży do wyrównania lub skompensowania swoich braków ,
czy też aktywizuje silnie sferę swoich marzeń na płaszczyźnie wyobraźni .[17]

Zjawisko
identyfikacji może przybierać różne postacie. Może to być identyfikacja z osobą
znaczącą np. z aktorem , bohaterem filmowym , politykiem , osobą znaczącą ,
itp. Najczęściej dotyczy ona jednej lub zespołu cech , występujących u osoby znaczącej.

Identyfikacja
może występować w przypadku osoby utraconej , będąca wtedy rekonstrukcją tego
obiektu i jego cech . Występuje ona u dzieci odrzuconych przez rodziców.
Przyjmują wtedy one skalę wartości utraconych rodziców i zachowują się tak jak
wcześniej życzyli sobie tego ich rodzice.

Identyfikacja
może również zaistnieć w przypadku osoby agresora. Jest to specyficzna odmiana
identyfikacji budowana na unikaniu kary i zakazach. Jest to korzenie takich
zachowań jakie wymaga osoba karząca. Jest ona oparta na karze i strachu a nie
na miłości , która respektuje wolność.[18]

Psychologia bada również okresy
wpływu poszczególnych wzorów osobowych zachodzące podczas rozwoju człowieka.
Wzory osobowe zaznaczają swój wpływ już od najmłodszych lat. Wiek młodzieńczy
cechuje oddziaływanie wzorów takich jak aktorzy , sportowcy , politycy , itd. [19] Bardzo interesujące dla omawianego wpływu wzorów osobowych
są wyniki badań Cz.Cekiery nad subkulturami młodzieży. Okazuje się ,że u
podnóża patologii leży m.in. kryzys wzorców osobowych .Młodzież będąca w
subkulturach neguje istniejące wzorce osobowe jako bunt przeciwko temu co
zastałe. Stanowią oni negatywny przykład skutków , do jakich doprowadzić może
brak właściwych wzorów osobowych w rozwoju osobowym człowieka . [20]

1.2 Pedagogiczne znaczenie wzoru
osobowego.

W pedagogicznym ujęciu wzorów
osobowych należy szukać w powiązaniu z celami kształcenia i wychowania
oraz z osobami , które stają się
nośnikami wiedzy i wartości , jak też
inicjatorami wyzwalania u wychowanków pozytywnych reakcji . Pedagogika przez
wzór osobowy rozumie istniejące dawniej lub obecnie osoby lub ich wizerunki
literackie , filmowe , telewizyjne i inne wyzwalające naśladownictwo.[21] Szerszą definicję wzoru osobowego podaje W. Okoń . Stwierdza on , że jest to „ w ogólnym znaczeniu opis lub wyobrażenie
jakiejś osoby , której cechy bądź czyny uważa się za godne naśladowania ; może
być to konkretna osoba historyczna lub żyjąca współcześnie , bądź postać
fikcyjna , np. wzięta z literatury , filmu , widowiska, czy też zestaw właściwości człowieka lub
norm postępowania składających się na wzór idealny pod jakimś względem .[22]

Autor
przypisuje wzorowi funkcję regulacyjną , której jednak przyznaje niewielki
zakres oddziaływania. Łączy go również z mechanizmem modelowania , będącego
przyswajaniem tych wartości i wzorów zachowań , które wiążą młodych ludzi z historią , współczesnością i przyszłością
własnego kraju i narodu .[23]W definicji tej zarysowują się jakby dwa wymiary w świetle
których ujmować można wzory osobowe. Pierwszy , dotyczy zestawu właściwości i
norm postępowania człowieka , składających się na powstanie idealnego wzoru ,
do osiągnięcia którego należy zmierzać. Drugi odnosi się do konkretnych osób
istniejących realnie w historii lub współcześnie , jak też do postaci
wymyślonych , których cechy lub czyny uważa się za godne naśladowania. Pierwszy
- w sposób szczególny dotyka problemu kształcenia i wychowania , drugi - zaś
zadań środowisk wychowawczych.

W pedagogice idealny wzór osoby sprowadzany
bywa do ideału wychowawczego , który oznacza przełożenie określonych celów
kształcenia i wychowania na całościową wizję osobowości .[24] Jest to ściśle
powiązane ze światem wartości , które są podstawą poszczególnych ideałów
wychowawczych. W pedagogice przyjmuje się tutaj obiektywizm aksjologiczny, zaś
w ujęciu chrześcijańskiego wychowania aksjologię chrześcijańską.

1.3. Chrześcijańskie ujęcie wzoru osobowego .

Badaniem wzorów osobowych zajmują
się te dziedziny , które w swej
refleksji podejmują problem osoby oraz wielorakich oddziaływań osób na siebie.
W ostatnich latach ze względu na kryzys autorytetu osobowego , którego miejsce
zajmują autorytety bezosobowe , lansowane przez mas media , zwłaszcza telewizję
, magię muzyki pop , narzucający określony sposób

myślenia
i wartościowania oraz specyficzny styl życia, problem badań nad istnieniem ,
rodzajem i oddziaływaniem wzorców
osobowych rozwijających a nie zubożających osobowość człowieka , wydaje się
szczególnym znakiem czasu i potrzebą chwili obecnej. [25] Istnieje biblijne zakorzenienie wzorów osobowych rzutujące w
bezpośredni sposób na kreację chrześcijańskiego wzoru osobowego. Pismo Święte uznaje się za wyjątkową kopalnię wzorów
osobowych.[26] To one pouczają , przekonują i napominają , pociągając
reprezentowanymi przez siebie wartościami i skłaniając do ich osiągania.

Natchnieni
pisarze w dwojaki sposób zapoznają czytelnika z wzorami osobowymi. Odbywa się to w sposób bezpośredni i pośredni. Bezpośrednie przedstawienie wzorów
osobowych występuje wtedy , gdy Pismo Święte wprost wskazuje na poszczególne
postacie , przedstawiając je jako wzory godne do naśladowania. Pośredni sposób
dotyczy zaś sytuacji , kiedy choć danej
postaci nie charakteryzuje się , oceniając jej życie i wskazując na jej cnoty
godne naśladowania , to jednak samo jej życie i działalność , które są opisane
w Biblii , umieszczają ją w szeregu osób , określonych mianem wzoru osobowego.[27]

Teologia moralna ukazuje wyższość
pozytywnych oddziaływań wzorów osobowych na zachowanie moralne człowieka nad
normami moralnymi i to nie tylko wyrażonymi w formie abstrakcyjnej i ogólnej ,
ale nawet w formie zachęty i upomnienia.
Większa jest również ich siła motywacyjna , niezbędna dla osobowego i moralnego
rozwoju .[28] Wywierając wpływ na człowieka przed podjęciem realizacji
działania , wzory inspirują do dokonania właściwych wyborów oraz rodzą
wewnętrzny i zewnętrzny entuzjazm.

Bardzo ważnym osiągnięciem teologii
moralnej , jest dokonanie systematyzacji wzorów osobowych. W świetle badań
omawianej dyscypliny , grupę wzorów ogólnoludzkich należy podzielić na wzory :

- empiryczne , powstające spontanicznie i
będące odzwierciedleniem

faktycznego stanu relacji i życia we wspólnocie oraz społeczeństwie
;

- wzory etyczne , które są efektem stanowienia oraz konkretyzacją

najwyższych osiągnięć człowieczeństwa ;

- wzory idealne , które są jakby odbiciem
doskonałości absolutnej i mogą

dotyczyć również orientacji poza chrześcijańskich .[29]

W chrześcijańskiej koncepcji wzoru
osobowego teologia moralna odwołuje się do osoby najdoskonalszej , którą jest
Jezus Chrystus. Akcentuje takie cechy Jezusa , jak podobieństwo do Ojca , Jego
pełna odpowiedź Bogu , jego związek z kulturą ludzką i z realiami życia , Jego
otwartość na rozwój i zmianę.[30] Jezus jest także
podstawą , na której opierają się inne wzorce osobowe , szczególnie święci.

Chrześcijańska koncepcja wychowania
podkreśla znaczenie wartości obiektywnych w tworzeniu ideału wychowawczego. W
procesie wychowania według L. Jeleńskiej , dostarczanie wychowankowi
odpowiednich wartości należy do zadań zasadniczych.[31] Podawanie wzoru jest działaniem pierwszoplanowym w
procesie wychowania a efektem jest dążenia do osobowości doskonałej
, w tym przypadku chrześcijańskiej osobowości doskonałej , którą cechuje :
„otwartość na prawdę , wartości idealne (życiowe , społeczne i duchowe) ,
wszelkie dobro , piękno przyrody i sztuki , głębię bytu - religię (sacrum).[32] Idealna osobowość
odnosi się zarówno do świętości , jak i do pełni bytu (pełni formy osobowego
istnienia , prawdy i piękna osoby), a jako wzór stawia się Jezusa Chrystusa ,
do którego winien każdy człowiek dążyć.

1.4. Funkcjonowanie wzoru osobowego w rozwoju
człowieka.

Współczesna pedagogika opiera swe
zapatrywania , dotyczące rozwoju wychowawczego człowieka , na trójczynnikowej
teorii rozwoju :

1/
wewnętrzne (geniczne) , obejmujące dziedziczność biologiczną i wrodzoność
pewnych cech nabytych ; 2/zewnętrzne
(środowiskowe) , stanowiące wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska - tak celowe jak i niezamierzone ;

3/
osobowościowe ( duchowe) , składające
się na duchowość człowieka , cechującą się rozumnością , zdolnością do
wartościowania i oceniania przeżyć, wolnością , twórczością oraz otwartością na
głębię metafizyczną .[33]

Ze
wskazanych czynników druga grupa , dotycząca wpływu środowisk wychowawczych na
rozwój osobowościowy człowieka , jest głównym miejscem oddziaływań wzorów
osobowych. Wśród tych środowisk największą rolę odgrywają rodzina i szkoła.

W środowisku rodzinnym , najbardziej
naturalnym i pierwotnym , wyjątkowy wpływ na wychowanie człowieka wywierają
wzory osobowe , jakimi są matka i ojciec. Uznanie ich za wzory osobowe jest
jednym z czynników identyfikacji z rodzicami . Dziecko ceni w sobie te ideały i wartości, które reprezentują sobą rodzice , podziwia
ich mądrość życiową , postawę wobec innych ludzi , ich charakter , sposób postępowania w pewnych sytuacjach.
Dzieci oczekują do rodziców stałego zestawu wartości ,

które
umożliwiłyby im kierowanie swoim zachowaniem oraz życie w harmonii z innymi
osobami.

Bardzo
cenne jest też stwierdzenie konieczności połączenia uznania wartości z

ich
przeżywaniem , a to z kolei ma się objawiać w dobrym przykładzie widocznym u
rodziców na co dzień. Wzór osobowy jaki oni stanowią jest nie tylko
doświadczalny w dzieciństwie i w okresie młodzieńczym , ale również

„kopiowany”
przez dziecko w dalekiej przyszłości. Brak właściwych postaw rodziców , w
stosunku do dziecka , wywołuje w jego osobowości zaburzenia , które objawiają
się agresywnością , kłótliwością ,
nieposłuszeństwem , brakiem skoncentrowania , trudnością wchodzenia w relację z
innymi .[34]

Rodzina
jest więc zasadniczym środowiskiem wychowawczym. Sukces dokonującego się w niej
procesu wychowania zależy w dużej mierze od samych rodziców , którzy winni
stawać się prawdziwymi wzorami osobowymi.

Innym środowiskiem w którym
uwidacznia się szczególny wpływ wzorów osobowych jest szkoła z nauczycielem.
Nauczyciel jako ktoś „obcy” jako wzór powinien być nośnikiem tych cech , które
budować będą w dziecku harmonię osobowości. Ponadto i tutaj bardzo często na
pierwowzorze nauczyciela zostanie wybudowana skłonność do sięgania po inne
wzory wtedy, gdy dziecko osiągnie już wiek młodzieńczy. W świetle badań
M.Śnieżyńskiego, każda osoba ( w
tym też i wychowawca) jeżeli ma
właściwie wypełniać rolę wzoru osobowego winien cechować się bogactwem
właściwości : osobowych ( sumienność , obowiązkowość , sprawiedliwość ,
konsekwencja , pogoda ducha, otwartość ,
bezpośredniość , samokrytyka , itp.) , wychowawczych (pozytywna relacja
emocjonalna oraz znajomość problemów i cech swoich naśladowców ,umiejętność
zdobycia zaufania ,zrozumienie , właściwe podejście , itp.).[35] Najogólniej można
powiedzieć , że

cechy poprawnego wzoru osobowego to : ideowość
, moralność , mądrość życiowa ,wiedza i ogólna kultura umysłowa , mistrzostwo
dydaktyczne , mistrzostwo pedagogiczne , kultura osobista i odpowiednio wysoka
stopa życiowa .[36]

Rozdział II .

Wizerunek współczesnej
młodzieży polskiej jako pokolenia poszukującego wartości i ideałów.

2.1. Pojęcie „młodzież” i jego rozumienie.

W obecnym dorobku nauk społecznych brakuje ogólnie uznanej
definicji młodzieży , która objęłaby całość aspektów i relacji , która objęłaby aspekty zarówno indywidualne jak też i
społeczne.

Mówiąc
o młodzieży popadamy w niebezpieczeństwo zbyt wielkich uogólnień, w
jednokierunkowość i ujmowanie np. marginesu młodzieżowego (narkomanii) jako zjawiska ogólnie rzutującego na
młodzież. A świat młodzieży jest różnorodny , podzielony , nie można więc mówić o młodych , aby stanowili
rzeczywistość jednorodną .Ponadto młodzi bardzo często zmieniają się. Pojęcie
„młodzież” wyraża okres rozciągający się na czas pomiędzy dzieciństwem a
dorosłością .Zazwyczaj widzi się początek młodości wraz z wkroczeniem w dojrzałość ( 14 –15 lat) . Koniec zaś
młodości jest widziany bardzo różnie , często sięga aż do połowy trzydziestu
lat człowieka. W tym okresie czasu , realizują się zmiany zarówno w obszarze
cielesnym jak i duchowym i społecznym .[37]

Powstają wówczas nowe i bardziej
dojrzałe relacje z rówieśnikami , dystans wobec autorytetów przeszłości ,
poszukiwanie własnej tożsamości , dążenie do niezależności ekonomicznej ,
budowanie pewnej koncepcji życia ,

przyjęcie
pewnego systemu wartości moralnych , osiągniecie dojrzałości w tworzeniu ,
osiąganie stałej pozycji zawodowej , podjęcie różnych zadań w życiu społecznym
i prywatnym. Z jednej strony chce się
widzieć młodzież jako niezależną od otaczającego ją świata , z drugiej zaś
strony przypisuje się większą rolę normom i prawom życia .

Teoria
młodzieży odczytuje specyficzne znaki i relacje , sposoby zachowań , postawy
młodzieży , powinna informować o roli młodzieży ( jako czynnika przemian) w
życiu społecznym , kulturalnym , jak też powinna ona informować o młodzieży ,
jako problemie domagającym się rozwiązania.

2.2 Młodzież w rozumieniu Jana Pawła II .

O współczesnej młodzieży polskiej
można dużo się dowiedzieć na podstawie
pracy wychowawczej jaką prowadzi z nią
Ojciec Święty. Wskazując na ważniejsze aspekty charakteryzujące młodzież w
ujęciu Jana Pawła II natrafiamy przede wszystkim na stwierdzenie , że młodzież
ma w sobie wielki potencjał dobra i
pragnienia dobra . Dobro to musi być wydobyte z młodzieży , pobudzone przez
rodziców i wychowawców , wreszcie odpowiednio ukierunkowane ku budowaniu dobra wspólnego. [38]

W
młodzieży istnieje także wielka potrzeba ideałów , ogromna wrażliwość na prawdę o świecie i ludziach ,
bezkompromisowość w szukaniu sensu życia. Współczesna młodzież , jak często
podkreśla Ojciec Święty , jest zagrożona presją kultury i cywilizacji w której
nie ma miejsca na Boga , a także zagrożeniem dla niej jest wychowywanie
bez wartości uniwersalnych , bez wymagań
, bez kształcenia charakteru.[39] Jeśli może być sobą ,
jest pełna entuzjazmu , radości , optymizmu , odwagi. W związku z trudnościami
przejścia od wieku dziecięcego do dojrzałego potrzebuje zrozumienia ,

akceptacji
, doceniania podejmowanych przez nią wysiłków , umocnienia i pomocy. Zwróćmy
tutaj uwagę jak głęboko świadomy tych cech i potrzeb młodzieży jest Ojciec święty. Na Skałce w 1997 r. serdecznie
wspominał , przebijając się z trudem przez radość zebranych: „kiedy się
zbliżało lato , albo i nawet środek zimy , ruszyły „Oazy” i ruszyły rekolekcje
apostolskie , to mnie nosiło z kąta w kąt (...) a najbardziej zawsze celowałem na pogodny wieczór (...)
strasznie lubiłem siadać z wami przy ognisku i słuchać , jak śpiewacie ,

i słuchać też czasem jak się wygłupiacie (...)
. Ale moi kochani , najważniejsze jest co innego . To , że stawiacie sobie wysokie wymagania
(...) muszę powiedzieć , ze uczyniliście ogromny postęp . Stawiacie sobie wysokie wymagania i to , co jest
najwspanialsze , że właśnie te wysokie wymagania
Was pociągają „.[40]

Młodzi ludzie w każdym kraju ,
przeżywają specyficzne dla niego problemy , są równocześnie jego największą nadzieją . Trzeba więc widzieć ich również
przez ten pryzmat . Odtwórzmy obraz młodzieży polskiej i jej szczególnych potrzeb
, jakie wyłaniają się z przebiegu i treści spotkań Jana Pawła II z tą młodzieżą. Zawsze na początku radość ,
okrzyki , wspólne śpiewy , żartobliwe przekomarzania się , wyrażające
nieodmiennie miłość , potrzebę kontaktu , niekonwencjonalne zachowania i
wspólne odchodzenie od oficjalności i protokołu na rzecz bliskości , atmosfery
rodzinnej . Ale zaraz potem głębokie słowa słuchane w napięciu , przerywane
falami oklasków , kiedy dotykają najważniejszych naszych doświadczeń , kiedy
wyrażają wiarę w młodzież , że mimo wielkiego trudu - poradzi sobie , okaże
odwagę , zwycięży. Przywołane tu spotkanie na Skałce Ojciec święty kończy
słowami :

„Od was
zależy jutrzejszy dzień (...)Wy macie przenieść ku przyszłości to całe
doświadczenie dziejów , któremu na imię Polska . (...) Z tego trudnego
doświadczenia można wydobyć lepszą przyszłość , ale tylko pod warunkiem
uczciwości , trzeźwości , wiary , wolności ducha i siły przekonań.”[41]

VI Światowy Dzień Młodzieży jest
szczególnie znaczącym elementem programu Ojca świętego dla młodzieży polskiej.
Zostają jej powierzeni młodzi pielgrzymi z całego świata . Zostaje powołana do
roli gospodarza historycznego spotkania młodych Wschodu i Zachodu , przewodnika modlitw rówieśników wszystkich
kontynentów. I jeszcze raz Ojciec święty ma rację - młodzi Polacy okazują się
do podjęcia tak wielkiego zadania gotowi i zdolni. Odpowiadając miłością i wiernością na miłość Papieża ,
próbują się odnaleźć w trudnej sytuacji kryzysu społecznego i gospodarczego ,
przyjmują i rozumieją dramatyczne apele Jana Pawła II o podjęcie
odpowiedzialności za losy ojczyzny , okazują się gotowi do dzielenia się najcenniejszymi wartościami
tradycji i życia Kościoła w Polsce.

Pomoc młodzieży charakteryzującej
się takim bogactwem cech i możliwości wymaga głęboko przemyślanych programów
społecznych , kulturalnych ,wychowawczych , ale przede wszystkim , pedagogów
mistrzów. Wnikliwa obserwacja działań Ojca świętego przybliża istotę tego
mistrzostwa. Składają się na nią : wyraźna prawda życia - głoszona i realizowana
na co dzień ( łącznie z naturalnym sposobem bycia , zwyczajnym językiem) ,
dojrzała miłość do drugiego człowieka obejmująca szacunek , akceptację ,
bliskość ,

(
okazywana słowem , gestem , zachowaniem ) , otwartość na kontakt , gotowość
ofiarowania własnego czasu , dzielenia z
drugim jego przeżyć , przychodzenia mu z pomocą , optymizm , podtrzymywanie i rozwijanie w innych pozytywnych cech ,
skłonności , zamiarów , stawianie wysokich wymagań sobie ( i ich realizacja mogąca być przykładem )oraz
wychowankom, odpowiedzialność w za ich wzrastanie , wiara w ich możliwości i skuteczność działania , wreszcie - umiejętność wycofywania się i
pozostawiania im wolności w kwestii zasadniczych wyborów życiowych. [42]

Jeśli
swoją obserwacją ogarniemy także jakże liczne sytuacje bezpośredniego kontaktu
Jana Pawła II z młodzieżą , ich niepowtarzalny autentyzm , jeśli wsłuchamy się
w ton , jakim zwraca się do młodych słuchaczy , możemy zrozumieć , na czym
polega tajemnica mistrzostwa pedagogicznego Papieża .

2.3. Młodzież a współczesny kryzys wartości
w Polsce.

Wartości które są dookoła nas ,
które można świadomie wybierać i je realizować , żyją w autorytetach , zaś same
autorytety są ich nośnikami .

W
zależności od tego jak owe wartości są urzeczywistniane istnieje tym większe
prawdopodobieństwo korzenienia ich z pozytywnym skutkiem pośród odbiorców.
Pojecie samych wartości jest więc nierozerwalnie związane z autorytetem ,
dlatego należy je tutaj omówić i choć minimalnie przybliżyć.

Wychować młodych ludzi - to pomagać
im w otwarciu się na wartości . Z wielu
definicji wychowania można wyodrębnić i taką . W tak rozpatrywanym wychowaniu
trzeba również określić odpowiednie metody i sposoby realizacji celu wychowania
.[43]

Niewątpliwie
najważniejszym czynnikiem kształtującym system wartości młodego człowieka jest
obecność wzorców i autorytetów w życiu rodzinnym , szkolnym , społecznym i
religijnym. Obcowanie z osobami , które nie tylko deklarują jakieś wartości ,
ale także je realizują w codziennym swym życiu , stanowi najpewniejszą
gwarancję ich przyswajania i świadomej akceptacji . [44]

Obecnie
dużo mówi się o kryzysie wartości i autorytetów . Młodzież , która nie widzi w swym codziennym
życiu wyraźnego autorytetu , zaczyna bardzo często szukać go w idolach muzyki
rockowej , aktorach filmowych , sportowcach , których cechy osobowe nie zawsze
służą samej młodzieży w poprawnym rozbudowaniu ich postaw wobec społeczeństwa ,
religii , sensu życia , itd.

Każdy autorytet to nośnik wartości.
Obecnie mówi się o kryzysie autorytetów w dziedzinie moralnej , zaś
zapotrzebowanie na autorytety , szczególnie na moralne , zmalało , ponieważ
coraz częściej wartości moralne uważa się za rzecz względną.

Andrzej
Potocki uważa , że istnieją pewne znaki relatywizacji świata wartości , którymi
są :

-
sytuacjonizm zakładający zmienną , dostosowaną do bieżącej sytuacji

hierarchię wartości ;

-
liberalizm promujący wolność dla samej wolności i nie odwołujący się do

świata wartości obiektywnych ;

- pluralizm oferujący możliwość wyboru
rozlicznych dóbr , lecz dający małe szanse na zdobycie umiejętności dokonywania
wyborów ( zagubienie sumienia).[45]

W dzisiejszym świecie młodzież coraz
bardziej bywa narażona na powyższe skutki które niesie ze sobą konformizm ,
łatwe życie bez wymagań i wysiłków wobec ostania się przy wartościach chrześcijańskich , które są wartościami
uniwersalnymi a ich realizacja zapewnia ład moralny nie tylko w samej jednostce
ludzkiej , ale i w rodzinie , społeczności lokalnej , państwie.

W
socjologii wyróżnia się wartości codzienne , ostateczne i podstawowe .[46]

W
pierwszym przypadku cele ostateczne , jakie jednostka sobie stawia , są
związane z sacrum (Bóg) , w drugim zaś z dążeniami należącymi do sfery profanum ( wartości humanistyczne) ,
którym przypisuje się szersze funkcje w sensie ich absolutyzowania. Wartości
ostateczne określają stan finalny
ludzkich aspiracji , dążeń i działań. Wartości ostateczne uznawane przez
niewierzących nie mają odniesień do Transcendencji , są to wartości ze sfery
profanum , traktowane jako ostateczne , dostarczające sens oraz identyczności osobowej. Wartości podstawowe
są niezbędne dla rozwoju człowieka i społeczeństwa. Wśród wartości podstawowych
wymienia się najczęściej : wolność , równość , pokój , patriotyzm , życie (
także nienarodzonych),tolerancję. W
odniesieniu do wartości podstawowych nie chodzi o spełnienie się pragnień
poszczególnych jednostek , ale o wartości , które są ważne dla samego
społeczeństwa i są niezależne od
indywidualnych uzdolnień , interesów, preferencji.[47]

Wartości
codzienne są to te wartości , które ulegają szybkim przemianom w miarę jak
zmieniają się indywidualne cele i dążenia życiowe. Relatywność wartości
codziennych nie przekreśla istnienia absolutnych czy uniwersalnych wartości .
Są one często utożsamiane z celami i dążeniami życiowymi.[48]

Dokonujące się przemiany społeczno -
kulturalne motywowane zmianami politycznymi i ustrojowymi zachodzącymi w naszym
kraju , rzutują bezpośrednio również i na zmiany w świecie wartości. Związane z
tym przemiany wartości zaznaczają się we wszystkich dziedzinach życia a ich
tendencja zmian nie zawsze jest korzystna i często najbardziej dotyka młodzież
jako tą , która dopiero tworzy niejako w sobie zarodki hierarchii wartości
własnej. Zmiany owe występują w dziedzinach życia społecznego i indywidualnego
, w rodzinie , pracy zawodowej , nauce ,
w polityce , kulturze, moralności.
Oznaczają one zachwianie tradycyjnego systemu wartości , utrwalonego w okresie powstawania społeczeństwa industrialnego.
Niekiedy te przemiany określane są jako kryzys kulturowy lub są nawet
traktowane jako zanikanie norm i wartości[49].

W warunkach gwałtownego rozwoju
społeczeństwa , zaznacza się odchodzenie od takiego kanonu wartości jak :
zarobek , praca , racjonalność , asceza , w kierunku wartości znamionujących nowy styl życia , jak : materializm ,
egoizm , hedonizm , czas wolny. Można by określić tę zmianę jako
przeakcentowanie mentalności typu „mieć”
kosztem postawy „być”. Mówi się też o nowym indywidualizmie , narcyzmie , postawach konsumpcyjnych.
Oddzielenie praw jednostki od jej obowiązków wzmaga indywidualistyczne
roszczenia w zakresie osobistego
samopoczucia , zaspokojenia potrzeb ,
samorealizacji i szczęścia (spirala roszczeń bez końca) , przyczynia się do
zniszczenia moralnej aktywności i przyspiesza dekadentyzm w wielu dziedzinach kultury .[50]

Młodzież
, która wchodzi w życie dorosłe wraz z zachodzącymi zmianami , jest nastawiona
na przenikanie i przesiąkanie tymi właśnie wartościami , co niewątpliwie nie
wpływa korzystnie na jej dobro rozwojowe , oraz jej postawy.

W społeczeństwach zachodnich , na
wzór których ukierunkowuje się i Polska , obok dawnych wartości mieszczańskich
, zyskują na znaczeniu wartości nacechowane dążeniem do konsumpcji i hedonizmu
. Pociąga to za sobą wiele negatywnych następstw , jak utrata sensu i
orientacji życia , niepewność , konflikty wartości , napięcia społeczne i kumulacja różnego rodzaju dysonansów. „Nowe” wartości , które pojawiają
się , mają charakter heterogeniczny i zmierzają - w przekonaniu tych , którzy
im hołdują - do podniesienia jakości życia. W związku z zaspokojeniem
codziennych potrzeb ludzkich tracą na znaczeniu wartości materialne , zyskują
zaś wartości niematerialne o charakterze społecznym , kulturalnym oraz
intelektualnym . Ten powolny , ale stały proces przekształcania struktury
wartości jest określany jako „cicha rewolucja”.[51] W tym procesie
najbardziej podatni są ludzie młodzi , którzy bez korzeni utwierdzonych w
wartościach tradycjonalnych , chwytają

wszystko
to co nowe i co można realizować bez większego trudu i wysiłku dobrej woli.
Powoduje to powolną degradację osobowości i całą gamę ujemnych skutków dla postaw .

Ważną dziedziną życia , w której
dokonują się przemiany wartości , jest rodzina . W związku z przekształcaniem roli kobiety w
życiu społecznym (np. równouprawnienie , samorealizacja w życiu zawodowym) ,
zaczęły słabnąć tradycyjne postawy wobec małżeństwa , partnera w małżeństwie , dzieci.

Następstwem
tego jest stale wzrastająca liczba rozwodów , drastyczny spadek skali
urodzeń. W życiu rodzinnym dostrzega się
osłabienie koncepcji akcentujących różnice płci oraz różnice między rodzicami a
dziećmi.

Utrwalająca
się kultura hedonistyczna spędzania czasu wolnego - w jej obecnych kształtach -
również nie sprzyja rozwojowi życia rodzinnego. Niekorzystne zmiany w rodzinie
sprawiają , że wielu młodych ludzi czuje się opuszczonych i zagubionych .
Osłabione osobowe „ja” oznacza niejednokrotnie egoistyczną koncentrację na
własnej osobie(tzw. narcyzm). Tendencjom tym sprzyja upowszechniona ideologia
niczym nie ograniczonej wolności , która tak naprawdę jest samowolą. Młodzież
ją chwyta , zaś skutki uboczne jakie
pociąga za sobą są niewspółmiernie wysokie i stale rosnące.[52]

Rozdzial III.

Jan
Paweł II jako osobowość autentyczna
i

wzór we współczesnym świecie.

3.1 Ogólny rys osobowości Karola Wojtyły.

Zanim zaczniemy omawianie postaci
współcześnie żyjącego Papieża, będącego Polakiem , w kontekście charakteryzującym jego osobowość oraz stawiając ją jako wzór
, wcześniej należałoby sięgnąć do przedstawienia tejże osoby. Aby w pełni zrozumieć Jana Pawła
II , najpierw należy poznać i zrozumieć Karola Józefa Wojtyłę człowieka. W tym
celu trzeba w pełni pojąć polskość , która stanowi najważniejszy rys jego osobowości , ową nierzadko dezorientującą
mieszankę konserwatyzmu i współczesnego myślenia.[53]

Karol Józef Wojtyła przyszedł na świat we wtorek 18 maja
1920 roku w miasteczku Wadowice w południowej Polsce . Syn wielkiego patrioty , emerytowanego
oficera armii , ochrzczony przez kapelana , był niejako dzieckiem odrodzonej
Polski , gdyż na lata urodzenia Wojtyły przypada czas, w którym po latach
niewoli kraj nasz wstawał ku wolności i niezawisłości. Obecnie jest
zwierzchnikiem Kościoła Powszechnego , do którego należy blisko miliard
mieszkańców naszego globu , główną
postacią na scenie światowej dyplomacji , pozostając jednocześnie polskim
patriotą , polskim filozofem , polskim poetą i polskim politykiem.[54] Podczas swej pierwszej papieskiej wizyty w ojczyźnie , w czerwcu 1979 r. , na ornacie
wszyty miał wizerunek polskiego orła białego w koronie i złoty napis na błękitnym tle : Polska Zawsze Wierna. W czasie Bożego
Narodzenia w ciepłej , rodzinnej,
atmosferze , w gronie przyjaciół , którzy nieoficjalnie odwiedzają go w
Rzymie śpiewa polskie kolędy . Utrzymuje
codzienny , ścisły kontakt z polskim Kościołem , bacznie śledząc sytuację
polityczną w swej ojczyźnie. W młodości występował w inscenizacjach wielkich
narodowych arcydzieł i do dzisiaj z rozczuleniem wspomina tamte czasy .

Wywodzący się z górali Wojtyła
doskonale zna ludzi uprawiających rolę i żyjących w nędzy w kurnych chatach .
Jeszcze w poprzednim pokoleniu jego rodzina prowadziła gospodarstwo rolne ,
toteż i on mocno tkwi korzeniami w chłopstwie. Pierwszy znany Wojtyła , Maciej
, był wieśniakiem urodzonym w wiosce
Czaniec .Najprawdopodobniej jednak bezpośredni przodkowie Jana Pawła II wywodzą
się od Bartłomieja Wojtyły , urodzonego również w Czańcu w 1778 r. Był on
prapradziadkiem Papieża. Dziadek , Maciej , został wpisany do ksiąg
parafialnych jako rolnik i krawiec. [55]

Podczas niemieckiej okupacji Karol
Wojtyła musiał przez kilka lat pracować jako zwykły robotnik . Poznał wtedy
mozół ciężkiej pracy oraz zdobył umiejętność współżycia z ludźmi w stopniu
znanym niewielu kapłanom. Praca nauczyła go znosić cierpienie w milczeniu i z
godnością , dała mu wewnętrzną dyscyplinę , którą później już jako Papież ,
starał się wprowadzać w coraz bardziej buntującym się Kościele. Zawsze
identyfikował się z chłopami i
robotnikami , często publicznie domagał się sprawiedliwości dla „ludu
pracującego” - niecodzienny to zwrot w ustach Papieża , ale jak sam Jan Paweł II twierdzi , pojęcie to
pochodzi od Jezusa Chrystusa. [56]

Wojtyłę uformowała również wielka
tragedia osobista , cierpienie oraz samotność . Przed ukończeniem dwudziestego pierwszego roku życia utracił

bowiem
całą rodzinę : jego siostra zmarła jako niemowlę , matka , kiedy miał 8 lat ,
starszy brat , gdy Karol liczył sobie 11 lat , a ukochany ojciec trzy miesiące przed jego dwudziestymi
pierwszymi urodzinami .

Owe
rodzinne tragedie ukształtowały Wojtyłę jako człowieka i jako kapłana . Często
sam mówi o nich w prywatnych rozmowach , zwłaszcza o chwilach wielkiej
samotności po śmierci ojca. Sam również kilkakrotnie otarł się o śmierć.

Jan Paweł II ma niewątpliwie
kontemplacyjną naturę mistyka , ale jest również człowiekiem niezwykle twardym
i obdarzonym ogromną wolą przetrwania , co pozwoliło mu przeżyć mimo ran
zadanych przez pociski , przetrwać skomplikowaną operację rany brzusznej , poważne infekcje i różne wypadki , które
przytrafiły mu się na przestrzeni lat i
jednocześnie nie zaprzestać realizacji celów , jakie sobie postawił. [57]

Przyjaciele , którzy znają Wojtyłę
od dawna , utrzymują , iż to modlitwa i medytacja stanowią główne źródło jego
fizycznej i umysłowej siły oraz zdumiewającej zdolności regeneracji energii –
mimo morderczego harmonogramu watykańskiego i wyczerpujących podróży po całym
świecie. Mówi się , że Wojtyła spędza na modlitwie aż siedem godzin na dobę –
modli się o świcie , czasem nawet leżąc krzyżem przed ołtarzem , przed
posiłkami , na mszy św. , i we wszystkich innych okolicznościach nie omija tej
powinności, jaką jest modlitwa i to nie tylko za siebie , lecz za cały świat i
wszystkich ludzi.

Papież prowadzi niebywale aktywny
tryb życia . Jest pracoholikiem , zajętym od wczesnego świtu niemal do północy . Ze wszystkich okien przylegających do Bazyliki
św. Piotra w oknach sypialni Jana Pawła
II światło gaśnie ostatnie . Wojtyła
przez całe życie uprawiał różne sporty ,
a na nartach przestał jeździć dopiero , kiedy ukończył siedemdziesiąty czwarty
rok życia , po złamaniu biodra .Do tego należy dodać jeszcze zamiłowanie do pieszych
wędrówek – zwłaszcza po górach , spływy kajakowe , wycieczki rowerowe , itd.

Jego determinacja w dążeniu do postawionych
sobie celów jest również silna jak potrzeba obrony skrajnie konserwatywnych
poglądów w kwestiach teologicznych i etycznych , tak nieoczekiwanych u człowieka skądinąd światowego i nowoczesnego. Jan Paweł II ma umysł otwarty
na nowe idee i koncepcje , od filozofii
po naukę i psychiatrę . Wojtyłę
interesuje astrofizyka i teoria
powstania wszechświata ( mówi się , że akceptuje nawet teorię Wielkiego Wybuchu , jeśli tylko traktuje się
go jako dzieło Boga).

Polski Papież jest człowiekiem
pełnym niezwykłej łagodności i wielkiego osobistego ciepła . Te właśnie cechy
pozwalają mu z taką łatwością nawiązywać
kontakt z milionami ludzi , którzy
spotykają go podczas odbywanych samolotem odrzutowym lub helikopterem podróży po całym świecie czy też oglądają go za pośrednictwem telewizji satelitarnej albo
lokalnych stacji . Jego uśmiechnięte oblicze jest najbardziej znaną twarzą na
świecie.

Bardzo lubi
bezpośrednie spotkania z ludźmi – z pojedynczymi ludźmi lub z tłumami - daje mu to sił w chwilach największego
zmęczenia.

W wystąpieniach
publicznych lubi żartować , pozwalając sobie czasami na lekką autoironię ,
przemawiając w lokalnych językach i ciesząc się , kiedy zgromadzone tłumy
reagują na jego słowa śmiechem i głośnymi oklaskami .

Jednak pomimo przejawianego
publicznie ekstrawertyzmu Wojtyła jest człowiekiem bardzo skrytym i nawet wobec
najbliższych przyjaciół zachowuje dystans , choć nie daje go nikomu odczuć . Ma
bardzo specyficzne poczucie humoru , które ujawnia na gruncie towarzyskim
czasami w lekko rzuconej uwadze , która
bardzo trafnie ujmuje sedno sprawy – nie zawsze pochlebne dla rozmówcy.

Podczas obiadu czy kolacji w
skromnie urządzonej jadalni mieszczącej się na drugim piętrze papieskich
apartamentów w Pałacu Apostolskim , w obecności najczęściej jednego tylko
gościa i dwóch swych prywatnych sekretarzy , Papież okazuje się czarującym
gospodarzem : prowadzi tak luźną i przyjacielską rozmowę , że gość bardzo
szybko zapomina , że znajduje się w obecności Ojca Świętego . Bez skrępowania
prosi o dokładkę czy drugi kieliszek wina – Wojtyła ma zwyczaj rozcieńczać wino
wodą .Gospodarz je z dużym apetytem , uśmiecha się i ze swobodą rozprawia na
rozmaite tematy .

Aby określić kogoś jako wzór i zachęcić do naśladowania go
czyniąc z tego pożytek ku budowaniu poprawnych wzorów zachowań trzeba wpierw
ukazać tą osobę często w najdrobniejszych szczegółach jego codziennego
życia, po to, aby utworzyć pewien
całokształt , autentyczność osobowości i przeźroczystość .Tylko te cechy
ukazane warunkują poprawny odbiór autorytetu i dają wysokie szanse
naśladownictwa. Powyższe przedstawienie osoby Jana Pawła II , choć bardzo
ogólne , bo niesposób ukazać całości złożonej struktury zachowań i poczynań
Wojtyły , powinno naświetlić, jaki naprawdę jest nasz Papież i co tak naprawdę
sprawia , że pociąga sobą i ku sobie miliony obywateli świata kierując ich ku
wierze chrześcijańskiej. Nie sam fakt , że Papież jest Papieżem sprawia , że jest
on już autorytetem i wzorem osobowym , lecz właśnie to, kim jest ona jako- rzec można -„osoba prywatna”. Często
postępowanie codzienne , anegdoty , żarliwość w swej roli społecznej i jej
wykonywaniu , podejście do zagadnień i problemów nurtujących nasz codzienny
świat , prócz tego pewne wrodzone predyspozycje takie jak : dar mowy , dar
języków i umiejętność ich przyswajania , dar aktorski , pogodne usposobienie ,
radość , humor , pokora , skromność , itd. sprawiają , że Papież zyskuje
uznanie jako człowiek (nie tylko jako głowa Kościoła) i to przesądza o
jego popularności jako wzoru osobowego i
autorytetu w odwoływaniu się do wielu spraw i wyborów w codziennym ludzkim
życiu.

3.2. Jan Paweł II wychowawca i
autorytet młodzieży .

Jan Paweł II z istoty swego powołania jest wychowawca i to nie tylko wobec członków Kościoła
rzymskokatolickiego. Potwierdził to m.in. król Hassan II w 1985 r. ,
zapraszając Ojca Świętego - (jako wielkiego wychowawcę) do Maroka na spotkanie
z młodzieżą mahometańską.

Program wychowawczy Ojca Świętego
względem młodzieży zawiera się w całym jego nauczaniu. Młodzież ma tutaj
miejsce szczególne . W liście Do Młodych całego świata (1985 r.)
czytamy : „Wy młodzi , jesteście (...) młodością narodów i społeczeństw , młodością każdej rodziny i całej ludzkości
- również młodością Kościoła Wasza młodość (...) jest wielkim szczególnym
dobrem wszystkich . Jest dobrem samego człowieczeństwa. W was jest nadzieja ,
ponieważ Wy należycie do przyszłości , a zarazem przyszłość do was należy.
(...) Do was należy odpowiedzialność za to , co kiedyś stanie się
teraźniejszością wraz z Wami , a obecnie jest jeszcze przyszłością „[58]

Tę
porywającą wizję młodości Papież może podbudowywać konkretnymi celami
wychowawczymi podsuwanymi młodzieży , ponieważ młodzież tę zna i kocha . Młodzi ludzie przyjmują stawiane przez
niego wymagania - nawet bardzo trudne -
z entuzjazmem , bo czują i wiedzą , że ich kocha , uznają jego pełną wiarygodność jako człowieka .

Cele stawiane młodzieży polskiej są
podobne jak cele wszystkiej młodzieży z całego świata . Jedynie ich ujęcie
nasycone jest poszczególnymi potrzebami i sytuacjami w danych krajach. . Tutaj
należy podkreślić , że prowadzenie
młodzieży polskiej jest dobitnym przykładem tym. Ojciec Święty zachęca do
wzbogacenia rozwijającej się w tym okresie dynamicznie osobowości kontaktami z
przyrodą , z dziełami niosącymi mądrość i piękno , z żywymi ludźmi , do uczenia
się ludzi ,stawania się bardziej człowiekiem , tzn. bycia „dla ludzi” .
Ostrzega : nie możecie zakrywać oczu przed zagrożeniami , jakie czyhają na Was
w młodości . I one również mogą wycisnąć
swoje piętno na całym życiu.(...) Zagraża Wam , drodzy młodzi Przyjaciele , zły
wpływ technik reklamy , które podsycają naturalną skłonność do unikania wysiłku
, obiecują natychmiastowe zaspokojenie wszelkich pragnień.[59]

Niezwykle istotną cechą , która
zbliża młodzież polską z Papieżem ,

i dzięki której młodzież traktuje Papieża jako
autorytet jest to , że Ojciec Święty nigdy nie mówi źle o młodzieży , nie gani jej i nie oskarża , ale dzieli się troską o nią. Wprowadza
młodych ludzi w krąg niepokoju , troski , zrozumienia i odpowiedzialności za
ich rówieśników.[60] W czasie VI Światowego Dnia Młodzieży słyszeliśmy :
„Drodzy Młodzi Przyjaciele , wiecie z doświadczenia , że upadek ideologii w
krajach Europy Środkowej i Wschodniej pozostawił w wielu Waszych kolegach i
koleżankach uczucie głębokiej pustki , wrażenie , że zostali oszukani , a także
zniechęcenie i lęk przed przyszłością. (...) Do tych braci i sióstr jesteście
posłani , jesteście posłani Wy , jako zwiastunowie Dobrej Nowiny o zbawieniu.[61]

Papież , tak dobrze rozumiejący
młodzież we wszystkich jej problemach i trudnościach , nie waha się jednak
stawiać jej odpowiedzialnych zadań.

W
końcowej części homilii wygłoszonej podczas mszy św. odprawionej na Jasnej Górze 15 VIII 1991 r. Jan Paweł II mówi : „
Waszym posłannictwem jest zabezpieczenie w jutrzejszym świecie obecności takich
wartości jak pełna wolność religijna , poszanowanie osobowego wymiaru rozwoju ,
ochrona prawa człowieka do życia od momentu poczęcia aż do naturalnej śmierci ,
troska o rozwój i umocnienie rodziny , ochrona równowagi naturalnego środowiska
, które coraz bardziej bywa zagrożone”.[62]

Zwróćmy
tutaj szczególną uwagę na zasadnicze etapy pracy Ojca świętego z młodzieżą -
nad młodzieżą. Cechuje ją pełna akceptacja - aż do wielkiej miłości jaką
objawia młodzieży ze swej strony , zrozumienie , wskazanie zagrożeń i trudności
, powierzenie poważnych , odpowiedzialnych zadań ( w tym odpowiedzialności za
innych) , wskazanie źródeł pomocy i siły , odwołanie się do tego , co w młodych ludziach najlepsze , ukazanie im tego , nazwanie ,
rozpalenie młodzieńczego idealizmu , wreszcie powierzenie ich Bogu i Jego
Matce.

Bardzo
często podczas spotkań z młodzieżą Papież umiejętnie aranżuje te sytuacje w
których np. podczas modlitw , Mszy świętej , staje niejako nie naprzeciw
młodzieży lecz wspólnie z młodzieżą , w jednym szeregu , wobec Boga. Sprawia to , że młodzież nie odczuwa Ojca
świętego jako kogoś niedostępnego , a
pomimo całej jego ważności jako głowy
Kościoła , odczuwa, że wszyscy jesteśmy równi , a ten „człowiek w bieli”
wznoszący modlitwy , to po prostu jeden z nas, młody duchem , chociaż wzrok
może i myli.

Bardzo
często Papież kończąc swe spotkania z młodzieżą używa tzw. „wielkich słów” np. „Idźcie na cały
świat i głoście Ewangelię”.[63] Przywołajmy słowa Papieża ukazujące , że tam , gdzie chodzi o sprawy najważniejsze , nie trzeba bać się „
wielkich słów” , wzniosłego tonu , treści i formy - według powszechnej opinii -
odstraszających młodzież . Ważne jest , żeby pochodziły od ludzi wiarygodnych ,
autentycznych w swojej prawdzie potwierdzanej życiem , a do takich ludzi należy
właśnie współcześnie żyjący Papież.

Ojciec święty powierza się modlitwie
młodzieży , często powtarza , że uczy się od niej. To kolejny znaczący rys
sylwetki wychowawcy. Nie ma w niej cienia kokieterii , choć zawsze jest to samo
podkreślanie tego , co najlepsze , co najbardziej wartościowsze. Docenienie
tego , co uzyskuje się od wychowanków to
nie tylko cecha pozwalająca wysoko
oceniać Ojca Świętego według kryterii najnowszych teorii pedagogicznych. Postuluje się w nich opieranie działań
wychowawczych na dialogu . I w tym zakresie Jan Paweł II cieszy się na świecie
uznanym autorytetem. Niezależnie od
starań organizatorów , potrafi on każde spotkanie z młodzieżą sprowadzić do tak
żywego , dynamicznego , nie uciekającego
od najtrudniejszych problemów , a jednocześnie nie pozbawionego humoru ,
dialogu, że właśnie ta dziedzina
posługiwania papieskiego cieszy się szczególnym zainteresowaniem młodzieży. Wiele z tych dialogów swym
przebiegiem i treścią zaskakuje tzw. szeroką opinię publiczną , która poprzez
nie odkrywa nieoczekiwanie pozytywne oblicza młodzieży. Dzięki temu młodzież
polska i młodzież z całego świata z
którą spotyka się i rozmawia Papież , widzi w nim sprzymierzeńca , brata ,
przyjaciela , który jej nie odtrąca , który umie rozmawiać i słuchać , umie
dotrzeć do nurtujących spraw , problemów , wskazać najodpowiedniejszą drogę
rozwiązania , pokrzepić , ująć się ,
zrozumieć. te cechy to źródło w którym Papież staje się autorytetem i wzorem ,
staje się osobą za którą zdążają tysiące młodych pielgrzymów , której
cechy naśladują , a naukę usłyszaną wprowadzają w czyn.

Mówiąc
o dialogu , jaki Ojciec święty nawiązuje z młodzieżą i o przyczynach jego entuzjastycznego
podejmowania przez młodzież , można zauważyć ,że mówi on prostym i mocnym językiem wiary. Równocześnie
z miłością i uwagą słucha , odrzuca sztywne formy , jeśli utrudniają bliskość kontaktu , stara się , by każdy czuł
się i był rzeczywiście dostrzeżony , zrozumiany , umocniony , objęty miłością.[64]

3.3. Wartości autorytetalne Jana Pawła II.

Ojciec Święty jako duszpasterz
Kościoła Katolickiego całego świata , następca św. Piotra oraz zwierzchnik
samego Chrystusa na ziemi , jest uosobieniem wartości chrześcijańskich , które
realizuje , wypełnia , rozpowszechnia i
namawia do uznania ich za swoje a także realizacji ich w codziennym, życiu nie
tylko przez chrześcijan , ale przez społeczność całego globu.

Nie
można rozważać jakiejkolwiek osoby w ujęciu autorytetu o ile wcześniej nie
ukaże się jej wartości , które realizuje , propaguje , i do których namawia
swych odbiorców. Dla autorytetu Ojca Świętego będą to niewątpliwie wartości
chrześcijańskie .

Wartości chrześcijańskie są bardzo
często mylnie rozumiane , źle odczytywane , dla wielu ludzi , a w tym szczególnie dla ludzi młodych na samym
wstępie są odpychane , negowane.

W
naszym kraju istnieje duża , niejednoznaczna świadomość ( zwłaszcza wśród
młodzieży) na czym polegają wartości chrześcijańskie i dlaczego mają je
przestrzegać również i niewierzący.[65]

Najpowszechniejszym
obrazem tego zamętu były polemiki wokół sprawy religii w szkole , wokół
problemu aborcji , wychowania seksualnego , oraz zapisu o wartościach
chrześcijańskich w ustawach o oświacie i środkach przekazu .

W
sposób oczywisty owocuje tu wieloletnia propaganda prywatności religii , a nawet etyki.
Występuje tu domaganie , że przestrzeganie wartości chrześcijańskich jest
brakiem tolerancji. Wszystko to jest owocem braku zrozumienia i świadomości
tego , że owe wartości mają charakter uniwersalny , ponieważ wyrosły ze
zrozumienia natury człowieka , a nie jedynie z wiary. Odrzucenie i fałszowanie wartości chrześcijańskich jest
więc działaniem przeciwko człowiekowi i zdrowym prawom rządzącym życiem
ludzkiej społeczności .[66]

W
chrześcijańskiej teorii wartości , którą reprezentuje Jan Paweł II , obok
nadprzyrodzonych wartości wiary , nadziei i miłości , podkreślone są też
wartości naturalne takie jak : prawda , dobro, piękno , praca , ofiarność ,
bohaterstwo , wolność , godność , sprawiedliwość , itd. Wartości sakralno -
religijne nie niweczą ani nie spychają w cień wartości naturalnych , lecz je
dopełniają i wzmacniają , nadając im motywację.[67]

Aby naświetlić wartości i ich
znaczenie w nauczaniu Jana Pawła II , co też i niewątpliwie pozwoli nam
bardziej zrozumieć i poznać osobowość Papieża przedstawmy kilka fundamentalnych wartości , które Ojciec święty propaguje
, do których zachęca młodzież , aby ta je realizowała w właśnie takim znaczeniu
o którym mówi aksjologia chrześcijańska.

Jan Paweł II w swym nauczaniu
skierowanym do młodzieży często mówi o wartości prawdy. Prawda jako
wartość nie jest wyrazem ani strefy uczuciowej człowieka , ani też wypadkową
układów ekonomicznych i politycznych . Papież niezmiennie podkreśla znaczenie
moralne prawdy w życiu ludzkim , indywidualnym i społecznym. Warunkiem
rzeczywistego humanizmu jest poszanowanie dla prawdy , jej nienaruszalność ,
wierność prawdzie. Życie codzienne , w którym szanowana jest prawda pod każdym
względem odgrywa zasadniczą rolę w formowaniu postawy wyczulenia na wartości.[68]

Papież ostrzega młodzież , że
wolność jako wartość ulega wielkiemu zniekształceniu . Obecnie podaje się
rozumienie wolności jako hasła „róbta co chceta” . Jan Paweł II uważa , że
wolność polega nie na propagowaniu samowoli , lecz na pójściu za prawdą ,
mądrym dokonywaniu wyboru , odwołaniu się do sumienia , przyjęciu odpowiedzialności
za swoje czyny i

umiejętności
samokierowania. Człowiek może być jedynie wolny wtedy , jeżeli w swym wyborze
wybiera dobro i nie jest uzależniony od wszystkiego co złe i co rujnuje godność
człowieka jako osoby . Tylko tak pojęta wolność może mieć miano wartości.[69]

Kolejną fundamentalną wartością ,
którą realizuje Papież i o której mówi młodzieży jest miłość. Obecnie prawdziwy
obraz tej wartości legł w gruzach. Miłość w dzisiejszym wydaniu to przede
wszystkim dążenie do kontaktu seksualnego . Taki wizerunek miłości ukazuje
naszej młodzieży dzisiejszy film, prasa , środki masowego przekazu. Wartość
jaką jest miłość jest zupełnie inna w nauczaniu Jana Pawła II. Mówi on , że
miłość to ofiarowanie się drugiemu człowiekowi, to rezygnacja z siebie n rzecz
innych , to szereg postaw altruistycznych. Miłość wyraża się w szacunku dla
drugiej osoby , w ofiarności względem niej , w poświęceniu i czystym oddaniu.
Taki obraz miłości nadaje jej jedyny sens i tworzy ją jako wartość.[70]

Ludzie młodzi w miarę dorastania zaczynają
mieć styczność z pracą , o której Jan
Paweł II mówi jako o wartości. Jest ona podstawowym wymiarem ludzkiego
bytowania na ziem . Ważne jest jej rzeczywiste zrozumienie .Obecnie naszej
młodzieży proponuje się model pracy , który zawiera w sobie jedynie aspekty konsumpcyjne i materialne. Jan Paweł
II mówi o pracy jako o służbie dla drugiego człowieka i podkreśla wartość pracy
, dzięki której człowiek rozwija swoje człowieczeństwo , doskonali się i
spełnia. Praca często łączy się z trudem , bólem , ale zawsze powinna być
podjęciem ofiarnej służby na rzecz drugich. W ten sposób stanowi pewne
potwierdzenie autentyzmu miłości wobec tych , których człowiek kocha i którym
chce służyć.[71]