Jakie znaki i sygnały wysyłane przez nasze ciało mogą być odczytane przez innych ludzi

Powstanie
języka i posługiwanie się nim w mowie było bez wątpienia ogromnym osiągnięciem
rozwojowym człowieka. Jednak język i mowa nie powstały wraz z pojawieniem się praprzodków
człowieka. Wiadomo, że wczesne formy hominidae
takie jak Australopithecus, homo habilis,
homo erectus, a także prawdopodobnie człowiek neandertalski nie posługiwały
się mową. Podstawową przeszkodą ku temu była zbyt nisko osadzona krtań. Tak,
więc porozumiewanie się przedstawicieli wczesnych form człowieka ograniczało
się - podobnie jak u zwierząt - do środków pozajęzykowych. Należy więc przyjąć,
że komunikacja pozajęzykowa stanowiła pierwotną formę porozumiewania się
człowieka. Obecnie język nie wyeliminował całkowicie tych naturalnych form
komunikacji, które nadal spełniają swoje funkcje w procesie wymiany informacji.
I tutaj wkracza właśnie komunikacja niewerbalna, która stała się rodzajem
przekazu bezsłownego, doskonale spełniającego funkcję nośnika informacji o
emocjach.

Dopiero
homo sapiens zaczął posługiwać się
mową. Budowa jego narządów artykulacyjnych jest prawie identyczna jak ludzi
współczesnych. Pojawienie się homo
sapiens datowane jest na około 200 tysięcy do 150 tysięcy lat temu. Prawdopodobnie
od tego momentu mowa zaczęła się intensywnie rozwijać i stopniowo zastępowała
naturalne środki komunikacji. Przyjmuje się, że wraz z rozwojem systemu
językowego rozwijał się także kod niewerbalny.

Przykładem
może tu być starożytna Grecja - kolebka demokracji – gdzie wysoko ceniono
zdolność przekonywania. Oprócz biegłego władania słowem doceniano także siłę
"mowy ciała", która nadawała przemowom pożądaną dramaturgię. Także
starożytni kupcy wykorzystywali znajomość prostych zasad komunikacji niewerbalnej.
Wiedzieli oni ,że rozszerzone źrenice klienta na widok określonego towaru są
oznaką dużego zainteresowania transakcją. Jeśli natomiast źrenice klienta były
zwężone był to znak, że szanse ubicia dobrego interesu są raczej małe. Wreszcie
teatr grecki był miejscem doskonalenia sztuki aktorskiej. Jak wiadomo aktor gra
całym sobą, a więc także ciałem, jako środkiem wyrazu. Można przypuszczać, więc
że także starożytni aktorzy pilnie studiowali zachowania niewerbalne, aby
zdobytą wiedzę wykorzystywać w celu doskonalenia swego warsztatu.

Jak widać we wstępie Podany temat wiąże się ściśle z zagadnieniami komunikacji niewerbalnej,
interpersonalnej tak więc na początku przybliżę pojęcia związane z owym
zagadnieniem.

Komunikacja – termin pochodzi z łaciny (communicato – rozmowa,
wymiana, łączność) i jest to proces, podczas którego ludzie dążą do dzielenia
się znaczeniami za pośrednictwem symbolicznych informacji. Komunikaty te
dzielimy na werbalne (słowa, barwa głosu, ton głosu) i niewerbalne (gesty,
mimika twarzy, mowa ciała). Komunikowanie może być jednokierunkowe (nadawca
przekazuje informacje i nie oczekuje reakcji czy odpowiedzi) lub dwukierunkowe
(nadawca informacji oczekuje odpowiedzi np. na postawione pytanie).
Komunikowanie polega na przekazaniu zakodowanej informacji, która zostaje
odkodowana przez odbiorcę (przy pomocy słuchu, węchu, wzroku).

Język
Ciała – jest to specyficzny sposób
komunikacji polegający na wyrażaniu swoich postaw, czy emocji za pomocą mimiki
i gestów. Podstawowe sygnały i ich interpretacje przedstawia tabela poniżej:

Mowa ciała

W mojej pracy pragnę się skupić na opisanej powyżej mowie
ciała, a szczególnie na mimice twarzy, która jest jednym z najczęściej
stosowanych metod wyrażania swoich emocji i stanów.

Nasza twarz jest dla innych ludzi głównym źródłem
informacji o emocjach, jakie przeżywamy. Kiedy chcemy odgadnąć czyjeś emocje
najczęściej przyglądamy się właśnie twarzy. Prawdopodobnie każdy uważa, że na
podstawie czyjejś mimiki doskonale potrafi określać jakie emocje przeżywają
osoby, z którymi się kontaktuje . W większości wypadków jest to prawdą, ale nie
dostrzegamy przy tym, że na naszą ocenę wpływa także kontekst. Kiedy ktoś
płacze niekoniecznie musi być smutny, mogą to być przecież łzy radości; bez
uwzględnienia kontekstu trudno odróżnić też mimiczny wyraz zdziwienia od
strachu. Mamy sześć głównych rodzajów ekspresji. Są to: radość, smutek,
zdziwienie, strach, złość oraz niesmak. Te ekspresje mogą być mylone jeżeli nie
uwzględnimy w naszej ocenie kontekstu sytuacji oraz innych znaków
niewerbalnych. Stany te występują w
każdej kulturze ludzkiej. Można je zaobserwować także u ludzi niewidomych.
Przyjęto więc, że są to wrodzone, uniwersalne wyrazy, którymi ludzie posługują
się na całym świecie. A co z pozostałymi ekspresjami? Wiadomo przecież, że
człowiek jest w stanie wyemitować kilka tysięcy różnych wyrazów twarzy? Tutaj
pojawia się problem zależności ekspresji od kultury. Prawdopodobnie pozostałe rodzaje
wyrazów mimicznych są wyuczone i tym samym zależne od kultury, w której
występują. W innej kulturze mogą być źle lub w ogóle nie być rozumiane. Na
przykład Japończycy śmieją się kiedy są zdenerwowani, a Arabowie chodzą po
mieście z mężczyzną za rękę. Zaprezentuję teraz kilka podstawowych wyrazów
twarzy.

Uniesione kąciki ust
Możliwe pokazanie zębów
Zmarszczki od skrzydełek nosa do kącików ust
"Kurze łapki" w okolicach oczu

Ten wyraz twarzy przybrany dowolnie wygląda prawie tak samo
jak autentyczna ekspresja radości. Są jednak pewne różnice pozwalające ustalić
czy ekspresja jest udawana. Otóż udawana ekspresja radości jest asymetryczna.
Oznacza to, że jedna połowa twarzy jest minimalnie mniej uśmiechnięta niż
druga. Wynika to z właściwości naszego mózgu. Radość autentyczna przejawia się
w symetrycznej ekspresji. Oczywiście trudno nam spostrzec takie drobne różnice
w napięciu mięśni na twarzy w rozmowie z kimś. Warto więc przeanalizować
fotografie i filmy (najlepsze są duże zbliżenia) i poszukać tam asymetrii.
Innym wskaźnikiem szczerej radości są oczy, a dokładniej mięśnie wokół nich.
Wyraz prawdziwego zadowolenia angażuje mięśnie wokół oczu nadając twarzy ciepły
wyraz. Uśmiech udawany łatwo jest rozpoznać po zimnych oczach. Niezwykle trudno
uruchomić te mięśnie dowolnie.

Uniesione wewnętrzne końce brwi
Trójkątne zmarszczki poniżej powiek
Opadnięte kąciki ust
Możliwe drżenie warg

Smutek jest niezwykle trudną do podrobienia ekspresją.
Mięśnie oczu, brwi i obszarów powyżej bardzo trudno poddają się naszej
świadomej kontroli. Dlatego tak trudno jest nimi sterować. Są to tzw.
wiarygodne mięśnie twarzy.

Lekko uniesiona górna warga
Uniesiona i wysunięta dolna warga
Zmarszczony nos
Uniesione policzki
Zmarszczki poniżej dolnych powiek
Brwi uniesione lub zbliżone do siebie

Podniesione brwi
Zmarszczki w centrum czoła
Uniesione górne powieki
Otwarte usta
Wargi ściągnięte w tył

Uniesione brwi
Długie poziome zmarszczki przez całą szerokość czoła
Szeroko otwarte oczy
Opuszczona żuchwa

Bardzo łatwo pomylić tą ekspresję ze strachem. Bez
odpowiedniego kontekstu może być bardzo łatwo pomylona z poprzednią.

Opuszczone i ściągnięte brwi
Pionowe zmarszczki pomiędzy brwiami
Napięte powieki i przymrużone oczy
Ściągnięte wargi
Rozchylone nozdrza

Wyróżniamy różne rodzaje ekspresji. Jedną z
najistotniejszych jest mikroekspresja.

Mikroekspresje to krótkotrwałe wyrazy mimiczne pojawiające się na twarzy.
Czas ich trwania wynosi zazwyczaj mniej niż jedną sekundę. Tak, więc przez
bardzo krótki okres czasu na twarzy może pojawić się układ wyrażający pewien
stan emocjonalny. Są to symptomy naszych rzeczywistych emocji. Najczęściej
pojawiają się wtedy, gdy chcemy zamaskować nasz stan emocjonalny inną
ekspresją. Kiedy spotykamy osobę, którą nie lubimy, a jakieś względy nie
pozwalają nam na manifestację tej niechęci, wtedy na twarzy może pojawić się
mikroekspresja wyrażająca nasze prawdziwe uczucia. Taki przelotny wyraz twarzy
zazwyczaj nie jest świadomie rejestrowany przez odbiorców. Jednak na niższych
poziomach przetwarzania zostanie on zarejestrowany i wywoła określoną reakcję
emocjonalną. Reakcja ta zwykle ma charakter niejasnego przeczucia. Odbiorca
może czasem odnieść wrażenie, że pomimo okazywanej sympatii nie jest on lubiany
przez nadawcę.

Z podanych informacji wynika jak istotną
sprawą jest zachowanie niewerbalne człowieka oraz jak istotną sprawą jest
choćby podstawowa umiejętność interpretacji sygnałów wysyłanych przez spotykane
przez nas osoby. Widać, że przywiązywanie wagi do umiejętności rozpoznawania
porozumiewania pozasłownego jest bardzo ważnym czynnikiem w  procesie wychowawczym, kierowania
ludźmi, doskonalenia samego siebie. Wszystko to leży gdzieś w naszych
pierwotnych odruchach i umiejętnościach, które nabyliśmy wiele tysięcy lat temu
tak więc dotyczy każdego z nas bez wyjątku. Ucząc się tych rzeczy poznajemy
jednocześnie samego siebie. O ile potrafimy zachować świadomość własnej
omylności i subiektywności możemy w dużym stopniu przyczynić się do własnych
sukcesów.