Źródłem emocji i uczuć jest obiektywnie
istniejąca rzeczywistość. Człowiek odzwierciedlając otaczającą go rzeczywistość
ustosunkowuje się do niej, cieszy się, martwi, kocha, smuci, gniewa, cierpi.

To przeżywanie stosunku do otoczenia,
jak również do siebie samego, nazywamy emocjami

i uczuciami. Procesy emocjonalne bywają
regulatorami stosunków między człowiekiem

a otoczeniem. Dzięki procesom
orientacyjnym odzwierciedlamy otaczający nas świat, natomiast ustosunkowując
się do świata nadajemy mu zabarwienie emocjonalne.

Cechy
procesów emocjonalnych.

Każdy proces emocjonalny zawiera trzy
specyficzne cechy. Są nimi znak emocji, intensywność procesów emocjonalnych i
treść emocji.

Znak
emocji. Osoby, przedmioty i zjawiska, które przyczyniają się
zaspokojenia potrzeb człowieka, wywołują emocje i uczucia dodatnie. Emocje te
występują w sytuacjach, gdy jednostka osiąga zamierzony cel, a także w
sytuacjach optymalnej równowagi miedzy organizmem a środowiskiem. Człowiek na
ogół dąży do przeżywania uczuć pozytywnych, ma tendencję do zbliżania się
bodźców, które wywołują te emocje.

Emocje ujemne powstają wtedy gdy procesy
regulacyjne ulegają zakłóceniom. Wszystko co utrudnia lub uniemożliwia
zaspokojenie potrzeb jednostki wzbudza emocje i uczucia negatywne. Uczucia
negatywne wywoływane są także przez sytuacje zagrożenia. Nie zawsze powodują
wtedy dezorganizacje zachowania jednostki, przeciwnie – mogą ułatwiać
mobilizacje organizmu i przeciwdziałać zachowaniom obronnym (np.: gniew prowokuje
atak, lęk, ucieczkę). Człowiek niekiedy nie potrafi zabezpieczyć się przed
przeżywaniem emocji ujemnych. W różnych okresach życia te same przedmioty i
zjawiska, a także zachowania innych ludzi mogą być subiektywnie odczuwane bądź
jako pozytywne, bądź jako negatywne, a zatem staja się przyczyną zupełnie
odmiennych stanów emocjonalnych.

Intensywność przeżywania
emocji wynika z określonego pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego, czyli
aktywacji. W zasadzie można mówić o kontinuum aktywacji – od skrajnego podniecenia
emocjonalnego, którego przejawami mogą być napad wściekłości, panika, ekstaza –
do zupełnego braku podniecenia, którego przejawem może być stan śpiączki czy
tez głęboki sen. Wysoki czy niski poziom aktywacji nie zawsze uzewnętrznia się

w zachowaniu. Wzrost podniecenia może
prowadzić do wzmożonej ruchliwości, może także wywoływać stan pozornej
obojętności i spokoju. Postronny obserwator nie zauważa wewnętrznego niepokoju
i zwiększonej aktywności ruchowej.

Treść
emocji. W toku nabywania doświadczenia indywidualnego jednostka uczy się
świadomego odzwierciedlania przeżyć emocjonalnych, uczy się kojarzyć określone
sygnały

z uruchomieniem określonych mechanizmów
regulacyjnych. Tym samym uczy się różnicować emocje w aspekcie treściowym.

Niektóre bodźce łączące się z
określonymi potrzebami mogą wywoływać określone stany emocjonalne. Na przykład
bodźce chemiczne związane ze zmiana stopnia zawartości cukru we krwi powodują
emocje głodu. Podobnie wraz z rozwojem doświadczenia człowiek uczy się
uświadamiać sobie i odzwierciedlać procesy emocjonalne wywołane specyficznie
ludzkimi potrzebami, takimi jak potrzeba miłości, szacunku, władzy, sukcesu.

Procesy emocjonalne wpływają w
zasadniczy sposób na aktywność człowieka. Czasami mobilizują do działania,
kiedy indziej działanie to utrudniają. Uczeni zajmujący się badaniami procesów
emocjonalnych stwierdzili, że zmiany zachodzące pod wpływem tych procesów
obejmują cały organizm.

Podłoże
naurofizjologiczne procesów emocjonalnych.

Trzewiowa
teoria emocji. Już w XIX wieku zaobserwowano współwystępowanie zmian
fizjologicznych i przeżyć emocjonalnych. Dwaj uczeni, William James i Carl Lange, są twórcami tak zwanej trzewiowej
teorii emocji. Sądzili oni, że zmiany fizjologiczne są pierwotne w stosunku do
przeżyć emocjonalnych. Emocje powstają, ich zdaniem nie pod wpływem zmian
fizjologicznych wywołanych przez te bodźce. James i Lange sformułowali pozornie
paradoksalne twierdzenie „ nie dlatego płaczemy, że jesteśmy smutni, lecz
jesteśmy smutni bo płaczemy”. Jako pierwotne występują zmiany w narządach, jako
wtórne to uświadomieni ich sobie i przeżycie emocji.

Teoria Jamesa i Langego wyrosła na
gruncie psychologii introspekcyjnej. Dla jej twórców uświadomienie sobie zmian
organicznych równało się przeżywaniu emocji. Teoria ta został skrytykowana
przez W. B. Cannona, który słusznie zauważył, że te same zmiany organiczne
występują przy przeżywaniu różnych treściowo emocji, a także, że zmiany
wywołane eksperymentalnie nie prowadza do przeżywania stanów emocjonalnych.

Wzgórzowa
teoria emocji. Cannon zwrócił uwagę na doniosłą role poniższych Pieter mózgu dla
powstawania reakcji emocjonalnych. Wspólnie z Ph. Bardem opracował wzgórzową
teorie uczuć, w której najważniejszą rolę w powstawaniu procesów emocjonalnych
przypisano ośrodkom podkorowym, mieszczącym się w pniu mózgu, zwłaszcza we
wzgórzu.

Pobudzenie wywołane w receptorze przez
bodziec przenosi się do wzgórza, gdzie nabiera ładunku emocjonalnego. Jest to
możliwe dlatego, że we wzgórzu mieszczą się wzory specyficzne pobudzenia, jego
aktywność jest hamowana przez korę. W momencie, gdy pobudzenie nabiera ładunku
emocjonalnego, informacja zostają przeniesiona do kory, która przestaje
wywierać hamujący wpływ na wzgórze. Wtedy od wzgórza biegną pobudzenia dwoma
drogami- jedna do narządów wykonawczych (naczynia, mięśnie), druga do
odpowiednich ośrodków w korze mózgowej.

Dla pełnego przeżycia emocjonalnego
konieczne są zmiany w korze i zmiany naczyniowo-mięśniowe. Aktywizującą rolę w
wystąpieniu procesu emocjonalnego spełnia wzgórze. Bardzo wiele elementów
teorii Cannona-Barda zostało potwierdzonych przez współczesne badania
neurofizjologiczne.

Poglądy
współczesne. Współcześnie uważa się, że różnym treściowo emocjom odpowiadają
różne obszary regulujące zachowania emocjonalne. Regulacja ta dokonuje się
przez ośrodki ułożone hierarchicznie w różnych piętrach mózgu. Dla wystąpienia
procesu emocjonalnego konieczne jest pobudzenie wszystkich pięter.

Koncepcja
Konorskiego. Zdaniem Jerzego Konorskiego emocje różne po d względem treści
powstają w odrębnych strukturach uformowanych hierarchicznie, posiadających
część pobudzającą, odpowiedzialna za uruchomienie danej reakcji, i
antagonistyczną część hamującą, odpowiedzialna za zniesienie lub przytłumienie
danej reakcji. Stwierdzono także, że znak emocji zależy od pobudzenia odrębnych
organizacji mózgowych. W układzie limbicznym i podwzgórzu istnieją obszary,
których drażnienie jest źródłem odczuć pozytywnych i inne, których drażnienie
wywołuje emocje negatywne. Intensywność emocji zależy również od stopnia
aktywacji układu siatkowatego. Jest on jakby regulatorem dopływu energii.
Wielkość tej energii zależy od stopnia pobudzenia układu siatkowatego.

Rola kory mózgowej w powstawaniu emocji
jest – zdaniem współczesnych badaczy – bardzo złożona. Kora odgrywa rolę
mechanizmu ułatwiającego powstanie reakcji emocjonalnej, jest mechanizmem
warunkującym precyzje i dobra organizacje reakcji oraz magazynem wyuczonych
sposobów zachowania, które aktualizują się w odpowiedzi na działanie bodźców
emocjonalnych. Człowiek jako jedyny przedstawiciel istoto żywych, przeżywa
specyficzne rodzaje emocji, których źródłem jest kora mózgowa.

Emocje pierwotne i emocje pośrednie

Procesy emocjonalne zwierząt i człowieka
przebiegają na podobnym podłożu biologicznym. Wspólny jest ich mechanizm
neurofizjologiczny.

Emocje
u zwierząt. Istnieją jednak między nimi zasadnicze różnice. Emocje zwierząt
powstają pod wpływem bodźców bezpośrednich, wiążą się z zaspokojeniem potrzeb
biologicznych, takich jak potrzeba pokarmowa, wody, tlenu, snu, seksualna i
inne. Emocje zwierząt istnieją tak długo, jak długo w polu zachowania istnieje
przedmiot lub sytuacja, która je pobudziła. Zaspokojenie potrzeby staje się
źródłem emocji pozytywnej, niemożność zaspokojenia wywołuje negatywna emocje.

Emocje
pierwotne. Emocje zwierząt nazywamy emocjami pierwotnymi. Charakterystyczną
ich cecha jest to, że zwierze nie uświadamia sobie swoich emocji i ich związku
z przeżytą sytuacja. Emocje pierwotne są aktywizowane głównie przez ośrodki
podkorowe. Ośrodki te

z kolei aktywizują korę i przenoszą
pobudzenie do narządów wykonawczych. Z doświadczeń Barda wynika, że zwierzęta
laboratoryjne pozbawione kory mózgowej charakteryzują się wyraźnym spadkiem
wrażliwości na bodźce emocjonalne. Trzeba, na przykład, użyć bardzo silnych
bodźców bólowych aby uzyskać stan słabego nie zadowolenia. Jeśli jednak usunie
się zwierzęciu odpowiednie ośrodki podkorowe, następuje wzmożenie reakcji
emocjonalnej, jest ona jednak mało precyzyjna.

Emocje
u ludzi. Różnica między emocjami zwierząt i ludzi wiąże się z wzrastającą

u człowieka rolą kory mózgowej w
procesach regulacyjnych. Wskutek wykształcenia się kory mózgowej możliwe było
powstanie specyficznej dla człowieka świadomości. Dzięki świadomości, emocje
człowieka mają charakter społeczny, cechuje je poznawcza treść oraz
intencjonalność. Człowiek reaguje nie tylko na zjawiska i przedmioty, ale także
na myśl

o nich. Rozumie on stosunek między
sytuacja wywołująca emocje a przeżyciem emocjonalnym.

Emocje
pośrednie – uczucia. Te specyficzne ludzkie emocje nazywamy emocjami pośrednimi
bądź uczuciami.

Uczucia aktywizowane są na ogół przez
korę mózgową. Jest to możliwe w związku

z posiadaniem przez każdego człowieka
doświadczenia indywidualnego. Fizjologicznym podłożem odrębnego dla każdej jednostki
doświadczenia są odpowiednie połączenia w korze mózgowej. Pod wpływem bodźca, a
na podstawie posiadanego doświadczenia, zostaje dokonana w korze mózgowej ocena
bodźca jako pozytywnego lub negatywnego. Stanowi ona pierwsze ogniwo procesu
uczuciowego. W zależności od oceny bodźca, pobudzenie zostaje przekazane do
odpowiednich ośrodków podkorowych i wywołuje w nich stan aktywności, przekazany
następnie do narządów wykonawczych.

W takim ujęciu uczucia stanowią jakby
wyższe piętro procesów emocjonalnych. Przeżywanie ich właściwie jest tylko
człowiekowi, ponieważ reakcje uczuciowe powstają w oparciu

o bodźce o zabarwieniu społecznym i
wiążą się z wcześniejszym doświadczeniem jednostki. Małe dziecko dysponujące
ubogim doświadczeniem społecznym, nie umiejące jeszcze mówić, doznaje emocji
pierwotnych. W toku nabywania doświadczenia indywidualnego, umiejętności
obserwowania i nazywania przeżyć własnych i przeżyć innych ludzi, jednostka
uczy się uświadamiać sobie własne procesy emocjonalne. Nie tylko cierpi, smuci
się czy kocha, ale wie o tym. Potrafi ująć swe przeżycia w kategoriach słownych
i włączyć je

w system informacji o sobie.

Panowanie
nad emocjami. Potrafi także panować nad swymi emocjami i nie powodować się nimi
w toku działania. O dojrzałości jednostki świadczy bogactwo jej życia
uczuciowego, ale także umiejętność panowania nad emocjami. Dotyczy to zarówno
sytuacji dnia codziennego, na przykład potrafimy obiektywnie ocenić prace
koleżanki, mimo iż ta osoba nie jest dla nas sympatyczna, a także zachowań w
sytuacjach trudnych.

Matka lub opiekunka zaskoczona przez
burzę mimo leku przed nią nie okazuje wobec dzieci będących z nią swego
przerażenia. Przeciwnie, wykonuje szereg czynności, które zmierzają do jak
najlepszego zabezpieczenia dzieci i siebie przed skutkami nawałnicy.

Uczucia ludzi dorosłych, w
przeciwieństwie do uczuć dziecka, odznaczają się dużą trwałością i są wyrazem ich ogólnego i świadomego
stosunku do otaczającego świata.

Ograniczenia
w uświadamianiu procesów emocjonalnych. Uświadamianie sobie własnych procesów
emocjonalnych ma jednak pewne ograniczenia. Nawet dorosły, dojrzały człowiek
nie uświadamia sobie niekiedy własnych stanów emocjonalnych. Nie potrafi
niekiedy połączyć doznań emocjonalnych z bodźcami, które je wywołały. Na
zjawisko to zwracają uwagę Z. Freud i jego kontynuatorzy. Uważają oni, że
człowiek nie uświadamia sobie tych stanów emocjonalnych, których doznawał we
wczesnym dzieciństwie, a więc w okresie gdy jego świadomość nie była
dostatecznie rozwinięta. Przeżycia te tkwią w podświadomości jednostki i
wpływają na jej zachowanie.

Inni psychologowie uważają, że nie
uświadamiane są te przeżycia emocjonalne, których przezywanie łączy się z
różnego rodzaju karami.

Zniekształcenia orientacji w zjawiskach
emocjonalnych mogą zdaniem Janusza Reykowskiego przybierać następujące formy:

a) człowiek nie zdaje sobie sprawy z wystąpienia emocji (np.:
nie zauważa swego niepokoju, zaangażowania emocjonalnego)

b) człowiek dokonuje fałszywej kategoryzacji emocji (np.:
określa swą urazę jako moralne oburzenie lub obawę przed niepowodzeniem, jako
brak zainteresowania)

c) człowiek nieprawidłowo określa źródła emocji (np.: upatruje
przyczyny swego gniewu na kogoś w jego niemoralnym zachowaniu, gdy w
rzeczywistości gniew wywołany jest brakiem szacunku lub lekceważeniem)

d) człowiek może nieprawidłowo określać związek między emocją
a postępowaniem (np.: uważa, że karze dziecko dla jego dobra, gdy w
rzeczywistości czyni tak dla okazania własnej przewagi)

Źródła procesów emocjonalnych

Warunkowanie
emocji. Czynniki wpływające na zakłócenie albo też na przywrócenie
zakłóconej homeostazy nabierają znaczenia emocjonalnego. Dla małego dziecka
niezaspokojenie potrzeb biologicznych wywołuje stany organiczne, które z kolei
są źródłem procesów emocjonalnych. Wszystko to, co zakłóca zachowanie staje się
źródłem emocji negatywnych, natomiast to co przywraca równowagę i zapewnia
optymalne warunki jest źródłem emocji pozytywnych. Szczególnie silne emocje
wywoływane są przez bodźce bólowe. Niezależnie od jakości bodźców zmiany w ich
nasileniu mogą być źródłem procesów emocjonalnych.

Jeśli występowaniu emocji pozytywnych
czy też negatywnych towarzyszą jakieś bodźce obojętne to po jakimś czasie,
zgodnie z zasada warunkowania same one nabierają charakteru bodźców
emocjonalnych. Jeśli na przykład dziecko skojarzy widok pielęgniarki w białym
fartuchu z bolesnym zastrzykiem, będzie ono w chwili pojawiania się osób
ubranych na biało reagować różnego rodzaju emocjami lękowymi. Stwierdzono, że
reakcje emocjonalne powstałe we wczesnych stadiach ontogenezy charakteryzują
się dużą trwałością.

Ocena
słowna. Źródłem przeżyć emocjonalnych mogą także stać się słowa. Słowa
są jakby nośnikiem emocji. Na przykład człowiek chwalony stawiany innym za wzór
doznaje pozytywnych przeżyć emocjonalnych i odwrotnie, nagana słowna, krytyczna
ocena zachowania – mogą stawać się źródłem przeżyć przykrych.

Rekcje emocjonalne mogą być także
wywoływane przez bodźce, które drogą warunkowania nie nabrały zdolności do
wywoływania emocji.

Ekspresja procesów emocjonalnych

Nieodłącznym składnikiem procesów
emocjonalnych są różnego rodzaju ruchy wyrazowe. Ekspresja emocjonalna pojawia się w ruchach wyrazowych twarzy, tj.
w mimice, ruchach wyrazowych całego ciała, a także w zmianach sposobów
zachowania. Wszystkie wymienione rodzaje ekspresji emocjonalnej uzależnione są
od norm zachowania obowiązujących w danej kulturze. Zachowań tych człowiek uczy
się w miarę dorastania, Dlatego też zewnętrzne przejawy uczuć są znacznie
bardziej widoczne u małego dziecka niż u dorosłego człowieka.

Na ekspresje emocjonalna wpływa również
przynależność do określonego kręgu kulturowego. Mieszkańcy krajów południowych
w sposób wyrazisty okazują swoje przeżycia emocjonalne. Przeciwnie mieszkańcy
krajów wschodu nie uzewnętrzniają swych przeżyć emocjonalnych.

Ekspresja
mimiczna. Pod wpływem emocji występują charakterystyczne zmiany w wyrazie
twarzy. Uczuciu radości towarzyszy uśmiech. W smutku głowa zwisa, na czole
tworzą się zmarszczki poziome, powieki kryją oczy. W gniewie tworzą się pionowe
na czole, brwi skierowane są ukośnie w górę, oczy błyszcza, usta tworzą wąska
zaciśniętą linie. Uczuciu strachu towarzyszy znieruchomienie twarzy, jakby zaokrąglenie oczu i rozchylenie ust.

Przeżywaniu stanów emocjonalnych
towarzysza także ruchy wyrazowe całego ciała, czyli ruchy pantomimiczne. Gesty
czy postawa ciała mogą wiele powiedzieć o przeżywanych stanach emocjonalnych.
Podobnie wokalizacja podczas pobudzenia emocjonalnego ulega zmianom. Natężenie
głosu może wzrastać lub malec. Przez przeżywanie silnego wzruszenia głos drży.

Zewnętrzne przejawy reakcji
emocjonalnych uzależnione są od czynników wrodzonych oraz od norm
obowiązujących w danej kulturze.

Wpływ
przeżyć emocjonalnych na procesy poznawcze.

Emocje
a percepcja świata. Na ogół procesy emocjonalne wpływają na przebieg procesów
poznawczych, nadając im swoiste zabarwienie. Gdy doznajemy przeżyć o
charakterze pozytywnym, otaczający nas świat spostrzegamy także w kategoriach
pozytywnych. Wszystko co nas otacza, wydaje się nam piękne i dobre. Odwrotnie
gdy jesteśmy smutni lub nieszczęśliwi, cały świat może nam się wydawać ponury i
wrogi.

Przeżywanie silnych emocji tak
pozytywnych jak negatywnych, może wpływać na zwężenie pola spostrzegania.
Pochłonięty wielką radością czy też cierpieniem człowiek może nie zauważyć
pędzącego samochodu. Dziecko lękające się samotności, zostawione samo w domu,
może w przedmiotach zwykłych i znanych widzieć czekających złodziei czy tez
groźne zjawy.

Emocje
a uczenie się. Przeżywanie dodatnich stanów emocjonalnych wpływa pozytywnie na
efekty uczenia się. Stwierdzono, że jednostka uczy się znacznie szybciej, gdy
jest nagradzana za dobry wynik, a z otrzymana nagrodą łączą się pozytywne stany
emocjonalne. Odwrotnie lęk przed karą może wpływać dezorganizująco na przebieg
uczenia się. Im kara jest bardziej przykra, a więc wywołuje silniejsze emocje
negatywne tym większy staje się jej dezorganizujący wpływ na proces i efekty
uczenia się.

Wpływ emocji na sprawność działania

Dezorganizacja
działania. Do dziś nie można sformułować jednoznacznego twierdzenia na
temat wpływu emocji na sprawność działania. W zasadzie emocje o bardzo silnym
natężeniu dezorganizują działanie. Ten dezorganizujący wpływ nie jest
uzależniony od znaku emocji. Bardzo intensywne radosne przeżycie utrudnia
działanie podobnie jak rozpacz.

Mobilizacja. W wielu
sytuacjach przeżycia emocjonalne wpływają dodatnio na przebieg działania,
zdarza się jednak, że również porażka, która nastąpiła bezpośrednio po sukcesie
mobilizuje aktywność, wpływa na polepszenie wyniku. Lęk o średnim natężeniu
działa mobilizująco.

Treść emocji także wpływa na efektywność
działania. Na przykład uczucie gniewu działa mobilizująco, zaś smutek czy
przygnębienie łączą się ze spadkiem aktywności, a nawet całkowicie biernym
zachowaniem.

Procesy emocjonalne oddziałują an
kierunek działania. Na ogół dążymy do tych przedmiotów i zjawisk, które są
źródłem emocji dodatnich, unikamy zaś tych, które są źródłem przeżyć przykrych.

Rodzaje procesów emocjonalnych

Biegunowość
uczuć. Rodzaje procesów emocjonalnych wynikają z ich treści, znaku oraz
poziomu aktywacji. Uczucia maja charakter biegunowy. Na jednym biegunie
znajdują się te emocje i uczucia, które określamy jako dodatnie, a na drugim
te, które określamy jako ujemne. Zjawisko to nazywamy biegunowością uczuć.

Propulsja
i repulsja. Zarówno zwierze jak i człowiek ucieka od bodźców wywołujących
lek. Zając ucieka spłoszony przez naganiacza, człowiek ucieka z miejsca gdzie
wybuchł pożar. Podobnie zwierze i człowiek dążą w kierunku bodźców przyjemnych.
Głodne zwierze kieruje się do miejsc, gdzie znajduje pokarm. Człowiek dąży do
częstych, przynoszących mu zadowolenie kontaktów z przyjaciółmi. Emocje
dodatnie cechuje zatem propulsywność, zbliżanie się do źródła, które je
wywołało, ujemne zaś – repusywność: oddalanie się od bodźców ocenianych
negatywnie.

Wpływ
uczuc wyzszych na zachowanie. Reakcje takie nie są regułą nawet w
świecie zwierząt, na przykład zwierze nie zawsze ucieka od niebezpieczeństwa,
często walczy

o życie. Człowiek żyjąc wśród ludzi i
kierując się ustalonymi przez społeczeństwo normami zachowań często w imię
wyższych racji rezygnuje z dążenia w kierunku bodźców

o zabarwieniu pozytywnym. Podobnie
zdolny jest – dla dobra innych ludzi – dążyć

w kierunku bodźców wywołujących emocje
negatywne. Wiele czynów bohaterskich, dokonywanych tak w czasie wojny jak i w
czasie pokoju, wiąże się z dążeniem do wytyczonego celu, mimo iż osiągnięcie go
oznacza przezwyciężenie leku przed zagrożeniem.

Uczucia
steniczne i asteniczne. Podniecenie emocjonalne, będące wyrazem podwyższenia
poziomu aktywacji, może prowadzić do wzmożonych, intensywnych reakcji
zewnętrznych, ale również do wzrostu aktywności wewnętrznej. Zjawisko to
pozwala na dokonanie podziału procesów emocjonalnych na dwie przeciwstawne
grupy: na uczucia czynne czyli steniczne

i bierne, czyli asteniczne. Nie
wszystkie uczucia steniczne są uczuciami przyjemnymi, podobnie nie wszystkie
uczucia asteniczne maja zabarwienie ujemne. Silny gniew, mobilizujący do
działania zaliczymy do uczuć czynnych. Zadowolenie z wykonanej pracy do uczuć
biernych.

To czy uczucia określamy jako steniczne
, czy jako asteniczne, zależy od rodzaju uczucia

i charakteru wywołujących je podniet.
Lek przed trudnym egzaminem na ogół powoduje wzrost podniecenia i aktywność
skierowaną na cel, to znaczy na opanowanie wiadomości potrzebnych do zdania
egzaminu. Smutek związany z przeżyciem zawodu uczuciowego prowadzi do spadku
sił, zmniejszenia aktywności, niechęci do jakiegokolwiek działania. Opisany
powyżej lek jest uczuciem stenicznym, smutek – astenicznym.

Czasem to samo uczucie bywa bierne lub
czynne. Lęk przed egzaminem może, jak wiemy powodować aktywność skierowana na
cel, może jednak paraliżować działanie, przyczyniać się do wzrostu niepokoju, a
jednocześnie sprzyjać powstawaniu przykrych wyobrażeń związanych z sytuacją
egzaminacyjną.

Terminów steniczny i asteniczny używa
się w psychologii także dla określenia właściwych dla danej jednostki czynnych
lub biernych sposobów reagowania pod wpływem pobudzenia emocjonalnego.

Siła
i trwałość. Można także dokonać podziału uczuć ze względu na ich siłę i
trwałość. Wyróżniają się one swoistym przebiegiem i wpływem na inne procesy
psychiczne. Im silniejszy jest dla człowieka bodziec wywołujący stan
emocjonalny, tym wyższy poziom aktywacji ośrodkowego układu nerwowego. Przez
siłę procesu emocjonalnego będziemy rozumieć nasilenie tendencji do wykonania
reakcji odpowiadającej danej emocji. Tendencji takiej można przypisać tym
większą siłę, im większe przeszkody muszą pojawić się, aby powstrzymać
wystąpienie reakcji emocjonalnej.

Przeszkody wewnętrzne to zasady i normy
wewnętrzne jednostki, przeszkody zewnętrzne to różnego rodzaju kary, które mogą
spotkać jednostkę w związku z jej zachowaniem. Stwierdzono, że procesy
emocjonalne o średniej sile oddziałują na przebieg działań najbardziej
korzystnie. Emocje i uczucia o wielkiej sile często wpływają na zachowanie
dezorganizujące. Mogą wywoływać stany niepokoju, chaos myśli, zwężenie pola
świadomości i niemożności skutecznego działania.

Charakterystyka procesów emocjonalnych
według kryterium ich siły i trwałości:

a) Nastroje – są to stany emocjonalne nie skierowane na jakiś
określony przedmiot. Wywołane są przez różne wydarzenia, które maja dla
człowieka znaczenie dodatnie albo ujemne. Źródłem ich może być także samopoczucie
fizyczne. Czasem człowiek nie zdaje sobie sprawy z rzeczywistych przyczyn swego
nastroju. Niemniej jednak nastroje nadają wszystkim innym przeżyciom człowieka
określone zabarwienia. Nastrój jest przeżyciem niezbyt silnym, a jednocześnie
długotrwałym. Gdy jesteśmy w radosnym nastroju, wszystko co nas otacza, wydaje
się nam przyjemne i piękne. Nawet w deszczowy dzień nie narzekamy na pogodę, a
przeciwnie – w smutnym nastroju nie dostrzegamy piękna krajobrazu i pięknej
pogody.

b) Afekty są to procesy emocjonalne silne, a jednocześnie
krótkotrwałe. Charakterystycznym objawem dal osób znajdujących się w stanie
afektu jest utrata panowania nad sobą. Afekty na ogół wyrażają się w czynach
gwałtownych. Przykładem afektu może być wybuch gniewu. Człowiek działa wtedy
jakby w zaślepieniu. Nie słyszy żadnych wyjaśnień ani napomnień. Niekiedy używa
w gniewie wulgarnych słów, a nawet posuwa się do przemocy fizycznej. Gdy
ochłonie często nie może uwierzyć, że mógł się w podobny sposób zachować.

c) Namiętność są to uczucia długotrwałe i bardzo silne.
Niekiedy wywierają one istotny wpływ na całokształt zachowania się człowieka,
prowadzą do podporządkowania im całej aktywności. Bardzo wysoki poziom
aktywacji ośrodkowego układu nerwowego powoduje pogorszenie adekwatnej oceny
sytuacji. Namiętność może prowadzić do zawężenia pola świadomości, a zatem do
zachowań przynoszących szkodę jednostce i jej otoczeniu.

Trwałośc
emocji i uczuć. Określenie stopnia trwałości procesów emocjonalnych wydaje się
ważne ze względu an ich rolę w regulacji zachowania. Emocje i uczucia mogą być
krótkotrwałe, dotyczą wtedy jakiejś określonej sytuacji. Gdy sytuacja ta
zmienia się – słabną lub zanikają.

W zatłoczonym i dusznym autobusie
człowiek może być zły i niezadowolony, a gdy z niego wysiądzie i odetchnie
świeżym powietrzem – złość mija.

Przeżywanie uczuć silnych i
długotrwałych łączy się z trwałym stosunkiem do przedmiotów, zjawisk i ludzi.
Stosunek ten uwarunkowany jest nabytym doświadczeniem. Im człowiek jest
dojrzalszy, tym trwalsze są jego uczucia.

Klasyfikacja uczuć człowieka.

Kierunki
rozwoju uczuć. Małe dziecko przeżywa emocje radości, smutku, gniewu, lęku,
zadowolenia. Emocje te wywołane są przez proste bodźce, takie jak zachwianie
równowagi, hałas, łagodne kołysanie, głód. W miarę nabywania doświadczenia
rozszerz się zakres bodźców wywołujących doznania emocjonalne. Dziecko
naśladując reakcje dorosłych, uczy się wartościowania otaczającego go świata i
przeżywania stosunku do ludzi, rzeczy, zjawisk w sposób zbliżony do tego, jak
przeżywa ten stosunek jego otoczenie. W miarę dojrzewania człowiek uświadamia
sobie swoje uczucia. Zaczyna rozumowo ujmować stosunek do otaczającego go
świata, a jego przeżycia emocjonalne stają się zróżnicowane.

Uczucia
wyzsze. Wśród uczuć wyższych, charakterystycznych tylko dla człowieka
wyodrębniamy uczucia społeczno-moralne, poznawcze, praksyczne, estetyczne.
Człowiek ustosunkowując się do jakiejś sytuacji przeżywa na ogół różnego
rodzaju uczucia. Ten sam przedmiot może wywoływać uczucia zarówno poznawcze jak
i estetyczne. Obcując z innymi ludźmi doznajemy uczuć społecznych, a także
poznawczych. Ta zdolność przeżywania różnorodnych uczuć w stosunku do osoby,
przedmiotu czy zjawiska świadczy o bogactwie

i złożoności procesów emocjonalnych
człowieka.

Uczucia
społeczno-moralne. Uczucia społeczno moralne są wyrazem przeżywania stosunku
do innych ludzi oraz do norm moralnych obowiązujących w danym społeczeństwie.
Uczucia te przenikają całe życie osobiste jednostki. Źródłem ich są kontakty
międzyludzkie, a także ideały do których ludzie dążą, oraz ich współdziałanie w
toku pracy, nauki i wykonywania innych czynności. To co sprzyja potrzebom
społeczeństwa, przeżywane jest jako moralnie słuszne. To co potrzebom
społeczeństwa szkodzi, przeżywane jest jako niemoralne. Ludzie są często zdolni
do walki o zasady moralne kosztem własnego bezpieczeństwa.

Podstawa pozytywnych uczuć społecznych
jest uczucie braterstwa w stosunku do innych ludzi. Uczucie to rodzi się z
zrozumienia i przyjęcia jako własnych stwierdzeń o równości wszystkich ludzi i
poszanowaniu godności ludzkiej. Uczucie braterstwa zakłada życzliwość wobec
bliźnich pewna wyrozumiałość w stosunku do wad drugiego człowieka, co umożliwia
nawiązanie z innymi ludźmi bliskich kontaktów emocjonalnych, takich jak
przyjaźń lub miłość.

Uczucia
poznawcze. Uczucia poznawcze powstają w toku czynności poznawczych człowieka
i związane są z zaspokojeniem żądzy wiedzy, z ciekawością badawcza, z
zadowoleniem

z odniesionego sukcesu, którym jest
zarówno rozwiązanie zadania matematycznego przez ucznia, jak też doskonalenie
odkrycia naukowego przez badacza. Uczucia poznawcze nie są zawsze przeżyciami o
zabarwieniu pozytywnym. Aktywności poznawczej towarzyszą także wątpliwości i
porażki, wywołujące takie uczucia, jak zniechęcenie czy rozczarowanie.

Uczucia
praksyczne. Uczucia praksyczne łączą się z wykonywaniem przez człowieka
różnorodnych czynności i w dużej mierze wiążą się z wykonywaną przez człowieka
pracą zawodowa. Uczucia praksyczne wywołują tak treść czynności jak też
umiejętność dobrej organizacji działania. Jeśli treść czynności jest
interesująca a człowiek potrafi zorganizować tak swą działalność, że z
powodzeniem wykonuje powierzone mu zadania – doznaje uczuć praksycznych
pozytywnych. W sytuacji przeciwnej, to znaczy, gdy treść czynności wydaje się
mało interesująca lub tez człowiek nie potrafi prawidłowo zorganizować swego
działania – występują uczucia praksyczne o charakterze negatywnym.

Uczucia estetyczne są to uczucia
odzwierciedlające stosunek do przedmiotów, sytuacji

i procesów, których podstawową cecha i
wartością jest piękno. Uczucia te towarzyszą procesowi twórczemu, a także
obcowaniu z dziełami sztuki. Uczucia
estetyczne. Uczucia estetyczne może wywołać piękno architektury, uroda
człowieka, a także wiele przedmiotów codziennego użytku, które nagle i
nieoczekiwanie objawiają nam swą urodę.

Rola uczuć w życiu człowieka

Uczucia wywierają wpływ na zachowanie
się człowieka. Jak wiemy, uczucia mobilizują niekiedy do działania i
ukierunkowują jego przebieg. W innych wypadkach przeżycia emocjonalne mogą
dezorganizować zachowanie się człowieka.

Racjonalizacja
uczuć. Każdy z nas powinien uświadamiać sobie własne procesy
emocjonalne i znać bodźce, które je wywołują. Znajomość własnych uczuć oraz
uczuć innych ludzi pozwala an świadome kierowanie swym zachowaniem. Nie
powinniśmy dopuszczać do tego, aby naszym zachowaniem kierowały wyłącznie
procesy emocjonalne. Niekiedy musimy podporządkować swoje uczucia racjom
rozumowym. Jest to konieczne zwłaszcza w tych sytuacjach, gdy człowiek am świadomość
zagrożenia wielkich wartości – utraty uczucia bliskiej osoby, zagrożenie życia
itp. Stosunek emocjonalny do składników środowiska musi być oparty na podstawie
rozumowej. Znaczy to, że niezależnie od reakcji emocjonalnej, występującej w
danej sytuacji, stosunek człowieka do niej powinien być oparty na jej
rozumieniu oraz na rozumieniu roli, jaką
odgrywa ona w życiu jednostki.

Dojrzałośc
emocjonalna. Uczucia podobnie jak i inne procesy psychiczne rozwijają się

w trakcie życia człowieka. Rozwój uczuć
stopniowo doprowadza do osiągnięcia dojrzałości emocjonalnej. Dojrzałość ta nie
rozwija się samorzutnie. Osiągamy jaw toku rozwiązywania zadań społecznych, w
kontaktach z innymi ludźmi i pod wpływem środowiska, stawiającego przed nami
określone wzorce i normy zachowania. Dojrzałość emocjonalna to umiejętność
świadomego kierowania swym zachowaniem emocjonalnym i uczuciowego
przystosowania się do środowiska społecznego.

Człowiek dojrzały emocjonalnie zna swoją
wartość, ale nie przecenia jej. Jest zdolny do darzenia innych ludzi uczuciami
miłości i przyjaźni, potrafi działać dla dobra innych, potrafi także znosić
porażki i mimo nich podejmować dalsze, konstruktywne działania.

Kontrola możliwości modyfikacji procesów emocjonalnych

Zakłóceni
kontroli. Potocznie uważa się, że pobudzenie emocjonalne wpływa na żywość

i efektywność reakcji. Pobudzenie to
miałoby ukierunkować zachowanie. Emocje spełniałyby funkcje motywujące
działanie jednostki. Twierdzenie powyższe tylko częściowo jest słuszne, jako że
doznając silnych emocji człowiek nie kontroluje swych zachowań. Człowiek jako
istota ewolucyjnie najwyżej rozwinięta jest zarazem istotą najbardziej
emocjonalną, najbardziej zatem podatna na dostrzeganie rozbieżności między
spostrzeganiem

a oczekiwaniem, co z kolei może
wywoływać zaburzenia emocjonalne.

Kontrola
emocji przez człowieka dorosłego. Mimo iż dorosły przezywa stosunek do
świata znacznie bardziej emocjonalnie, w znacznie mniejszym stopniu niż dziecko
uzewnętrznia on swoje emocje. Dorosły człowiek ma możność kontrolowania swych
zachowań emocjonalnych i uzewnętrzniania ich w sposób społecznie akceptowany.
Współczesna cywilizacja doprowadziła do tego,, że świat, w którym żyjemy jest
światem względnie bezpiecznym.

Człowiek nie musi każdego dnia walczyć o
życie, nie grozi mu śmierć głodowa, jest zabezpieczony przed upałem i mrozem.
Orientacja w otoczeniu pozwala na adekwatne odbieranie bodźców ze świata
zewnętrznego. Przystosowanie polega zatem także na właściwej ocenie środowiska
i kontroli własnych emocji. Ten sam dobrze przystosowany człowiek, znajdujący
się w sytuacji zagrożenia traci panowanie nad sobą. Przeżywanie klęsk
żywiołowych i katastrof jest tego najlepszym dowodem.

Kształtowanie
uczuć. W toku nabywania doświadczenia indywidualnego człowiek jest

w stanie modyfikować swe nastawienie
emocjonalne. To co znane przestaje być groźne. Możemy wartościować niektóre
elementy w taki sposób, w jaki ukazują to nam ludzie, których cenimy i
szanujemy – rodzice, nauczyciele. Rozwijamy, na przykład pod ich wpływem uczucia
przyjaźni w stosunku do innych ludzi, gdy do pewnego okresu życia uważaliśmy
ludzi za obojętnie a nawet wrogo do nas nastawionych. Można świadomie
oddziaływać na ustosunkowanie emocjonalne wychowanków do otoczenia. Niekiedy
chodzi

o wykształcenie postaw altruistycznych,
kiedy indziej o rozwinięcie uczuć poznawczych czy estetycznych.

Modyfikacja procesów emocjonalnych jest
bardzo trudna w stosunku do tych ludzi, którzy przeżywają różnego rodzaju
zaburzenia emocjonalne. Tylko długotrwałe oddziaływanie terapeutyczne może
spowodować zmniejszenie poczucia wrogości w stosunku do ludzi czy tez wzrost
poczucia wartości i odzyskania wiary w możliwość sukcesu.