Diagnoza – definicja, źródła poznania, typy.

Pojęcia diagnozy używa się przede
wszystkim w naukach lekarskich. Pierwotnie służyło ono wyłącznie do określenia
patologicznego stanu organizmu, następnie przyjęło się w orzecznictwie
lekarskim jako określenie stanu zdrowia pewnej osoby, jej zdolności do pracy
itp. W wielu innych dziedzinach wiedzy używa się obecnie nazwy „diagnoza” jako
określenia badanego jednostkowego stanu rzeczy.

DIAGNOZA- rozpoznanie jakiegoś
stanu rzeczy i jego tendencji rozwojowych na podstawie jego objawów, w oparciu
o znajomość ogólnych prawidłowości.

Poznanie
diagnostyczne opiera się na dwóch głównych elementach: na doświadczeniu i na
rozumowaniu. Zebranie danych poprzez obserwację, badania specjalne,
eksperymenty na przedmiocie badanym stanowi podstawę do dalszych rozumowań,
prowadzących do diagnozy.

W teorii poznania zarysowały się
najpierw dwa skrajne stanowiska:

- radykalny empiryzm
(diagnoza jest wynikiem samego doświadczenia, zebrania danych)

- racjonalizm
(decydujące znaczenie czynników racjonalnych, rozumowań przy dochodzeniu do
diagnozy)

W fazie odkrywczej doświadczenie
lekarskie i całościowe ujęcie zjawiska
na tle jego objawów odgrywają istotnie doniosłą rolę, ale przy sprawdzaniu i
uzasadnianiu diagnozy podstawowe znaczenie ma rozumowanie.

W
życiu codziennym często nie można sobie pozwolić na pełne naukowe zbadanie
każdego przypadku. Przy stawianiu diagnozy pomagają nam wtedy zespoły typowych
objawów albo nawet pojedyncze objawy, tzw. patologiczne.

Intuicję trzeba ująć racjonalnie.
Intuicyjnym można nazwać dobranie właściwego pojęcia, określenia spostrzeganego
przedmiotu lub stanu rzeczy, bezpośrednie „dopasowanie” go do odpowiedniego
gatunku lub typu - bez długiej czynności
rozwiniętego różnicowania. W tej fazie nie da się wykluczyć możliwości błędnego
postawienia hipotezy. Gotowa hipoteza, np. klasyfikacyjna lub typologiczna,
musi być potwierdzona przez dalsze badania i metodyczne rozumowania.

TYPY DIAGNOZ z punktu widzenia
podstawowych zagadnień, na które diagnoza ma dać odpowiedź:

I Diagnoza klasyfikacyjna lub typologiczna- odpowiada na pytanie, czym jest zdane zjawisko x, lub
określa, że x należy do pewnego typu T1 (ma cechy zbliżone w pewnym stopniu do
typu T1). . diagnoza klasyfikacyjna tym się różni od definicji klasycznej, że nie spełnia warunku adekwatności: x oznacza
jednostkowy stan rzeczy, a nazwa W (prosta lub złożona) — nazwę ogólną, określającą gatunek.

Diagnoza klasyfikacyjna jest wstępnym określeniem badanego" stanu rzeczy,'' wymagającym dalszego uściślenia przez bardziej dokładny opis jednostkowych cech zja­wiska, gatunku, ustalenie jego fazy rozwoju, a także podanie wyjaśnień przyczynowych i celowościowych oraz określenie przewidywanego dalszego rozwoju. W medycynie np. sama diagnoza klasyfikacyjna jest diagnozą choroby, a nie chorego,
i ma charakter sche­matyczny. Nie uwzględnia bowiem swoistych cech wy­stępowania danego gatunku choroby w konkretnym organizmie i
nie podaje stopnia jej nasilenia.

Diagnoza typologiczna, określająca stosunek badane­go
zjawiska' do jednego lub kilku typów, podaje swo­isty kompleks cech należących
do pewnych typów oraz stopień ich natężenia, zbliżający lub oddalający bada­ne
zjawisko od typów ogólnych, wyróżnionych w typo­logii występującej w danej dziedzinie wiedzy. Zespół
n cech wchodzących w skład opisu typu ogólnego wyznacza przestrzeń n-wymiarową. Charakteryzując , badane zjawisko, stan rzeczy przy pomocy n
cech (lub _n—1_{( n}—2, n—3) wspólnych z typem T_t,
uwzględniając stopień nasilenia każdej z tych cech, wyznacza się dokładnie miejsce badanego zjawiska, stanu rzeczy w przestrzeni n- lub
mniej wymiarowej. W ten sposób opis
typologiczny jest znacznie dokładniejszy
od opisu przy pomocy samych nazw gatunków, gdyż podaje swoistość
danego zjawiska czy stanu rzeczy.

II diagnoza genetyczna(kauzalna)- rozkłada złożone zjawisko badawcze na proste składniki,
szuka wyjaśnienia uwarunkowania przyczynowego spostrzeganych objawów na
podstawie zebranych danych o wcześniejszych fazach owego zjawiska oraz na
podstawie wiedzy o ogólnych prawidłowościach przyczynowych zjawisk tej
dziedziny.

III „diagnoza
znaczenia”- posługuje się wyjaśnianiem
teologicznym, uwzględniającym czynniki samoregulujące organizmu, jego sił
życiowych, tego, czy organizm jest wyczerpany chorobą i wymaga wzmocnienia, czy też jest
zdrowy i ma siły, by prze­zwyciężyć samodzielnie jakąś drobną iniekcję. Nastę­pujące po diagnozie wskazanie
lecznicze nie tylko bie­rze pod uwagę usunięcie źródeł infekcji, ale również ewentualną potrzebę
wzmocnienia sił samoregulują­cych organizmu. Wyjaśnienie celowościowe, Ideologiczne, jest nie­zbędne
przy diagnozie dotyczącej zwłaszcza stanu ukła­dów złożonych o zdolnościach samoregulacji, jak wszelkie
organizmy, społeczeństwa, a także maszyny elektroniczne.

IV diagnoza fazy- na podstawie występujących
objawów rozpoznaje się fazę choroby lub innego badanego zjawiska.

Układ typów diagnoz cząstkowych

1) diagnoza klasyfikacyjna albo typologiczna;

2) diagnoza
genetyczna, czyli kauzalna;

3)
diagnoza znaczenia, czyli celowościową;

4) diagnoza fazy

Powyższe typy diagnoz cząstkowych
wzajemnie się dopełniają. Diagnoza klasyfikacyjna albo typologiczna bierze pod
uwagę~ohećriy stan badanego zjawiska, dia­gnoza genetyczna wyjaśnia łańcuchy
jego uwarunko­wań przyczynowych (najczęściej nie wystarcza podanie przyczyn najbliższych, potrzebne jest zbadanie przyczyn dalszych, aby dojść do przyczyn pierwszych,
od których zaczyna się łańcuch uwarunkowań przy-czynowych danego zjawiska, np. patologicznego). Diagnoza celowościową . określa znaczenie badanego zja­wiska
dla pewnego szerszego kompleksu zjawisk, np. całości zjawisk biologicznych
w organizmie. Diagnoza fazy-zaś podaje
etap rozwoju np. określonej uprzednio choroby na tle zjawisk, które ją
wywołały, oraz całego kompleksu zjawisk biologicznych danego organizmu.

V ostatni człon pełnej diagnozy to
przewidywanie, jak badane zjawisko"
może lub powinno się rozwinąć. Jest .. to piąty typ diagnozy cząstkowej —
diagnoza prognostyczna. W medycynie przeciwstawiano dawnej diag­nozie prognozę.
Np. w Grecji starożytnej szkoła Kni-dos zwracała uwagę przede wszystkim na
rozpoznanie gatunku choroby, a szkoła Kos (hipokratycy) na bada­nie genetyczne i prognozę.¹ Prognoza
Jest__prostym wyprowadzeniem wniosków
z uprzednio ustalonych elementów diagnozy, stanowi ich dopełnienie i
powin­na być zaliczona do diagnozy w sensie
szerszym — jako możliwie pełnego
rozpoznania badanego stanu rzeczy.

Diagnoza (w szerszym sensie) jest to rozpoznanie badanego stanu
rzeczy przez zaliczenie go do znanego typu albo gatun­ku, przez przyczynowe i
celowościowe wyjaśnienie tego stanu rzeczy, określenie jego fazy obecnej oraz
przewi­dywanego dalszego rozwoju.