Czynniki kształtujące osobowość człowieka

Posted by nauka on śr., 02/06/2008 - 15:30

1. Pojęcie osobowości i jej rozwój

Jednoznaczne
zdefiniowanie pojęcia osobowości jest bardzo trudne. Istnieje wiele koncepcji
osobowości i wiele różnorodnych jej definicji.

Pytanie, na które
próbują odpowiedzieć uczeni zajmujący się problematyką osobowości, dotyczy
zrozumienia tego, jaki człowiek jest oraz w jaki sposób działa?

W zależności od
przyjętych poglądów filozoficznych, jedni uważają osobowość za nadrzędną
instancję dynamizującą i ukierunkowującą działanie, inni ujmują ją jako
zespół podmiotowych, głównie psychicznych, warunków działania.

Niektóre koncepcje
osobowości uwypuklają znaczenie wpływów wrodzonych dla kształtowania się
struktury osobowości. Na przeciwległym biegunie znajdują się teorie wskazujące
rolę czynników środowiskowych jako wyznaczników osobowości.

Rozwój psychiczny jest
to proces, ciąg przeobrażeń dokonujących się w psychicznym funkcjonowaniu
człowieka.

W rozwoju
psychicznym, a więc i w rozwoju osobowości, można wyróżnić kilka
faz. Pierwszą z nich, trwającą od okresu narodzin do czasu osiągnięcia
dorosłości, cechują zmiany intensywne. Polegają one na dynamicznym zdobywaniu
coraz to nowych jakości (wiedzy, sprawności, umiejętności, cech, postaw,
nawyków itp.).

Faza druga obejmuje
okres życia od zakończenia rozwoju intensywnego, a więc od osiągnięcia
dorosłości, do momentu pojawienia się zmian regresywnych, charakterystycznych
dla okresu starzenia się. W fazie tej zaczyna się wyraźnie spadek tempa
i ilości osiągania nowych jakości rozwojowych na rzecz utrwalania
i rozbudowy tego, co zostało nabyte w fazie pierwszej. Rozwój
w fazie drugiej staje się ekstensywny. Zdobycze okresu rozwoju
intensywnego ulegają utrwaleniu i - mówiąc obrazowo - poszerzeniu.

Dla trzeciej
i ostatniej zarazem fazy rozwoju osobowości jako typowe można wskazać
zmiany regresywne, polegające na stopniowym, lecz nieubłaganie postępującym,
zakłóceniu - a nawet rozpadzie - większości funkcji psychicznych.
Obserwując to zjawisko mówić można o zmianach w psychice i osobowości,
charakterystycznych dla okresu starzenia się, wieku senioralnego czy starczego.

2. Czynniki
wpływające na kształtowanie się osobowości człowieka

Osobowość rozwija się
w trakcie życia jednostki. Nie jest więc ukształtowana z chwilą
narodzin dziecka. Istnieją jedynie wrodzone zadatki anatomiczno-fizjologiczne,
wpływające na dalszy rozwój, ale nie określające go ściśle.

Człowiek od urodzenia
nawiązuje kontakty ze środowiskiem społecznym, co wpływa w decydujący
sposób na kształtowanie się osobowości. Poznaje świat, rozwija swe zdolności
i zainteresowania, kształtuje potrzeby i postawy - wchodząc ze
środowiskiem w aktywny kontakt. Aktywność ta ma istotny
i ukierunkowany wpływ na rozwój osobowości.

Aktywność własna

Aktywność jednostki
wywodzi się z jej wrodzonej zdolności do czynnego zaspokajania potrzeb.
Już od wczesnego dzieciństwa człowiek reaguje aktywnie na bodźce płynące ze
środowiska. Aktywność człowieka wyznaczona jest zarówno przez biologiczne
właściwości organizmu, jak również przez uwarunkowania społeczne. W zależności
od cech temperamentalnych jednostka może podejmować działania w określony
dla siebie sposób. Percepcja otaczającego świata uwarunkowana jest zarówno tym,
jaki jest świat, jak i tym, w jaki - specyficznie indywidualny - sposób
jednostka może go odzwierciedlać i włączać w zakres swego
doświadczenia poznawczego. Świat otaczający człowieka wyznacza w pewnym
sensie zakres jego aktywności. Zjawisko to jest bardziej wyraźne
w odniesieniu do małego dziecka, uzależnionego fizycznie od otoczenia.

W miarę dorastania
człowiek poszerza swój świat i wzbogaca swoją psychikę. Każdy człowiek
modyfikuje oddziałujące nań wpływy zewnętrzne. Przyczynia się tym samym do
biegu zdarzeń.

Dorastający człowiek,
także w oparciu o własną aktywność, zdobywa coraz nowe doświadczenia,
wchodzi w coraz bardziej różnorodne interakcje z różnymi ludźmi,
podejmuje złożone zadania, pełni coraz bardziej skomplikowane role społeczne,
a tym samym zasadniczo wpływa na kształtowanie własnej osobowości.

Środowisko
biologiczne i społeczne

Człowiek żyje
w określonym środowisku biologicznym, zróżnicowanym geograficznie,
a zatem i klimatycznie. Przystosowuje się do życia w różnym
klimacie i w różnej szerokości geograficznej, nie może jednak żyć
w atmosferze pozbawionej tlenu lub w temperaturze 100 stopni
Celsjusza. Przystosowanie do środowiska biologicznego ma więc pewne granice.

Ludzie przystosowują
się dzięki swej wiedzy nawet do wybitnie niekorzystnych warunków środowiska
biologicznego. Ta wiedza jest wytworem ludzkości. Jest ona zatem elementem
środowiska społecznego człowieka.

Człowiek żyje wśród
ludzi zawsze w określonej formacji historycznej i w określonej
strukturze. Od chwili urodzenia wchodzi w skład grupy społecznej. Jest
członkiem narodu, obywatelem państwa, członkiem rodziny, która z kolei
należy do jakiejś grupy społecznej.

Każda trwała grupa
społeczna posiada tradycje i reguły postępowania, obowiązujące wszystkich
jej członków. Tak więc wszyscy obywatele powinni przestrzegać praw
obowiązujących w danym państwie. Istnieją też reguły obowiązujące jedynie
członków określonej, mniejszej grupy: student musi podporządkować się
regulaminowi Uczelni, pracownik - przepisom obowiązującym w jego miejscu
pracy, dziecko - nakazom rodziców.

Człowiek przyswaja
sobie reguły postępowania w oparciu o różnorodne doświadczenia
społeczne. Przyswojone reguły postępowania powstają jako wynik wymagań grupy
społecznej w stosunku do jednostki. W zależności od tego, kim jest
dany człowiek, podporządkowuje się on określonym wymaganiom.

Role społeczne

Każdy człowiek pełni
w społeczeństwie różnorodne role społeczne. Rola społeczna to sposób
zachowania, którego oczekuje się od jednostki ze względu na miejsce, jakie
zajmuje ona w grupie społecznej. Z podjęciem danej roli wiąże się
przyjęcie systemu reguł postępowania. Innego zachowania oczekuje się od ucznia,
innego od nauczyciela itp. Określona kultura wymaga specyficznego sposobu
pełnienia roli. Na przykład zupełnie inne reguły postępowania obowiązywały
młodą dziewczynę sto lat temu, inne obowiązują dziś.

Człowiek niemal od
pierwszych chwil swego życia podlega różnorodnym oddziaływaniom społecznym.
Rodzice, wychowawcy, rówieśnicy stawiają jednostce wymagania dotyczące jej
sposobu zachowania się. Człowiek uczy się zatem zachowywać się w taki
sposób, który przynosi mu aprobatę grupy społecznej. Unika zaś tych rodzajów
zachowania, które są sprzeczne z wymogami grupy.

Niektóre role są
narzucane jednostce przez społeczeństwo. Są to role wywodzące się z różnic
biologicznych między ludźmi oraz z różnic wieku. Są jednak także role,
które człowiek wybiera sobie sam. Niezależnie od tego, czy jakąś rolę człowiek
podejmuje dobrowolnie, czy też jest mu ona narzucona przez społeczeństwo, musi
przy jej pełnieniu przestrzegać wymagań z nią związanych.

Nie zawsze człowiek
przyjmuje rolę narzuconą mu przez społeczeństwo. Czasem dzieje się tak dlatego,
że dana rola jest dla niego za trudna, kiedy ma jakieś negatywne doświadczenia
związane z jej pełnieniem. Odrzucanie roli wiąże się często z brakiem
właściwych wzorów postępowania.

Osoby znaczące

Na wybór i sposób
pełnienia ról społecznych, a jednocześnie na kształtowanie się osobowości,
wywierają duży wpływ tzw. osoby znaczące. Osobami tymi są zazwyczaj ludzie,
z którymi przebywamy przez dłuższy czas, którzy są dla nas szczególnie
ważni i często decydują o naszym postępowaniu. Osobami znaczącymi są
przede wszystkim rodzice, rodzeństwo, wychowawcy, przyjaciele. Taką osobą może
być również ulubiony aktor czy piosenkarz, a zatem osoby, z którymi
nie wchodzimy w bezpośredni kontakt.

Osoby znaczące są
wzorami do naśladowania. W toku rozwoju jednostka przechodzi stopniowo od
naśladownictwa cenionych i atrakcyjnych sposobów zachowania się innych ludzi do
przyswojenia sobie rozmaitych reguł postępowania w sposób bardziej
świadomy i do samodzielnego stosowania ich w różnych sytuacjach.

Przejmowanie
wzorów

Proces przyswajania
sobie reguł, które jednostka ma pełnić, konstruowania obrazu samego siebie,
uświadamiania sobie potrzeb i sposobów ich zaspokajania (postaw) jest długotrwały.
We wczesnych stadiach życia człowieka przejmowanie wzorów odbywa się na drodze
empatii, naśladowania, modelowania i identyfikacji.

Empatia to wczuwanie
się w stany psychiczne innych osób. Z jednej strony może to być
trafne rozumienie czyichś uczuć, z drugiej - doznawanie reakcji
emocjonalnej, wywołanej przez spostrzeżenie cudzych emocji.

Naśladowanie jako forma
gromadzenia doświadczenia występuje wtedy, gdy jednostka, obserwując zachowanie
osoby znaczącej, naśladuje je. Występuje ono wtedy, gdy jednostka znajduje się
w podobnej sytuacji jak osoba, którą naśladuje. Naśladowanie wiąże się
z zewnętrznym przejmowaniem reguł postępowania. Dziecko naśladuje matkę
nie dlatego, iż uważa, że to, co ona robi, jest moralnie słuszne, lecz dlatego,
że jest ona dla niego pierwszoplanową osobą znaczącą.

Naśladowane mogą być
nie tylko osoby z najbliższego kręgu dziecka. Występuje przecież także
naśladowanie bohaterów seriali telewizyjnych, filmów, bohaterów książkowych czy
też ulubionych aktorów bądź piosenkarzy. Ten rodzaj naśladownictwa wiąże się
z chęcią ukształtowania siebie na wzór ideału. Wpływa zatem na
kształtowanie obrazu JA idealnego.

Bardziej złożonym
sposobem przeniesienia doświadczenia jest modelowanie. Jednostka przejmuje od
osoby znaczącej (modelu) nie tylko określone formy zachowania, ale również
tendencje uczuciowo-motywacyjne. Przejmowanie emocjonalno-motywacyjnych
zachowań od modelu może sprzyjać kształtowaniu się emocjonalnie pozytywnego lub
też negatywnego stosunku do innych ludzi.

Kształtowanie
osobowości może odbywać się także drogą identyfikacji. Niektórzy uczeni
uważają, że identyfikacja to zgeneralizowane modelowanie. Identyfikacja
obejmuje tendencję do przejmowania zachowań zewnętrznych i wewnętrznych
stanów emocjonalno-motywacyjnych. Identyfikacja wiąże się z chęcią
całkowitego upodobnienia się do osoby, z którą jednostka się identyfikuje.

W okresie, kiedy
dziecko uczęszcza do szkoły, może identyfikować się także z nauczycielami
i swoimi rówieśnikami. W niektórych przypadkach identyfikowanie się
z rówieśnikami może prowadzić do kształtowania się osobowości społecznie
nieakceptowanej. Dzieje się to wtedy, gdy rówieśnicy, z którymi
identyfikuje się jednostka, kierują się aspołecznymi zasadami zachowania.

Rola oddziaływań
wychowawczych

Całokształt oddziaływań
środowiskowych wpływa na rozwój jednostki. Niektóre z tych oddziaływań są
oddziaływaniami niekontrolowanymi, przebiegającymi spontanicznie, inne stanowią
wyraźnie sformułowane programy.

Oddziaływanie
środowiska przypadkowe i spontaniczne można określić jako wychowanie
niezamierzone; oddziaływania zaplanowane i celowe nazywamy zachowaniem
zamierzonym. Zmierzają one do uzyskania określonych efektów wychowawczych.

Wychowanie
niezamierzone polega na przyswajaniu sobie niejako okazjonalnie różnych zasad
zachowania i postępowania.

Przebywając wśród ludzi
i obserwując ich, człowiek przyswaja sobie wiele różnorodnych zachowań,
poszerzając tym samym swoje doświadczenia indywidualne.

Na ogół matka jest dla
dziecka osobą znaczącą. Uczy je ona, że nie wolno kłamać. Kiedy jednak
w obecności dziecka mija się z prawdą, nie zdaje sobie sprawy
z tego, że choć świadomie dąży do tego, ażeby dziecko wychowywać na
prawdomównego człowieka, dostarcza mu swym zachowaniem innych wzorów
postępowania. Dziecko uczy się tego, że w niektórych sytuacjach kłamstwo
jest wygodne i dlatego dopuszczalne.

Z oddziaływaniem
wychowawczym niezamierzonym stykamy się na każdym kroku. Doświadczenia, które
dzięki niemu gromadzimy, są bardzo różnorodne i trudno na ich podstawie
wypracować jednolity stosunek do wymagań społeczeństwa.

Wychowanie zamierzone
to proces celowych i zaplanowanych oddziaływań, ukierunkowanych na efekt
wychowawczy. Rodzice i nauczyciele świadomie dążą do tego, aby wychowanek
kierował się w życiu określonymi zasadami i w sposób przemyślany
dostarczają mu tych wzorów.

Wychowanie zamierzone,
świadome, zmierza do kształtowania charakteru człowieka. Jest to zadanie bardzo
trudne, ponieważ na jednostkę oddziałuje w toku wiele rodzajów oddziaływań
wychowawczych. Niekiedy oddziaływania te są ze sobą sprzeczne.

W procesie
wychowania kształtują się trwałe nastawienia wyższego rzędu, składające się na
osobowość. Kształtowanie osobowości jest procesem trudnym i długotrwałym,
albowiem istnieją sprzeczności między zamierzonymi i niezamierzonymi
oddziaływaniami wychowawczymi, a także między wychowaniem świadomym
i nieświadomym.

Należy zawsze pamiętać
o tym, że wychowawca (rodzic, nauczycielka w szkole czy
w przedszkolu), a zwłaszcza wychowawca małego dziecka, ma do
spełnienia niesłychanie ważną rolę. Od tego, w jaki sposób będzie się
zachowywał i jak będzie postępował z dziećmi zależy w ogromnej
mierze proces prawidłowego kształtowania ich osobowości.


Literatura:

1) J. Fenczyn "Dojrzałość
jako problem psychopedagogiczny"
. Zeszyty naukowe WSOMSW, nr 1;
Szczytno 1989.

2) J. Fenczyn "Psychologia";
Kraków 1996.

3)
M. Przetacznikowa, G. Makiełło-Jarża "Podstawy psychologii
ogólnej"
; Warszawa 1982.

4) W. Szewczuk "Psychologia";
Warszawa 1966.

5) T. Tomaszewski "Psychologia";
Warszawa 1975.

6) T. Tomaszewski "Wstęp
do psychologii"
; Warszawa 1963.

7) M. Żebrowska "Psychologia
rozwojowa dzieci i młodzieży"
; Warszawa 1979.