Nauki
prawne

· Nauki prawne funkcjonowały
zawsze w kontekstach refleksji aksjologicznej, historycznej, porównawczej i
socjologicznej.

Spełniały dwie funkcje: a) ukazywały zmienność prawa
pozytywnego w przestrzeni historycznej i społecznej, b) ukazywały uniwersalne
wartości prawa, jako regulatora ładu społecznego (z tych uniwersalnych wartości
powstawały standardy dobrego prawa oraz oceny społecznych zachowań wobec prawa
– kategorie postaw legalistycznych i antylegalistycznych).

· Do nauk prawnych
zalicza się: dogmatykę, historię i socjologię prawa, ogólną naukę o prawie –
filozofię i teorię prawa.

1) dogmatyka prawa – zajmuje się
opisem, interpretacją i systematyzacją norm prawa pozytywnego; dzieli się na
dyscypliny odpowiadające gałęziom prawa (np. nauka prawa konstytucyjnego)

2) historia prawa – obejmuje
dzieje instytucji i regulacji prawnych w powiązaniu z historią ustrojów
państwowych

3) socjologia prawa – zajmuje się
prawem w jego działaniu i społecznych uwarunkowaniach; jest empiryczną nauką
społeczną stosującą metody socjologiczne

4) filozofia prawa – zajmuje się
problematyką prawa słusznego, jakie prawo być powinno

5) teoria prawa – zajmuje się
prawem takim jakie ono jest; dzieli się na teorie realistyczne traktujące prawo
jako fakt społeczny lub psychospołeczny i teorie analityczne ujmujące prawo
jako wypowiedzi językowe (jurysprudencja analityczna Johna Austina

· Socjologowie nie badają prawa ale zbiorowości a wśród nich
zjawiska z prawem związane, wpływające na ich zachowania. Prawo jest według socjologów rodzajem stosunków społecznych,
zjawiskiem kulturowym, jest zespołem komunikatów perswazyjnych genetycznie
powiązanych z państwem. Prawo, stając się narzędziem planowanej zmiany
społecznej, musiało zrodzić zapotrzebowanie na empirycznie kontrolowaną wiedzę
socjologiczną, o społecznym działaniu prawa.

· Związki prawa z
socjologią – zaczynają się wtedy, gdy w ślad za rozwojem socjologii powstają
realistyczne teorie prawa.

Za prekursorów
myśli socjologicznoprawnej można uznać Monteskiusza
„O duchu praw”, który rozważał współzależność między prawem a życie społecznym
i Fredricha von Savigny – twórcę niemieckiej szkoły historycznej w nauce prawa.

Savigny
traktował prawo jako przejaw ducha narodu i składnik życia wspólnoty narodowej,
podlegający organicznej ewolucji. Według niemieckiej szkoły historycznej
wyrazem narodowej świadomości prawnej jest prawo zwyczajowe, wspomagane jedynie
przez prawo pozytywne ustalane przez wyodrębniony stan prawniczy. Ustawodawstwo
to arbitralne wtargnięcie w ewolucję prawa.

Rozwoju socjologii prawa

· Prawoznawstwo drugiej połowy XIX wieku pomijało całkowicie
problematykę socjologiczną za sprawą panującego wtedy kierunku pozytywizmu
prawniczego. Pozytywizm prawniczy ograniczał badania prawoznawstwa do dziedziny
dogmatyki prawa, przedmiotem nauki prawa były tylko teksty prawa pozytywnego.

Dopiero w XX
wieku rozwój socjologii i psychologii przyczynił się do zainteresowań prawem
jako zjawiskiem społecznym i psychicznym. Obalono tezę, że prawo istnieje tylko
w tekstach i zaczęto dostrzegać potrzebę dostosowywania prawa do zmieniającej
się rzeczywistości społecznej.

Do rozwoju
socjologii prawa przyczyniła się szkoła wolnego prawa oraz szkoła uppsalska, a
w Stanach Zjednoczonych realizm prawny i jurysprudencja socjologiczna.

· Szkoła wolnego
prawa – odwoływała się do żywego prawa, kształtującego się w
społeczeństwie niezależnie od ustaw, i postulowała swobodę orzekania na
podstawie badania tego prawa (żywe prawo miało wypełniać luki w prawie
pozytywnym).

· Głównym teoretykiem tego kierunku był Eugen Ehrlich. Ehrlich był profesorem prawa rzymskiego na
Uniwersytecie w Czerniowcach w monarchii Austro-Węgierskiej.

Materiał prawny
w społeczeństwie dzieli się na trzy warstwy: a) prawo społeczne – stanowiące pierwotną warstwę, obejmujące
kształtujące się samodzielnie indywidualne porządki organizacyjne związków
społecznych takich jak rodzina, naród czy gmina; prawo to ma charakter norm
konkretnych, powstaje bezpośrednio ze zwyczaju, panowania, posiadania i
oświadczenia woli,

b) prawo prawnicze – jest tworem prawników
jako organów społeczeństwa; główną funkcją tego prawa jest autorytatywne
rozstrzyganie konfliktów i przywracanie porządku społecznego; jest prawem
wtórnym, przekształceniem prawa społecznego w ujednolicone abstrakcyjno-generalne
zdania prawne,

c) prawo państwowe – jest prawem
centralistycznym, przymusowym porządkiem organizacyjnym państwa jako
nadrzędnego związku społecznego. Między poszczególnymi rodzajami prawa zachodzą
współzależności.

Według Ehrlicha
nie całe prawo zawiera się w kodeksach i ustawach tworzonych przez państwo.
Znaczna część prawa powstaje spontanicznie w samym społeczeństwie w formie
stosunków własności, związków rodzinnych i małżeńskich, porządków
dziedziczenia. Ludzie pozostają ze sobą w wielu stosunkach prawnych nie
stykając się z sądami.

Ehrlich stworzył
dwie doniosłe dla socjologii prawa teorie: a) teorię prawa żywego – prawo żywe realnie funkcjonuje w zachowaniach
grup i zbiorowości społecznych, modyfikuje pozytywne i wywiera wpływ na sposób
jego stosowania w sadownictwie, prawo żywe jest całością wciąż zmieniającej się
rzeczywistości prawnej, w której prawo społeczne ulega przeobrażeniu w reakcji
na prawo prawnicze i prawo państwowe,

b) teorię wolnego prawa – twórcza rola
sędziego w orzecznictwie, podważa zasadę iż sędzia jest tylko ustami ustawy.

· Szkoła uppsalska – (Axel
Hagerstrom) zajmowała się zagadnieniami teoretycznymi, przeciwstawiała się
pozytywizmowi prawniczemu, głosiła realistyczną naukę o prawie jako maszynerii
prawnej państwowego przymusu.

· Realizm prawny –
(Oliver Holms i John Gray) ujmował prawo jako zachowania osób urzędowych,
głównie sędziów, i badał determinanty decyzji prawnych, przyznając większą rolę
niż prawu w książkach takim czynnikom, jak poglądy polityczne, religijne, rasowe.

· Głównym
przedstawicielem tego kierunku był Karl
Llewellyn, który sformułował socjologiczną
teorię prawa. Llewellyn uznał prawo za działającą w życiu społecznym
instytucję, na którą składają się faktyczne zachowania sztabu prawnego czyli
sędziów, ustawodawcy, adwokatów, urzędników. Zachowania sztabu prawnego kierują
się zróżnicowanymi punktami widzenia i operują odmiennymi technikami, dlatego
do poznania prawa konieczne jest badanie tradycji, etosów, sposobów organizacji
i rekrutacji tych grup.

Llewellyn
większe znaczenie przypisuje organizacyjnej niż represyjnej funkcji prawa.
Uznaje prawo za najważniejszy czynnik integracji społecznej. Wyróżnia dwa sposoby powstawania prawa: a) uogólnienie ilościowe – gdy w
społeczeństwie utrwaliła się pewna reakcja na określoną sytuację wraz z
oczekiwaniem jej stałości, jeżeli to oczekiwanie zawiedzie, to sztab prawny
jest zmuszony ustalić czy dotychczasowa regularność zachowania jest regułą
wiążącą, b) uogólnienie jakościowe –
gdy w określonej sytuacji odczuwane jest zakłócenie w życiu społecznym, ale nie
wytworzyła się jeszcze regularność reakcji na tę sytuację; wtedy sztab prawny
tworzy w drodze precedensu nową regułę, za którą stoi jego autorytet.

Dogmatyka prawa według Llewellyna to praktyczna sztuka ustalania i stosowania
prawa, która nie powinna rozwijać się w oderwaniu od nauki o społecznym
działaniu prawa.

· Jurysprudencja
socjologiczna – (Roscoe Pound) traktuje prawo jako ważny instrument kontroli
społecznej, inżynieria społeczna poprzez prawo, której podstawą miały być
interesy społeczne jako cele wartościujące mające przyświecać zmianom prawa.

Pionierzy socjologii prawa

· Pionierzy
socjologii prawa:

1. E.Ehrlich

2. K.Llewellyn

3. Max Weber – jego wkład do
socjologii prawa to gruntowna analiza roli prawa w tworzeniu gospodarki
kapitalistycznej, podkreślająca walory konstrukcji prawniczych i
sformalizowanych wzorów działania koniecznych dla ciągłości i bezpieczeństwa
obrotu gospodarczego, oraz modelowe koncepcje władzy i biurokracji.

Według Webera prawo jest porządkiem społecznym,
którego obowiązywanie gwarantuje wyspecjalizowany aparat przymusu. Zakres
realności porządku prawnego obejmuje tylko takie normy, które mają szansę
oddziaływania w konkretnych przypadkach.

Weber wyróżnił cztery etapy rozwoju prawa w dziejach
ludzkości: a) charyzmatyczne objawienie prawa przez proroków, b) tworzenie
prawa przez notabli prawnych takich jak czarownicy, kapłani czy starszyzna
rodowa, c) narzucanie prawa przez władze duchowne i świeckie, d) ustanawianie
prawa przez państwo oraz rozwijanie i stosowanie prawa przez uczonych
prawników.

Wydając
zarządzenia prawne o względnie powszechnym zasięgu władze świeckie i duchowne
przyczyniły się do racjonalizacji prawa:
a) racjonalizacja materialna –
kwestie prawne były ujmowane z punktu widzenia korzyści politycznych oraz
sprawiedliwości materialnej , z pominięciem procedury i wnioskowań logicznych,

b) racjonalność formalna – w formalnym
systemie prawa bierze się pod uwagę tylko te cechy stanu faktycznego, które
można jednoznacznie podporządkować wyraźnie sformułowanym w kodeksie przepisom
prawa materialnego i regułom prawa procesowego, proces sądowy odbywa się według
uprzednio ustalonych reguł gry.

Kryterium
racjonalności pozwoliło Weberowi na sformułowanie schematu typów idealnych możliwych struktur prawnych – struktury racjonalne operują regułami abstrakcyjnymi i
albo opierają się formalnie na generalizacji cech stanu faktycznego, albo
materialnie opierają się na ogólnych postulatach etycznych czy
utylitarystycznych. Formalna racjonalność prawa jest zagrożona przez
zastąpienie prawa etyką, czyli przez materialną sprawiedliwość.

Podstawowe
znaczenie dla socjologii prawa ma weberowska koncepcja społecznych działań jednostek – takie instytucje
społeczne prawnie regulowane jak państwo, naród, armia, są w rzeczywistości
wyłącznie przebiegiem pewnego działania jednostek, tak samo zaistnienie prawa w
społeczeństwie wyraża się w działaniach jednostek pozostających ze sobą w
stosunkach społecznych, które nie są objęte prawem. Weber wyróżnił cztery formy legitymizacji prawa
odpowiadające typom działań społecznych: a) tradycjonalną (wiara w to co było
zawsze), b) afektywną (wiara w charyzmat normodawcy), c) racjonalizującą
wartości (wiara w rozumność normy), d) legalistyczną (wiara w legitymizm
pozytywnego ustanowienia). Panowanie
legalne występuje wtedy, gdy wszystkich członków danej społeczności
obowiązuje jednolity system praw, które są stosowane zgodnie z ustalonymi
procedurami.

4. Emil Durkheim – ujmował prawo
jako fakt społeczny i badał stosunki między różnymi typami prawa i formami
życia społecznego. Analiza prawa wiąże się z koncepcją społecznej solidarności
ewoluującej od solidarności mechanicznej do organicznej. Solidarność mechaniczna, właściwa społeczeństwom pierwotnym o
niewielkim podziale pracy i braku ścisłej specjalizacji, odpowiada typ prawa
represyjnego silnie sankcjonującego naruszenie norm grupowych, szczególna rola
prawa karnego. Solidarność organiczna
występuje w społeczeństwach nowoczesnych, w których istnieje wyraźny podział
pracy i ścisła współpraca między ludźmi o zindywidualizowanych zachowaniach i
świadomości. Takiemu typowi solidarności odpowiada dominacja prawa
korporacyjnego, opartego na sankcji restytucyjnej. Istotnym wkładem Durkheima
do socjologii prawa była teoria anomii.

Historia
polskiej socjologii prawa :

· Odrodzenie: Jan Ostroróg i
Andrzej Frycz Modrzewski – potrzeba unifikacji prawa, równego traktowania ludzi
w procesie stosowania prawa, program reformy państwa w duchu nowożytnej myśli
społeczno-politycznej, powszechne opodatkowanie i udział wszystkich obywateli w
obronie kraju.

· Oświecenie: H. Kołłątaj, T.
Ostrowski, T. Kuźmierski – reformatorskie koncepcje przebudowy porządku
prawno-państwowego, humanitarne idee łagodzenia prawa w jego nadmiernej
punitywności i niesprawiedliwości.

· XX wiek: Feliks
Młynarski i Florian Znaniecki – starali się wyjaśniać istotę życia społecznego
przez uwzględnianie w nim roli czynników prawnych.

· Na upowszechnienie
się w Polsce idei socjologii prawa wywarł wpływ:

1. amerykański realizm prawniczy (badanie prawa w działaniu
a nie prawa w książkach)

2.
odzyskanie niepodległości i potrzeba efektywnego oddziaływania na stosunki
społeczno-polityczne i gospodarcze za pomocą polityki prawodawczej.

· Leon Petrażycki – 1919 pierwsza
w Polsce uniwersytecka Katedra Socjologii na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych UW. Wkład Petrażyckiego do
socjologii prawa: a) koncepcja naukowej polityki prawa, b) koncepcja prawa jako
zjawiska ze sfery przeżyć emocjonalnych o charakterze imperatywno-atrybutywnym,
c) rozwój prawa i moralności – prawo pozytywne i intuicyjne, d) motywacyjne i
wychowawcze działanie prawa.

Spór o przedmiot socjologii prawa

· Spór o przedmiot
socjologii prawa:

1. podejście szersze – to wszystko co
   socjologia ma do powiedzenia o prawie; zastosowanie metod socjologicznych
   w badaniach dowolnej dziedziny prawa lub twierdzenie o stosunkach
   społecznych, które wpływ wywierają obowiązujące regulacje prawne
2. podejście węższe – szczególna
   dyscyplina socjologiczna bądź prawnicza zajmująca się rejestrowaniem i wyjaśnianiem
   ogólnych zależności między prawem a innymi czynnikami społecznymi, oraz
   formułowaniem ogólnych twierdzeń i teorii tłumaczących procesy społeczne
   przez wskazanie w nich roli prawa, nie obejmuje metod i pojęć
   socjologicznych w zastosowaniu do prawoznawstwa, czyli socjologicznej
   płaszczyzny badania zjawisk prawnych.

Spór o przedmiot
jest sporem o to czy socjologia prawa jest dziedzina prawniczą czy
socjologiczną, i czy powinni ją uprawiać socjologowie czy prawnicy.

· Orientacja
socjologiczna – wyjaśnianie rzeczywistości społecznej w zakresie w jakim jest
ona powiązana z czynnikami prawnymi (prawo oficjalne i prawo zwyczajowe).

Orientacja prawnicza – skutki wprowadzania do ustawodawstwa
określonych norm prawnych, funkcje zjawisk prawnych w utrzymaniu porządku
ustrojowego (prawo pozytywne).

Główne kierunki badań socjologiczno-prawnych

· Miejsce prawa w
strukturze społecznej i jego funkcje:

1. Prawo jest mechanizmem integrującym
system społeczny, przywraca naruszoną równowagę społeczną, rozwiązuje międzyludzkie
i instytucjonalne konflikty interesów, koordynuje życie zbiorowe, określa
strukturę i sposób funkcjonowania różnych organizacji życia publicznego,
stabilizuje istniejący porządek ustrojowy.

2. Związki
systemu prawa z systemem społecznym – hipoteza
trójstopniowego działania prawa
A.Podgóreckiego:

prawo oddziałuje na
zachowania społeczne przez trzy zmienne – typ stosunków
społeczno-gospodarczych, typ podkultury, typ osobowości.

Na skuteczność działania
danego aktu prawnego wpływać będzie rozmiar akceptacji wyróżnionych zmiennych.

3. Określone systemy społeczne wytwarzają określone typy systemów prawnych:

system
monocentryczny – represyjne prawo pozytywne

system policentryczny –
prawo pozytywne oraz odczucia prawnointuicyjne obywateli i naciski opinii
publicznej.

3. Funkcje prawa według
   M.Boruckiej-Arctowej:

a) metafunkcja (f.
organizacyjna społeczeństwa, f. stabilizacyjna – gwarantuje ład i porządek, f.
dynamizująca – odpowiada za wprowadzanie zmian)

b) funkcja ochronna – zabezpiecza
przestrzeganie prawa przez zastosowanie środków przymusu, chroni określone
wartości (f. opiekuńcza – ochrona strony słabszej, f. gwarancyjna – zabezpiecza
prawa jednostki, prawa podmiotowe)

c) funkcja
organizacyjna – tworzy formy życia zbiorowego i określa ich funkcje, zapewnia
sprawne działanie instytucji, posługuje się metodą administracyjną (f.
innowacyjna – powoływanie nowych instytucji i struktur organizacyjnych)

d) funkcja
wychowawcza – proces socjalizacji jednostek, kształtowanie pozytywnych postaw
wobec prawa (f. prewencyjna i f. resocjalizacyjna – zapobiegają naruszeniom
prawa)

e) tradycyjne
funkcje prawa (f. rozstrzygania konfliktów, f. rekompensaty społecznej –
nieuchronna reakcja i adekwatna kara, f. odszkodowawcza – wyrównanie
wyrządzonej szkody)

· Oddziaływanie
prawa na różne dziedziny życia społecznego; związki prawa z gospodarką,
polityka i moralnością:

Oceny moralne
wpływają na tworzenie prawa i jego stosowanie poprzez klauzule generalne,
zasady współżycia społecznego, zasady słuszności, społeczne poczucie
sprawiedliwości itd.

· Prawo jako narzędzie zmiany społecznej:

1. Efektywne oddziaływanie prawem na stosunki społeczne – L.
   Petrażycki naukowa polityka prawa
   (dyrektywy celowościowe wskazujące jak należy się posługiwać środkami
   prawnymi aby osiągnąć zamierzone cele.

2. Zasady skutecznego
   tworzenia prawa:

a) zasady legislacyjne – dyrektywy ustanawiania nowych
przepisów prawnych

b) zasady kodyfikacyjne – jasność, zwięzłość redakcyjna

c) zasady techniki kodyfikacyjnej – porządek w ramach aktów
prawnych.

· Przemiany
świadomości prawnej i postaw wobec prawa oraz przejawy dysfunkcjonalności
kultury prawnej:

1. świadomość prawna – znajomość prawa oraz
   oceny i postulaty

2. postawy wobec prawa – legalizm, oportunizm,
   antylegalizm

3. dysfunkcjonalność
   kultury prawnej – społeczne poczucie sprawiedliwości nie pokrywa się z normami
   prawa pozytywnego; negatywne stereotypy istniejącego systemu prawa,
   instytucji stosujących prawo i zawodów prawniczych.

Nurt krytyczny w polskiej socjologii prawa lat 90-tych
– przejawy kryzysu prawa:

a) niestabilność norm

b) traktowanie prawa jako panaceum na niesprawności
instytucjonalne

c) nadmierna punitywność prawa i wymiaru sprawiedliwości - co
powoduje pozasądowe dochodzenie sprawiedliwości

d) hipertrofia przepisów – co powoduje zmniejszenie znajomości
prawa, chwiejność przepisów, występowanie obszarów pozaprawnych

e) instrumentalizm prawa – co powoduje instrumentalizm
adresatów prawa, nihilizm prawny