Kształcenie specjalne to
planowy, systematyczny proces oddziaływania dydaktyczno-wychowawczego na
uczniów niepełnosprawnych. W zależności od wieku, rodzaju i stopnia
niepełnosprawności kształcenie specjalne odbywa się w przedszkolach
specjalnych, szkołach (klasach) specjalnych podstawowych, zawodowych i średnich
w ramach nauczania indywidualnego oraz innych form organizacyjnych. Coraz
częściej kształceniem specjalnym objęte są dzieci pozostające w szkołach
masowych, np. dzieci z parcjalnymi zaburzeniami, dzieci przewlekle chore.
Uwzględnienie trudności, jaką powoduje niepełnosprawność, wymaga stosowania
specjalnych oddziaływań dydaktyczno-wychowawczych, odpowiednich programów, tak
więc np. dzieci głuche i upośledzone umysłowo uczą się według specjalnych
programów. W innych z kolei placówkach dostosowuje się programy szkół masowych,
uwzględnia się specyficzne pomoce dydaktyczne.

Celem
kształcenia specjalnego jest rewalidacja i resocjalizacja wychowanków.
Obowiązują ponadto cele ogólne realizowane w całym systemie
oświatowo-wychowawczym.

Kształceniem specjalnym nie obejmuje
się wszystkich niepełnosprawnych. Przedmiotem jego oddziaływań są tylko ci
niepełnosprawni, którzy mają zaburzony proces uczenia się i wymagają
kształcenia specjalnego.

Proces
uczenia się może być w różny sposób zaburzony.

Zaburzenia
procesu uczenia się są uzależnione od rodzaju i stopnia odchylenia od normy.

1. Uczniowie z różnych
powodów mogą mieć uszkodzone receptory w sposób nie pozwalający im na
odbieranie bodźców bądź odbiór bodźców może być za słaby, aby mogły one
odgrywać rolę w procesach poznawczych. Na przykład słaby odbiór bodźców
słuchowych nie pozwala im na wykorzystywanie ich w procesie poznania, co
uniemożliwia prawidłowy przebieg procesu uczenia się.

2. Proces uczenia się
może napotykać na trudności wywołane zaburzeniami centralnego układu nerwowego
lub efektorów. Zaburzenia te mogą powodować trudności w myśleniu abstrakcyjnym,
skupieniu uwagi, wywoływać wady wymowy, zaburzenia narządów ruchu itp.

3. Proces uczenia się
może też być zaburzony przez tzw. Defekty wtórne, które są spowodowane
najczęściej defektami pierwotnymi. Defektem wtórnym jest np. brak naturalnego
rozwoju mowy u głuchych, trudności w chodzeniu niektórych długo leżących
chorych.

Proces
kształcenia specjalnego jest złożony. Jego wyniki zależą od wielu czynników.
Jednym spośród nich jest rodzaj i stopień zaburzenia bądź odchylenia od normy.
Inaczej jest organizowany proces rewalidacyjny uczniów z wadami słuchu, a
inaczej upośledzonych umysłowo. W procesie rewalidacyjnym uczniów z wadami
słuchu inaczej prowadzi się rewalidację uczniów głuchych, u których wszystkie
procesy poznawcze opieramy na wzroku, dotyku itp., a inaczej jest organizowany
ten proces u uczniów niedosłyszących, u których jednym z podstawowych zadań
jest usprawnianie posiadanych przez ucznia resztek słuchu. Jeszcze inaczej jest
organizowany proces kształcenia upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim i
inaczej w stopniu umiarkowanym i znacznym. Różnica polega między innymi na tym,
że pierwszych uczymy zawodu, a upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i
znacznym przygotowujemy do pracy w warunkach chronionych.

Innym
kryterium decydującym o procesie kształcenia są cele i treści kształcenia.
Mianowicie, w procesie nauczania- uczenia się realizowane są dwa rodzaje celów:
cele, jakie realizowane są w przypadku dzieci w normie intelektualnej, a także
cele rewalidacyjne. Treści nauczania są tak dobrane, że ich realizacja
przebiega równocześnie.

Kolejnym
czynnikiem decydującym o procesie kształcenia jest jego organizacja.

Otóż system ten jest
komplementarny w stosunku do systemu szkolnego dzieci w normie intelektualnej.
Posiada jednak pewne różnice wynikające z potrzeb uczniów niepełnosprawnych. O
efektywności kształcenia specjalnego decyduje przygotowanie do pracy
nauczyciela. I jest to kolejny z analizowanych czynników. Nauczyciel będzie
osiągał w procesie nauczania-uczenia się złożone cele, jeżeli będzie znał
bardzo dobrze swoich uczniów, będzie umiał stosować metody nauczania,
odpowiednią organizację procesów uczenia, środki dydaktyczne oraz umiał w
procesie nauczania wykorzystać środowisko.

Ważnym
czynnikiem decydującym w istotny sposób o procesie kształcenia specjalnego jest
baza materialna. Tak więc proces
kształcenia specjalnego może przebiegać prawidłowo, jeżeli jest organizowany w
odpowiednio do tego przygotowanych salach, a uczniowie są wyposażeni w
odpowiednie urządzenia i środki dydaktyczne.

Kształceniem
specjalnym objęci są uczniowie, których można scharakteryzować według
następujących kryteriów:

1. rodzaj i stopień
upośledzenia,

2. możliwość realizacji
programu,

3. wiek ucznia,

4. miejsce, w którym
przebiega proces kształcenia i wychowania.

Zgodnie z podziałem według pierwszego
kryterium, w Polsce dzielimy

uczniów na siedem grup:

1. upośledzonych
   umysłowo,
2. z
   zaburzeniami słuchu,
3. z
   zaburzeniami wzroku,
4. przewlekle
   chorych,
5. z
   zaburzonym narządem ruchu,
6. autystycznych,
7. ze
   sprzężonymi zaburzeniami.

Przyjmując
drugie kryterium, wszystkich uczniów niepełnosprawnych można podzielić na tych,
którzy mogą, i tych, którzy nie są w stanie realizować programu szkoły
powszechnej. Przyjmując natomiast za podstawę wiek niepełnosprawnych,
wyróżniamy tu:

0-3
lata- wczesne dzieciństwo,

4-6
lata- wiek przedszkolny,

7-18
lat- wiek szkolny,

18-65
lat- wiek produkcyjny.

Biorąc
za kryterium miejsce, w którym uczymy niepełnosprawnych, można ich podzielić na
uczących się:

- w szkołach
powszechnych,

- w szkołach
specjalnych,

- w klasach specjalnych
szkół powszechnych,

- w klasach specjalnych
szkół specjalnych,

- w domach rodzinnych.

Możemy mieć zatem uczniów z wadami słuchu uczących się w
szkole specjalnej, realizujących programy szkół powszechnych w wieku szkolnym,
uczniów upośledzonych umysłowo realizujących specjalne programy, a uczących się
w szkołach powszechnych w wieku od 7 do 14 lat i, oczywiście, uczniów
upośledzonych umysłowo uczęszczających do szkół specjalnych. Jest to bardziej
powszechne zjawisko, które notabene stanowi przedmiot rozważań niniejszego
artykułu.

Problem kształcenia dzieci upośledzonych umysłowo nie
spotkał się jeszcze z całościowym opracowaniem w naszej literaturze
pedagogicznej. W dostępnej literaturze dotyczącej tego zagadnienia znajdują się
prace podejmujące problematykę nauczania dzieci upośledzonych umysłowo na tle
szkoły podstawowej specjalnej dla upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim, klas
specjalnych bądź na tle tzw. Szkoły Życia. W pracach tych odnajdujemy opis
doświadczeń nauczycieli oraz przykładowe rozwiązania metodyczne. Analizując
organizację oraz przebieg procesu nauczania dzieci upośledzonych umysłowo,
warto sięgnąć do historii.

Kształcenie dzieci upośledzonych w Polsce nie sięga daleko
wstecz. Pierwsza szkoła dla polskich dzieci upośledzonych umysłowo powstała w
r.1897 w Poznaniu i w Warszawie w r.1917, w okresie dwudziestolecia
międzywojennego w wielu innych miastach Polski. Tuz przed drugą wojną światową,
tzn. w roku szkolnym 1938/1939 istniały już 63 szkoły specjalne, do których
uczęszczało 8421 uczniów upośledzonych umysłowo. Przyjmując za podstawę
ówczesne wskaźniki rozpowszechnienia upośledzenia umysłowego w populacji
szkolnej, ocenia się, że potrzeby w zakresie kształcenia dzieci upośledzonych
umysłowo były zaspokojone zaledwie w 10,8%.

Po odzyskaniu niepodległości w latach 1944-1945 zaczęto
reaktywować szkolnictwo dla dzieci upośledzonych umysłowo, o czym świadczy
fakt, że w roku szkolnym1945/1946 funkcjonowały 34 szkoły, do których
uczęszczało 2731 uczniów upośledzonych umysłowo. Liczba szkół dla tej kategorii
dzieci systematycznie rosła i w roku 1983/1984 osiągnęła liczbę 512 szkół
podstawowych specjalnych oraz 1054 klasy (oddziały) specjalne zorganizowane w
powszechnych szkołach podstawowych. Łącznie w obu formach kształcenia pobierało
naukę około 60 000 uczniów upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim.

Nie zaspokaja to
potrzeb w tym zakresie, ponieważ- jak się szacuje- mniej więcej połowa dzieci
upośledzonych umysłowo uczęszczała do powszechnych szkół podstawowych bądź
korzystała z odroczonego obowiązku szkolnego.

Każdy rok przynosił
nowe osiągnięcia w doskonaleniu koncepcji kształcenia specjalnego. W roku
szkolnym 1966/1967została wprowadzona w Polsce ośmioklasowa szkoła podstawowa
specjalna. W wyniku decyzji władz, Uchwałą Sejmową z dnia 26.01.1982r., resort
oświaty został zobowiązany do reformy systemu kształcenia specjalnego. Po raz
pierwszy w Polsce przystąpiono do opracowania programów na podstawie
kompleksowo prowadzonych badań naukowych. Z uznaniem przyjęto wprowadzenie
nowego przedmiotu środowisko społeczno-przyrodnicze oraz zajęć z rewalidacji
indywidualnej. Opracowano także programy nauczania poszczególnych przedmiotów.
Uwieńczeniem wieloletnich prac był nowy program nauczania i wychowania w
szkołach dla upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim, opublikowany w roku 1985.
Program ów jasno precyzuje, iż organizacja pracy dydaktyczno-wychowawczej w
szkole specjalnej obejmuje dwa etapy. Pierwszy to nauczanie początkowe
realizowane w klasach I-III metodą ośrodków pracy. Na etapie drugim w klasach
IV-VIII stosuje się nauczanie przedmiotowe.

Niezwykle ważnym
wydarzeniem w przemianach dotyczących kształcenia specjalnego są najnowsze
wytyczne Dziennika Urzędowego MEN z 14.06.1996r. Nr 5, a także wytyczne MEN z
r. 1995 dotyczące zmian w programie nauczania szkoły podstawowej dla dzieci
upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim w klasach IV-VIII.

Innowacje te
dotyczą zarówno aspektu organizacyjnego, jak i merytorycznego w kształceniu
specjalnym. Ustalono nowe ramowe plany nauczania w publicznych szkołach
specjalnych: podstawowych i zasadniczych.

Cykl kształcenia
rozłożono na dwa etapy: pierwszy zwany nauczaniem całościowym i drugi określany
jako nauczanie przedmiotowe. Z ogromnym uznaniem należy potraktować
rozszerzenie nauczania całościowego do klasy IV włącznie. Przy tym proces nauczania
należy tak organizować, aby treści nauczania o charakterze intelektualnym
przeplatały się z zajęciami ruchowymi i manualnymi w ramach tygodniowej liczby
godzin i zgodnie z programem nauczania. Dotychczasowe programy nauczania
przedmiotowego w kl. II zostały dostosowane do nauczania metodą ośrodków pracy.
Adekwatnie do tych zmian nauczanie przedmiotowe realizowane jest w klasach
V-VIII.

Włączenie klasy
IV do nauczania początkowego realizowanego metodą ośrodków pracy jest
najcenniejszym osiągnięciem przemian, jakie dokonały się w ostatnim czasie w
kształceniu specjalnym. Daje to możliwość wydłużenia oddziaływania
rewalidacyjnego na dziecko upośledzone umysłowo. Wszakże jest to metoda o
bardzo szerokim zakresie, obejmującym początkowy okres nauczania, wychowania i
terapii, ale nową metodą, której celem jest możliwie najpełniejsza rewalidacja
społeczna ucznia.

Dzięki tak
zorganizowanemu procesowi kształcenia specjalnego możliwości rozwojowe dzieci
upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim stale się podnoszą. Stwierdzenie to
jest podstawą optymizmu pedagogicznego- postawy, która powinna cechować każdego
nauczyciela szkoły specjalnej.

Przyswojenie
wiedzy należy oprzeć na rozumnym i czynnym opanowaniu większości zagadnień
poprzez dobór aktywnych metod nauczania. Tak rozumiana stymulacja sfery
poznawczej, w sposób odpowiednio zorganizowany i uwzględniający możliwości
dziecka upośledzonego umysłowo w procesie kształcenia, przyczyni się do jego
pełniejszej rewalidacji.