CHARAKTERYSTYKA EMOCJI

Nie można podać jednoznacznej definicji pojęcia „emocja”.
Jedni traktują ją jako
pewien stan, inni definiują ją jako proces i określenia te można by mnożyć.
Źródłem emocji jest obiektywnie istniejąca rzeczywistość. Człowiek
odzwierciedlając ją ustosunkowuje się do niej: cieszy się, kocha, smuci,
gniewa, cierpi. I właśnie to przeżywanie stosunku do siebie samego i do
otoczenia, to właśnie emocje i uczucia. Wynika więc z tego wszystkiego, że
procesy emocjonalne regulują stosunki pomiędzy człowiekiem a otoczeniem.

W emocjach można wyróżnić trzy ich podstawowe cechy: znak,
treść i intensywność. Jeśli chodzi o znak emocji to może to być „+” lub „-”.
To, co przyczynia się do zaspokojenia potrzeb człowieka, wywołuje emocje i
uczucia dodatnie, pozytywne i człowiek do tego dąży (tendencja propulsywna).
Emocje te występują po osiągnięciu zamierzonego celu i w sytu- acjach równowagi
pomiędzy organizmem a środowiskiem. Emocje ujemne, negatywne są wtedy, gdy procesy
regulacyjne ulegają zakłóceniom. Emocje i uczucia negatywne wzbudza to, co
utrudnia lub uniemożliwia zaspokajanie potrzeb, także sytuacje zagrożenia. I tu
pojawia się tendencja do przerywania kontaktu ze źródłem (tendencja
repulsywna).

Intensywność
wynika z aktywacji, czyli pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego. Może
objawiać się od skrajnego podniecenia emocjonalnego, do którego przyczyn należą
np. wściekłość, panika, ekstaza, aż do zupełnego braku podniecenia, którego
przejawem może być śpiączka czy głęboki sen.

Treść
emocji to czynnik najbardziej specyficzny. Jednostka uczy się świadomego
odzwierciedlania przeżyć, kojarzenia określonych sygnałów z uruchomieniem
określonych mechanizmów regulacyjnych.
Tym samym uczy się różnicować emocje w aspekcie treści.

Jest wiele podziałów procesów emocjonalnych. Możemy
wyróżnić emocje dodatnie i ujemne, o
czym już wspomniałam. Można także mówić o emocjach stenicznych, które są
czynne, jak np. gniew pobudzający do działania i astenicznych, czyli biernych,
jak np. zadowolenie z wykonanej pracy, które nie powoduje aktywności.
Rozróżniamy także nastroje, afekty i namiętności – to podział, który wskazuje
na siłę emocji. Nastroje to stany emocjonalne, które nie są skierowane na jakiś
określony przedmiot wywołują je rożne wydarzenia o znaczeniu dodatnim lub
ujemnym. Ich źródłem może być samopoczucie fizyczne. Nastrój nie jest
przeżyciem silnym i długotrwałym. Afekty są to procesy emocjonalne silne i krótkotrwałe. Człowiek w stanie afektu
może stracić panowanie nad sobą. Afektem pozytywnym będzie np. silne
wzruszenie, a afektem negatywnym silny gniew. Namiętności zaś emocjami
długotrwałymi i bardzo silnymi. Wywierają istotny wpływ na całe zachowanie się
człowieka. Prowadzą do podporządkowania im całej aktywności.

Jest
również inny rodzaj emocji. Są to uczucia wyższe, czyli emocje związane z zaspokajaniem
wyższych potrzeb. Powstają one w toku rozwoju osobniczego. Z genezą ich
powstania wiążą się procesy poznawcze i wcześniejsze doświadczenia. Uczucia są
produktem społecznego rozwoju jednostki, są ustosunkowaniem się do świata w
aspekcie wartości społecznych. Można je podzielić według ich treści na
społeczno-moralne, poznawcze, praksyczne i estetyczne. Uczucia
społeczno-moralne to wyraz przeżywania stosunków do innych ludzi i norm moralnych
obowiązujących w danym społeczeństwie. Źródłem ich są więc kontakty
międzyludzkie. Podstawą pozytywną tych uczuć jest poczucie braterstwa, które

umożliwia
nawiązywanie takich kontaktów jak przyjaźń czy miłość. Podstawową kategorią
oceniania drugiej osoby jest dobro moralne. Uczucia poznawcze powstają w toku
poznawczych czynności człowieka i są związane z zaspokajaniem ciekawości, żądzy
wiedzy. Naczelną wartością jest prawda. Uczucia praksyczne łączą się z różnymi
czynnościami człowieka, z wykonywaną przez niego pracą zawodową. I to właśnie
praca jest wartością główną. Uczucia estetyczne odzwierciedlają stosunek do
przedmiotów, sytuacji, procesów,

których
podstawową wartością jest piękno.

Emocje i uczucia mogą być krótkotrwałe. Dotyczą wtedy
określonej sytuacji. Gdy sytuacja się zmienia, wtedy słabną i znikają.
Przeżywanie uczuć silnych i długotrwałych łączy się z trwałym stosunkiem do
przedmiotów, zjawisk i ludzi. Stosunek ten jest uwarunkowany nabytym
doświadczeniem. Im człowiek jest dojrzalszy, tym trwalsze jego uczucie. Uczucia
mogą się różnić między sobą głębią. Są tym głębsze, im lepiej są zaspokajane
ludzkie potrzeby. Za tym idzie trwałość uczuć – im uczucia głębsze, tym
bardziej trwałe.

Emocje i uczucia mogą mieć też różne źródła. Czynnikami je
wywołującymi są czynniki bezwarunkowe, czyli pierwotne, uniwersalne bodźce
emocjonalne. Mogą one być pożyteczne lub szkodliwe dla człowieka. Wpływają
bezpośrednio na określony stan organizmu. Posiadają właściwości wywoływania emocji niezależnie od
doświadczenia jednostki. Bodźce te dzielą się na zmysłowe, które pochodzą z
zewnątrz (np. barwy, smaki, zapachy, ból) i na te, które pochodzą z wewnątrz
organizmu i powstają w wyniku wahań w równowadze biologicznej organizmu. Niektóre bodźce mają tylko
zabarwienie emocjonalne i nie wywołują emocji, gdyż są po prostu zbyt słabe.
Emocje wywoływane są również przez czynniki warunkowe, czyli wtórne bodźce,
które początkowo były neutralne i same
nie przyczyniały się do powstawania emocji. Takich zdolności mogą nabywać
dzięki powiązaniom z bodźcami bezwarunkowymi. Powiązania te zaś dokonują się
dzięki procesom warunkowania(zbliżanie się w czasie, gdy bodziec obojętny jest
tuż przed albo równocześnie z bodźcem bezwarunkowym, to nabywa on zdolności do
wywoływania tej samej emocji) i
generalizacji(bodźce podobne do wtórnego też wywołują takie emocje jak on).
Źródłem emocji są również czynniki zmienne, zestawieniowe, które wyrażają
rozbieżność pomiędzy rzeczywistością a oczekiwaniami. Natężenie i znak emocji
zależą właśnie od tej rozbieżności. Jej brak – emocje obojętne, niewielka
rozbieżność – emocje pozytywne, zaś jeśli rozbieżność trwa dłużej – powstają
emocje ujemne.

Wyróżnia się kilka form reakcji emocjonalnych. Jedną z nich
są wzory ekspresyjne, czyli mimika, pantomimika, wokalizacja. W tych wzorach
zaznacza się duży wpływ kultury, która ogranicza wrodzone formy ekspresji (np.
ustala, kiedy wypada płakać) i ustala wzory reagowania mimicznego (np..
potakiwanie). Inną formą są zachowania wyładowujące, czyli specyficzne akty
zachowania się pod wpływem emocji, których celem jest rozładowanie napięcia. W
toku życia człowieka ulegają przekształceniom, regulacji. Kolejną formą są
zmiany w stanie świadomości, które mogą być bezpośrednie lub pośrednie. Zmiany
bezpośrednie to przechodzenie do świadomych informacji o stanie emocjonalnym,
uświadomienie sobie tych emocji, nazywanie ich, rozpoznawanie, rozróżnianie.
Zmiany pośrednie to zmiany kategorii, za pomocą których człowiek odbiera świat.
Może również być niepełne uświadomienie sobie emocji, gdy nie umiemy ich nazwać
lub gdy są zbyt silne albo zbyt
słabe. I ostatnią formą jest emocjonalne ustosunkowanie. Emocje pobudzają jednostkę
do określonych reakcji wobec ich źródła. U dzieci reakcje są spontaniczne,
wybuchowe, dorosły je ogranicza.

Charakteryzując emocje można także mówić o zdolnościach do
ich interpretowania. Emocje najłatwiej można zinterpretować w kontekście
sytuacyjnym, gdyż bez niego można się pomylić. W badaniach wykazano, że
interpretowanie, dekodowanie sześciu głównych emocji (gniew, szczęście,
zaskoczenie, strach, niesmak i smutek) jest zdolnością międzykulturową.
Przedstawiciele wszystkich kultur interpretują je z jednakową dokładnością. Ale
jest jednocześnie coś takiego, jak reguły ujawniania – kulturowo zdeterminowane
reguły, które określają, jakie zachowania niewerbalne nadają się do ujawniania, a jakie nie. Są
one specyficzne dla danej kultury ( np. w Japonii niepohamowany śmiech jest
niedozwolony kobietom. Często ujawniamy mieszaninę emocji. Podczas, gdy jedna
część twarzy rejestruje jedną emocję, druga odzwierciedla inna. Mieszanina
emocji jest trudniejsza do odkodowania ,niż podstawowe wyrazy twarzy.

Twarz,
jako koronny klejnot komunikacji niewerbalnej, jest otwarta księgą, jeśli
chodzi o emocje. Faktem jest
jednak, że niektórzy ludzie potrafią doskonale maskować swoje uczucia. Można
wówczas mówić o „pokerowej twarzy”.

Uczucia są integralną częścią ludzkiej natury. Czasem
wydaje się jednak, że w naszym

współczesnym,
stechnicyzowanym świecie, który ciągle pędzi do przodu, powodując coraz więcej
stresów, często brakuje czasu na emocje. Ludzie stale dążą zarówno do
zewnętrznej,

jak i
do wewnętrznej perfekcji, do idealnego rozwiązywania problemów i
podejmowania jak najbardziej
prawidłowych decyzji i uczucia wydają
się w życiu raczej przeszkadzać niż
pomagać czy przydawać. Antonio Damasio, neurolog amerykański, wymienia pięć elementarnych
emocji, które zapewniały przeżycie naszym przodkom. Były to: lęk, złość,
odraza, smutek i szczęście. Lęk był np. sygnałem do ucieczki lub walki na
śmierć i życie;
odraza chroniła przed trującym pożywieniem. Każde uczucie miało swój
biologiczny sens. I chociaż te uczucia trochę straciły swój pierwotny
charakter, w ekstremalnych okolicznościach uaktywniają się również dzisiaj i
pozwalają nam intuicyjnie reagować na sytuację. Powszechnie wiadomo, że sam intelekt i rozsądek nie tworzą
pełnego człowieka. Potrzebne jest jeszcze zrozumienie i uczucia. To dopiero
sprawia, że nabiera on ludzkich cech. To właśnie dzięki emocjom, dzięki
świadomemu lub nieświadomemu udziałowi uczuć, stosunki pomiędzy sobą a drugim
człowiekiem możemy określić jako ludzkie.

Koniecznie należy też wspomnieć o sposobie powstawania
uczuć. Obszarami mózgu, dzięki którym potrafimy wyrażać uczucia, jest pień
mózgu i układ limbiczny. Układ ten otacza w formie pierścienia górną część pnia
mózgu. To właśnie w nim powstają uczucia i wpływają na zachowanie oraz na
fizyczne zjawiska towarzyszące ich występowaniu. Złość więc może powodować
skurcz żołądka, gniew wywołać rumieńce na twarzy, a gniew sparaliżować.

Pamięć
emocjonalna człowieka znajduje się w innej części mózgu – w ciele migdałowatym.
Ta część ma istotny wpływ na nasza inteligencję emocjonalną. A czym jest ta
inteligencja? Składa się ona z wielu dziedzin. Należy do niej: znajomość
własnych emocji, umiejętność kierowania nimi, zdolność motywowania się,
rozpoznawanie emocji, nawiązywanie i podtrzymywanie związków z
innymi. Intensywność przeżywania jest u różnych ludzi bardzo odmienna. Kobiety
przeżywają pozytywne uczucia znacznie silniej i szybciej niż mężczyźni. Zresztą
to właśnie kobiety w procesie wychowania są zachęcane do wyrażania uczuć, co prowadzi do wykształcenia
„inteligentniejszego” emocjonalnie zachowania, niż to mają to w zwyczaju lub potrafią mężczyźni.
Poza tym, jak dowiedziono w badaniach, u kobiet lewa i prawa półkula mózgowa są
lepiej połączone niż u mężczyzn. Podczas gdy lewa półkula jest odpowiedzialna
za racjonalne, logiczne myślenie, prawa zajmuje się kontrola emocji. Ponieważ
męska kontrola emocji funkcjonuje gorzej, ze względu na słabsze połączenie
między półkulami, mężczyźni są bardziej skłonni do wybuchów emocji.

Jak więc wynika z powyższych twierdzeń, emocje nadają życiu
człowieka sens. Bez nich nie moglibyśmy normalnie funkcjonować. Są potrzebne,
niezbędne. Warto więc poznać siebie, nauczyć się poznawać własne emocje i
kierować nimi. To nam w znacznej mierze pozwoli poprawić stosunki z otoczeniem.

BIBLIOGRAFIA

Maria
Przetacznik-Gierowska, Grażyna Makiełło-Jarża „Podstawy psychologii ogólnej”

Tadeusz Tomaszewski „Psychologia ogólna”

Philip
Zimbardo,Floyd Ruch „Psychologia i życie”

Daniel
Goleman „Inteligencja emocjonalna”

Marion Sehr „Inteligencja emocjonalna”