Cele kształcenia.

Posted by nauka on śr., 01/30/2008 - 18:04

1. Zadania szkoły, a cele kształcenia

"Podstawa programowa" precyzuje zadania stawiane przed szkołą
podstawową, nie określa jednak na podobnym poziomie ogólności celów jej
działania. Oczywiście - większość żądań można utożsamiać z celami. Na przykład:
jeżeli zadaniem szkoły jest "kształtowanie potrzeby dbania o własne ciało
oraz umiejętności praktycznego stosowania zasad higieny" to naturalnym
celem takiej działalności będzie wychowanie człowieka znającego zasady higieny
i stosującego je w praktyce. W rzeczywistości jednak zadania i cele nie zawsze
są tożsame, o czym zaświadczyli sami autorzy "Podstawy programowej",
rozdzielając te kategorie w opisach poszczególnych zajęć i ścieżek
edukacyjnych. Dla potrzeb "Programu" przyjmiemy zatem, Ze zadaniem
szkoły jest to, co powinna ona oferować (lub realizować) w zakresie
działalności pedagogicznej, natomiast celem - efekt (ideał wychowawczy 1),
do którego osiągnięcia prowadzić ma owa działalność. Oczywiście - realizacja
zadań służy między innymi osiąganiu zakładanych celów. Jako logiczny wniosek z
powyższego przyjmiemy, że cel działalności szkoły można określić, opisując
sylwetkę jej idealnego absolwenta. Uwzględnimy przy tym również punkt wyjścia,
będący zarazem punktem finalnym poprzedniego etapu. Celów działalności
edukacyjnej w klasach 4-6 poszukamy zatem, porównując sylwetkę ucznia
kończącego etap nauczania początkowego z sylwetką absolwenta klasy szóstej.
Analiza oczekiwanych różnic pomiędzy tymi dwiema sylwetkami pozwoli nam
określić najważniejsze kierunki działalności szkoły. Na nich opierać się będą
szczegółowe propozycje "Jednolitego programu nauczania blokowego...".

2. Sylwetka absolwenta III klasy

"Podstawa programowa" dość ogólnikowo opisuje cechy absolwenta
trzeciej klasy, koncentrując się na posiadanych przezeń wiadomościach i
umiejętnościach. istotną wskazówką mogą być natomiast ogólne zadania szkoły,
zapisane we wstępie do "Podstawy .." oraz zadania szkoły podstawowej.

1 W
rzeczywistości sposób rozumienia celów kształcenia i zadań nauczycieli i szkoły
w opisach poszczególnych zajęć i ścieżek edukacyjnych nie zawsze jest zgodny z
przyjętą tutaj koncepcją Zachowamy ją jednak dla większej przejrzystości
konstrukcji "Programu" tym bardziej, ze "Podstawie programowej"
wyraźnie w tym zakresie brakuje wewnętrznej spójności

Analiza żądań szkoły zapisanych w "Podstawie programowej", w
połączeniu z dotychczasowymi doświadczeniami związanymi z nauczaniem
początkowym, pozwala na przyjęcie założenia, że absolwent trzeciej klasy szkoły
podstawowej...... dobrze zna swoje najbliższe otoczenie: dom i szkołę. Lubi
szkołę i na ogół chętnie się uczy sprawnie posługuje się zdobywaną wiedzą w
życiu codziennym. Formułuje pytania i poszukuje na nie odpowiedzi. W swoim
zachowaniu prezentuje pogodą~ ducha.... jest aktywny. Lubi ruch i chętnie
uprawia sport w najróżniejszych jego odmianach. Chętnie podejmuje próby
ekspresji artystycznej: na miarę swoich możliwości śpiewa, gra, rysuje, maluje,
lepi i klei;... jest ciekawy Świata. Chętnie korzysta z poznanych źródeł wiedzy
i obserwuje zjawiska zachodzące w najbliższym otoczeniu. Potrafi wyciągać
proste wnioski ze swoich obserwacji. Czuje potrzebę kontaktu z przyrodą;...
jest odpowiedzialny. Wykazuje gotowość przewidywania skutków swoich działań.
Potrafi odstąpić od działania, przewidując jego negatywne skutki. Rozumie
potrzebę ponoszenia konsekwencji swoich działań;

... jest otwarty. Łatwo nawiązuje kontakt z innymi dziećmi oraz z
dorosłymi. Przyjmuje uwagi i sugestie w związku z popełnionymi błędami. Jest
gotów podejmować działania w sposób planowy. Akceptuje ograniczenia swoich
możliwości wynikające z jego wieku. Umie prezentować własne zdanie i słuchać
opinii innych. Nawiązuje przyjazne kontakty z innymi ludźmi. współdziała z nimi
i akceptuje ich odmienność;

... jest prawy. Stosuje się do norm obowiązujących w
jego otoczeniu. Rozróżnia zachowania złe i dobre, wie, że należy dobrze
postępować; ... jest rozważny. Szanuje zasady bezpieczeństwa i higieny. Potrafi
je stosować w swoich codziennych czynnościach.

W sferze intelektualnej absolwent klasy trzeciej szkoły podstawowej
osiąga sprawność komunikacji w języku polskim, pozwalającą na swobodne
korzystanie z podręczników oraz pisemne i ustne wyrażanie swoich myśli i
przeżyć. Sprawnie liczy w zakresie zbioru liczb naturalnych, szczególnie w
praktycznych sytuacjach Życiowych. Dysponuje pewnym (choć trudnym do
sprecyzowania) zasobem informacji o otaczającym go świecie oraz umiejętności,
mogących stanowić punkt wyjścia do dalszej nauki w zakresie różnych dziedzin
edukacji 2.

2 Warto w tym miejscu podkreślić, ze zarówno w sferze wychowawczej jak i
poznawczej opisane tutaj osiągnięcia ucznia rozpoczynającego naukę w klasie
czwartej mają charakter orientacyjny Należy liczyć się z różnicami tempa
rozwoju poszczególnych dzieci i traktować je jako zjawisko w pełni naturalne.

4 Najważniejsze cele kształcenia

Porównanie sylwetek: ucznia
rozpoczynającego etap kształcenia blokowego oraz absolwenta szkoły podstawowej pozwala wskazać najważniejsze cele
działalności szkoły w ciągu tych trzech lat edukacji. Należą do nich :

1. Ugruntowanie postaw wyniesionych z nauczania początkowego

-chęci i gotowości do nauki;

-zamiłowania do aktywności
fizycznej i twórczej;

-akceptacji ograniczeń
związanych z wiekiem;

-szacunku dla norm obowiązujących w społeczności szkolnej.

Warto podkreślić,
że upływ czasu i związane z nim naturalne zjawiska rozwojowe w znacznym stopniu
utrudniają podtrzymywanie wymienionych tutaj postaw.

Chęć i gotowość do nauki są na ogół odwrotnie proporcjonalne do stopnia jej trudności.
Trudno sobie jednak wyobrazić nauczanie bez sukcesywnego zwiększania poziomu
wymagań. Powstaje zatem sprzeczność pomiędzy zadaniem szkoły, czyli
podtrzymaniem gotowości i chęci dziecka do nauki, a potrzebą zwiększania
stopnia jej trudności. Rozwiania należy zapewne szukać w tworzeniu takiej
atmosfery nauki, w której nawet skromne osiągnięcia części uczniów,
odpowiadające wszakże ich realnym możliwościom, mają szansę być docenione przez
szkołę jako sukces.

-Zmiany zachodzące w organizmach dzieci w związku z dojrzewaniem
(szczególnie u dziewcząt) mogą być z kolei zagrożeniem dla ich naturalnego
zamiłowania do aktywności fizycznej. Potrzeba wiele taktu i umiejętności
postępowania ze strony nauczycieli, aby w tej sytuacji nie doprowadzić do
zaniku tej aktywności.

W starszych klasach szkoły podstawowej wzrasta poczucie "dorosłości" uczniów, którzy
niecierpliwie oczekują znoszenia kolejnych barier i ograniczeń związanych z
wiekiem. Szkoła, która nie wychodzi naprzeciw tej naturalnej tendencji, trwając
przy stałym katalogu zakazów, ryzykuje zmniejszenie akceptacji dzieci dla
ograniczeń rzeczywiście niezbędnych. stopniowy wzrost zakresu praw (swobody)
uczni powinien być w ten czy inny sposób wbudowany w całą koncepcję
organizacyjno-programową szkoły. Przy okazji: stopniowa ewolucja norm czyni ich
przestrzeganie bardziej Świadomym, z pożytkiem dla potrzeby utrwalania wśród
uczniów szacunku dla prawa.

2. Rozwiniecie cech ucznia
kształtowanych w nauczaniu pocztkowym

-umiejętności
korzystania ze źródeł wiedzy dostępnych w domu i w szkole;

-Świadomości zasad
higieny i nawyku stosowania ich w życiu codziennym;

-pogody ducha i
gotowości pozytywnego patrzenia na Świat:

-posiadania
preferencji w kontaktach ze sztuk;

-chęci i
umiejętności współdziałania w grupie.

Niektóre cechy ucznia ukształtowane w okresie nauczania początkowego
powinny rozwinąć się podczas nauki w klasach 4-6. Posap winien mieć charakter
zarówno ilościowy, jak i jakościowy ;Absolwent klasy trzeciej potrafi
posługiwać się słownikiem lub encyklopedią ale dopiero absolwent klasy szóstej
powinien umieć w pełni samodzielnie poszukiwać Źródeł wiedzy i właściwie je
dobierać, stosownie do postawionego przed nim zadania.~ Nie jest wielką sztuką
tak zorganizować pracę klasy w okresie nauczania początkowego, by znaleźć czas
na spokojne zjedzenie przez uczniów drugiego Śniadania, gimnastykę śródlekcyjną
czy też umycie zębów po jedzeniu. To samo w odniesieniu do dzieci starszych
zaczyna już być problemem. Ich gotowość do samorzutnego postępowania zgodnie z
zasadami higieny będzie doskonałą miarą skuteczności działań wychowawczych
szkopy . Uczeń najmłodszych klas szkoły podstawowej chętnie uprawia rożne
dziedziny twórczości artystycznej i jest, na ogół, wdzięcznym odbiorcą sztuki.
Nauce w klasach 4-6 powinna wszakże towarzyszyć stopniowa konkretyzacja
zainteresowań

artystycznych, a zadaniem szkoły jest proces ten
stymulować. Jest to bodaj jedno z najtrudniejszych zadań, jakie staje przed
nauczycielami: tym trudniejsze, że do problemu tego na ogół nie przywiązuje się
dostatecznej wagi 3.

Trudno przecenić też znaczenie kształtowania właściwych
relacji wewnątrzgrupowych i umiejętności współpracy. To pierwszy i bodaj
najważniejszy krok

w kierunku tak ważnej we współczesnym społeczeństwie tolerancji. Jest niezwykle istotnym zadaniem
nauczycieli takie zorganizowanie pracy w klasach 4-6, by znalazło się miejsce i
na wzajemną pomoc, i życzliwość, i niezbędną dozę rywalizacji

3. Ukształtowanie nowych cech

-krytycyzm wobec źródeł wiedzy i nauki szkolnej :

-umiejętność stawiania sobie celów, planowania działań i wytrwałego
dążenia do realizacji założonego planu:

- tolerancję;

-gotowość i chęć prowadzenia działań o charakterze społecznym

W okresie nauki w klasach 4-6 uczeń powinien uzyskać również szereg
nowych cech, które w czasie nauczania początkowego nie były rozwijane bądź
rozwijały się na marginesie działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły .

-Cechą o charakterze fundamentalnym jest krytycyzm, z którym wiąże się przyznanie uczniowi
prawa do posiadania własnej opinii i jej prezentowania. Jest to wielka sztuka
działalności pedagogicznej, nieledwie rewolucja, aby uznać, że uczniowie mogą
mieć własne zdanie na rożne tematy i że zdalnie to powinno być brane pod uwagę
przez nauczycieli. Jest to jednak niezbędny warunek uczynienia z uczniów
świadomych partnerów nauczyciela. bez czego trudno sobie wyobrazić efektywną
szkołę przyszłości.

-Równie istotną cechą jest umiejętność stawiania sobie celów i wytrwałość w dążeniu do ich realizacji. Jej
kształtowanie możliwe będzie wyłącznie w szkole, w której uczniowie uzyskają
realny wpływ na to co ich spotyka.
Jednym z podstawowych problemów szkoły tradycyjnej jest traktowanie ucznia jako
elementu maszynerii puszczonej w ruch
według określonego w domyśle najmądrzejszego programu. Tam, gdzie wszystko jest
ustalone i dane raz na zawsze, trudno jest mówić o świadomym podejmowaniu zadań
przez dziecko.

3 Co
najwyżej po latach stwierdza się, że to młode pokolenie" jest głuche i
ślepe na zjawiska artystyczne za wyjątkiem może tzw. pop-kultury Mało kto
rozumie, że prawdziwą przyczyną takiego stanu rzeczy jest głuchota i ślepota
wychowawcza. zarówno szkoły jak i niestety domu rodzinnego.

--Gotowość i chęć prowadzenia działań o charakterze społecznym powinna kształtować się w miarę
wyrastania ucznia z naturalnego egocentryzmu dziecięcego. Najlepszym czasem po
temu jest właśnie okres nauki w klasach starszych szkoły podstawowej. Warto
przy tym pamiętać, że tolerancja, tak istotna we współczesnym świecie, jest
miedzy innym i pochodną wrażliwości społecznej.


Sposoby osiągania założonych celów edukacyjnych

Zespół
pedagogiczny realizujący "Jednolity program..." zmierza do
osiągnięcia celów edukacyjnych przez:

1. Odpowiedni
dobór treści kształcenia i opracowanie ich w postaci bloków tematycznych.

2. Stosowanie aktywnych metod pracy

Podstawowymi formami nabywania nowych wiadomości i umiejętności będą
formy oparte na aktywnym . Z szerokiej gamy metod aktywnych szczególnie
przydatne będą w realizacji celów poszczególnych sfer kształcenia:

a) metoda obserwacji, a w szczególności obserwacja zjawisk
przyrodniczych, b) metoda praktycznej działalności dziecka. a w szczególności
(przykładowo) :

- prace samodzielne w ramach
bloków przedmiotowych oraz matematyki;

- w zakresie kształcenia polonistycznego
- prowadzenie i nagrywanie wywiadów, przedstawianie w formie pisemnej i ustnej wniosków z przeprowadzonych
obserwacji, Ćwiczenia dramowe, samodzielna korekta własnych prac pisemnych z
wykorzystaniem słownika ortograficznego, własna twórczość literacka i
plastyczna inspirowana literaturą;

-w zakresie kształcenia
matematycznego samodzielne układanie zadań tekstowych, praktyczne pomiary:

-w zakresie kształcenia przyrodniczego
przeprowadzanie prostych eksperymentów, własna twórczość plastyczna inspirowana
przyrodą .

3 Włączenie ucznia w proces nabywania nowych wiadomości
i umiejętności kształcenia przez umożliwienie mu współdecydowania o
podejmowaniu części proponowanych przez nauczyciela zadań.

Sposobem włączania ucznia w proces kształcenia
jest wprowadzenie kart wymagań, prezentujących plan nauczania jednego bloku
tematycznego i określających wymagania stawiane przez nauczycieli. Dziecko,
któremu uświadomiono cel działania, jest bardziej skłonne do aktywnej, twórczej
pracy, wykraczania poza ramy określone przez nauczyciela; jest otwarte na
zdobywanie nowych wiadomości.

4. Indywidualizację pracy ucznia.

Przyjęty styl pracy, polegający na wprowadzeniu bloków tematycznych
przeplatanych tygodniami podsumowań, oraz specyficzna rola wychowawcy klasy
będącego mistrzem-opiekunem każdego ze swych podopiecznych, pozwalają na pracę
z każdym dzieckiem i indywidualizację nauczania.

5. Życzliwość, uśmiech i konsekwencję w
postępowaniu nauczycieli.

Wymienione powyżej sposoby nie są jedynymi,
prowadzącymi do osiągnięcia przyj tych celów edukacyjnych. Nadal stosowane będą
znane do tej pory metody kształcenia umiejętności i nabywania wiadomości w
zakresie poszczególnych sfer edukacji. Jednak wzbogacenie ich o aktywny udział
dziecka, indywidualizację jego pracy, stosowanie atrakcyjnych form i metod,
dobór treści kształcenia bliskich uczniowi, wyposażenie sali lekcyjnej w
narzędzia niezbędne w procesie poznania pozwoli na szybsze i skuteczniejsze
osiągnięcie celów edukacyjnych