Być nauczycielem - co to znaczy we współczesnych czasach. Różne stanowiska i własne zdanie

Nie ma na świecie
takiego systemu pedagogicznego, który lekceważyłby rolę nauczyciela w procesie
edukacji. Mimo, iż systemy te tak bardzo się między sobą różnią, panuje w nich
zgoda co do tego, że dobre kształcenie i dobre wychowanie może być dziełem
dobrego nauczyciela – wychowawcy. Mówiąc o nauczycielu kierujemy swoją uwagę na
ideał. „Jest to człowiek wysoko zaawansowany w poznawaniu, rozumieniu i wartościowaniu
stosunków panujących w świecie, przede wszystkim w świecie społecznym, w
procesach kształcenia i wychowania, a zarazem w twórczym kształtowaniu tych
stosunków (...)”[1]
.

Specyfiką pracy
nauczyciela jest pełnienie wielu różnorodnych ról zawodowych. Ich dynamika jest
następstwem ogólnych przemian społecznych, zmian dotyczących bezpośrednio
edukacji i modelu współczesnej szkoły oraz przeobrażeń wewnątrz zawodowych.

Przemiany dokonujące
się w naszym kraju niosą ze sobą szereg wyzwań i problemów. Z jednej strony
poszerzają zakres wolności i samorealizacji, by z drugiej powodować powstanie
wielu trudności, patologii, bezradności ludzi wobec zmieniającego się świata.
Zjawiska te w dużym stopniu dotknęły edukację szkolną. Dzisiaj nie żyjemy w świecie stabilnym, przejrzyście
urządzonym, z jasno wytyczoną perspektywą. Świat współczesny pogrążony jest w chaosie norm i zasad, a przyszłość
rysuje się mgliście. Słowo „pedagog” nabiera szczególnego znaczenia : „to ktoś,
kto prowadzi człowieka do pełni rozwoju, kto przewodzi wśród zawiłości ścieżek
życiowych i nieustannych wyborów, kto umie mądrze doradzić lub odradzić, kto
troszczy się o to, aby inni ludzie, aby każdy człowiek nie stawał się biernym
tworzywem dziejów i wielkich mocy politycznych, lecz był samodzielnym
podmiotem, sprawcą własnego losu i współtwórcą pomyślności społeczeństwa”[2] .

Ludzie zajmujący się
oświatą, a zwłaszcza nauczyciel mają do spełnienia misję. W ostatnich latach
Polska ma ogromną szansę rozwoju. Wykorzystanie jej, w znacznym stopniu zależy
m.in. od nauczyciela. Zachodzące zmiany sprawiają, że w nowych warunkach
pojawia się nowy model oświaty, a co za tym idzie zmienia się również rola
nauczyciela. Przestaje on pełnić głównie rolę przekazującego wiedzę, a staje się
bardziej diagnostykiem, konsultantem itp. , by w rezultacie mógł mieć
wzrastający wpływ na wywołanie zmian w uczniach, w wyniku tworzenia nowego
środowiska nauki, opierającej się na zasadach współdziałania. Nauczyciel
powinien odchodzić od roli instruktora, który jedynie przekazuje wiedzę na
rzecz osoby, która ułatwia uczenie się, która tworzy środowisko wychowawcze, w
którym znajduje się zarówno miejsce dla wolności jak i pewnej dyscypliny, która
niezmiennie towarzyszy każdemu działaniu. Potrzebny jest „mądry, krytyczny, wrażliwy i kompetentny pedagog lecz
już nie tylko jako pewny drogi przewodnik, a bardziej jako tłumacz różnych
możliwości do wyboru na indywidualnej, osobniczej, niepowtarzalnej drodze do
pełni rozwoju podmiotowej tożsamości, do pełnomocnego radzenia sobie w
zmaganiach ze światem i losem życia”[3].

Co to znaczy
przewodnik ? Według Z. Baumana
„przewodnik nie dowodzi, nie narzuca praw, nie jest pracodawcą, nie narzuca
celów. On oferuje, przeprowadza, wprowadza, mobilizuje do samodzielności,
przekazuje i wzmacnia ambicje po przez przykład własnego znawstwa, sprawności i
zaangażowania”[4]
. Różnica między przewodnikiem a tłumaczem polega na dystansie do treści
kultury. „Tłumacz także współuczestniczy
w odkrywaniu nowych znaczeń i wartości” [5].

Przewodnia rola
nauczyciela w procesie kierowania rozwojem ucznia, wprowadza go w świat
kultury. Nauczyciel z racji swojego zawodu rozumianego jako powołanie, ma prawo
i obowiązek wprowadzenia ucznia w świat wartości. Sam jednak musi starać się być
wzorem, ucieleśnieniem propagowanych przez siebie idei, a nie głosić ich
jedynie za pomocą słowa. Osobiste wartości nauczyciela stanowią nieodzowny
warunek pożądanego oddziaływania pedagogicznego, są źródłem, z którego czerpie
nauczyciel, lecz nie przesądzają jeszcze wyniku tego oddziaływania. Wynik ten
zależy od odpowiednich stosunków między nauczycielem a uczniem, od metod,
środków i form organizacyjnych jego pracy nad kształtowaniem osobowości
wychowanków.

Ważną rolę odgrywają
stosunki nauczyciel – uczeń. Współpraca w procesie pedagogicznym powinna być
oparta o zasadę dialogu. „Godność osoby ucznia wymaga, by nauczyciel traktował
go podmiotowo, uznawał jego prawo wyboru wartości, uwzględniał jego poglądy” [6] . Bardziej skuteczna jest
swobodna obserwacja zabawnych, nierzadko humorystycznych sytuacji między
nauczycielem a uczniem. Umiejętność działania w zespole, zarówno ze strony
nauczyciela jak i uczniów ma wpływ na to, jak uczniowie oceniają swoje
myślenie, jak zadają ważne dla nich pytania.

Wizja przyszłości,
którą nauczyciel chce wykreować lub której chce służyć wymaga przede wszystkim
aktywności intelektualnej, szerokiej wiedzy i określonej wyobraźni. Reforma
edukacji spowodowała ogromne zainteresowanie różnymi formami doskonalenia umiejętności
zawodowych. Nauczyciel w obecnych czasach to człowiek wykształcony, cały czas
udoskonalający swój warsztat pracy, rozumiejący, że efektywność działania jego
placówki oświatowej w dużej mierze zależy od kompetencji i wykształconej kadry.
„Doskonalenie się w zawodzie jest nie tylko instrumentem ciągłej odnowy
kwalifikacji, ale może być skutecznym środkiem zapobiegania procesom „wypalania
zawodowego” nauczycieli i terapią na już zaistniałe objawy takiego zniechęcenia
i utraty motywacji”[7]
. Trzeba pamiętać również o tym, że dzisiejsze dziecko jest bardzo nowoczesne,
obyte z nowoczesnymi osiągnięciami technicznymi. Nakłada to na nauczyciela
obowiązek „nadążania” za rozwojem wychowanków, czemu sprzyja jego kształcenie.

W świecie współczesnym
znaczenie edukacji stale wzrasta, a jej rola staje się coraz trudniejsza. Rosną wymagania stawiane jednostce, a co za
tym idzie rosną oczekiwania wobec edukacji. Przed szkołą stoi niezmiennie duży
trud przygotowania młodego pokolenia do życia w świecie pluralizmu moralnych
wartości i konieczności wyborów, których każdy człowiek musi dokonywać
osobiście. Rolą edukacji jest przygotowanie do wyzwalania i budowania siły w
człowieku. Stąd też współczesny nauczyciel powinien posiadać nowe umiejętności.

Podsumowując, każdy
nauczyciel, czy tego chce czy nie, wywiera określony wpływ na uczniów ,a tym
samym wychowuje: wpływa na zachowanie, sposób myślenia i obyczaje uczniów. W
świadomym i metodycznym wychowaniu szkolnym chodzi o to, aby ten wpływ był
pozytywny, aby był podporządkowany wszechstronnemu rozwojowi ucznia jako
człowieka . We współczesnym świecie, a także w naszej ojczyźnie , gdzie coraz
powszechniej dochodzi do głosu przemoc, gdzie słabszy bywa podporządkowany
silniejszemu, gdzie autorytety moralne są niszczone przez przemoc i pieniądze -
potrzeba nam jak nigdy dotąd autorytetów miłości i prawdy, autorytetów
szlachetnych serc i mądrych umysłów. Potrzeba nam ludzi z wyobraźnią. Krótko
mówiąc, współczesnego nauczyciela obok gruntownej i rzetelnej wiedzy, którą
powinien nieustannie aktualizować i umiejętności metodycznych powinny
charakteryzować trzy podstawowe cechy osobowościowe: miłość do drugiego
człowieka, łatwość nawiązywania kontaktów i wyobraźnia.

Wzajemna życzliwość i
zaufanie nauczyciela do ucznia i uczniów do nauczyciela stanowią właściwą
platformę, a więc punkt wyjścia pracy edukacyjnej i warunek jej powodzenia. Im
bardziej wychowawcy korzystać będą z szansy stawania się rzeczywistymi
autorytetami, doradcami, mistrzami i przewodnikami dla uczniów, tym większe
stworzą uczniom możliwości ich pełnego rozwoju, a także przyczynią się do
wzmocnienia i wzrostu swojej roli jako nauczyciela. Powinni zmierzać ku tym
samym wartościom które wskazują się uczniom.

Być dobrym
nauczycielem, to znaczy prowadzić „ku wyjściu z siebie do zadań i do innych
ludzi, do ich i własnej wartościowości, po to , by zrozumieć świat, odnaleźć
miłość i solidarność, umieć kierować sobą”[8]. Nauczyciel „Musi być
twórczy, czynny w motywacji, uczuciach i działaniu, tylko bowiem przez czyn
człowiek swe człowieczeństwo okazuje i utrwala, tylko w działaniu dla drugich
rodzi się i wyraża godność człowieka. Tylko czynem budujemy świat dobra lub
zaniechaniem tworzymy świat lęku i pustkę osamotnienia”[9]