ANTYKONCEPCJA
Antykoncepcją nazywa się działania niedopuszczające do
zapłodnienia komórki jajowej i zajścia w ciążę (łac. conceptio - poczęcie).
Antykoncepcja umożliwia planowanie rodziny oraz uniknięcie
niechcianej ciąży.
Żadna z metod antykoncepcji nie daje 100% gwarancji, że nie
dojdzie do zapłodnienia. Skuteczność metod zapobiegania ciąży określa wskaźnik
Pearla. Wskaźnik ten podaje ilość ciąż, które pojawiły się wśród 100 par
stosujących daną metodę antykoncepcji przez rok współżyjąc regularnie (co 48
godzin). Za metodę pewną uznaje się taką, której wskaźnik Pearla wynosi poniżej
1%. Gdy wskaźnik przekracza 10% metoda uznawana jest za niepewną. Jeśli para
jest płodna i nie używa żadnych środków antykoncepcyjnych to w takim przypadku
wskaźnik Pearla wynosi 85-90%.
Na świecie najczęstszymi metodami są sterylizacja (prawnie
zakazana w Polsce), antykoncepcja hormonalna i stosowanie prezerwatyw.
Antykoncepcja zapewnia kobiecie i mężczyźnie komfort psychiczny.
Dzięki niej mogą uniknąć dramatu nie chcianej ciąży i świadomie
zaplanować porę urodzenia dziecka tak, by od początku było ono oczekiwane i
kochane.
Związek dwojga ludzi
powinien być wolny od strachu przed ciążą. Seks, któremu towarzyszy lęk i pełne
niepokoju myśli typu - "czy dziś można?" - jest uboższy o całą gamę
radosnych przeżyć i doznań. Zamiast nich może pojawić się zniechęcenie, nie
mówiąc o przypadkach poważnych nerwic na tle seksualnym. Jeśli kochająca się
para z jakichś powodów materialnych, zdrowotnych, zawodowych - nie jest gotowa na
przyjęcie dziecka, powinna zdecydować się na którąś z form antykoncepcji. Na
tym m.in. polega odpowiedzialność za powołanie nowego życia.
Wiele kobiet nie stosuje żadnego zabezpieczenia z obawy przed
szkodliwymi działaniami ubocznymi. Najczęściej ten niepokój wynika z
fałszywych, choć bardzo rozpowszechnionych opinii, zwłaszcza na temat tabletek
hormonalnych. Dlatego tak ważna jest rzetelna wiedza o różnych sposobach
zapobiegania ciąży.
Zamiast polegać na zdaniu koleżanki czy innych nie sprawdzonych do
końca źródłach informacji, lepiej sięgnąć do fachowych książek czy artykułów w
gazetach. A najlepiej poradzić się ginekologa, który pomoże dobrać
najwłaściwszy sposób.
Najwłaściwszy, to znaczy dopasowany do wieku, stanu zdrowia,
sytuacji życiowej, akceptowany przez oboje partnerów. Inne środki lekarz zaleci
nastolatce, inne mężatce pragnącej kiedyś mieć dziecko, jeszcze inne takiej
samej mężatce cierpiącej na zaburzenia hormonalne.
To, że w niektórych sytuacjach czy w pewnym wieku zajście w ciążę
jest małoprawdopodobne, nie oznacza, że jest niemożliwe. O sterowaniu
płodnością powinna zatem myśleć zarówno kobieta rozpoczynająca współżycie, jak
i będąca w okresie przekwitania. Jeżeli nie chcesz mieć dziecka, nie licz na
łut szczęścia. Zamiast bać się ciąży, możesz jej przecież skutecznie
zapobiegać.
Skuteczność metod antykoncepcji ocenia się za pomocą wskaźnika
Pearla - opracowany w 1932 roku, określa ilość ciąż wśród setki kobiet
stosujących daną metodę antykoncepcyjną w ciągu roku.
Czyli wskaźnik 5 będzie oznaczał, że na 100 kobiet, które
stosowały daną metodę przez cały rok tylko 5 zaszło w ciążę (albo aż 5). Im
więc wskaźnik niższy, tym metoda skuteczniejsza.
Metoda
|
Wskaźnik Pearla
metoda kalendarzowa 14-50
metoda termiczna 0,3-17
metoda objawowo-termiczna 3,3-55
metoda Billingsów 0,5-40
stosunek przerywany 12-35
prezerwatywa 3-4
błona pochwowa 12-17
kapturek naszyjkowy 12-17
środki chemiczne 4-20
doustne środki antykoncepcyjne 0,2-0,3
zastrzyki hormonalne 0,2-0,5
mini tabletka 0,3-5
implanty podskórne 0,2-3
wkładki wewnątrzmaciczne 0,1-2
sterylizacja kobiet 0,04
sterylizacja mężczyzn 0,15
Antykoncepcja
naturalna
Metoda
kalendarzowa
Niestety, nie daje najwyższej pewności antykoncepcyjnej. Musisz
wstrzymać się od współżycia w tym okresie cyklu, kiedy następuje owulacja
(jajeczkowanie). Cykl miesiączkowy liczymy od pierwszego dnia krwawienia.
Pierwszy dzień miesiączki to pierwszy dzień Twojego cyklu. Przeciętnie trwa on
26-30 dni.
Tak więc przynajmniej przez pół roku musisz obserwować swój cykl,
skrzętnie odnotowując zmiany. I dopiero wtedy, oczywiście jeżeli Twój okres
jest regularny, będziesz znała swój cykl i czas jego trwania. Mniej więcej w
jego połowie (około 14. dnia) występuje jajeczkowanie. Z jajnika uwalnia się
komórka jajowa. Wtedy to może dojść do zapłodnienia. Moment ten nazywamy
owulacją. Jajeczko żyje przeciętnie 12-48 godzin, natomiast plemniki utrzymują
w drogach rodnych zdolność do zapłodnienia przez 48-72 godziny.
By nie zajść w ciążę, stosując tę metodę, musisz ustalić, kiedy
następuje owulacja (mniej więcej w połowie cyklu, między jego 12. a 16.
dniem).
Znając te dane, musisz wziąć jeszcze pod uwagę czas przeżycia
jajeczka i plemników oraz dodać 2 dni przed spodziewaną owulacją i 2 dni po
niej. To Twój okres płodny. Przypada on na 10.-18. dzień cyklu. W tym czasie
musisz swemu partnerowi powiedzieć: "Nie dziś, kochanie". Pamiętaj o
tym, że metodę tę mogą stosować tylko kobiety regularnie miesiączkujące.
Długość cyklów miesiączkowych może się znacznie zmienić po porodzie, chorobie,
podróży, na skutek zmiany klimatu, przeżyć, silnych stresów itp. Zmienia się
wówczas również termin jajeczkowania i Twoje dokładne obliczenia zawodzą. Dzień
owulacji najlepiej obliczyć, odejmując 14 dni od średniej długości 6 ostatnich
cyklów.
Metoda
Ogino-Knausa (kalendarzowa)
Metoda: Wyznaczenie w cyklu płciowym dni płodnych, w których
należy zaprzestać współżycia. Zakłada, że owulacja (jajeczkowanie) występuje
najczęściej 14 dni (+/- 2dni) przed kolejnym krwawieniem miesiączkowym. Czas
przeżycia komórki jajowej to 2 dni, plemników po ejakulacji (wytrysku nasienia)
to średnio 3 dni (rzadko 5-7dni).
Wstrzemięźliwość płciowa: Po obserwacji kilkunastu cykli aby
określić pierwszy dzień płodny, od najkrótszego cyklu odejmujemy 18 dni, aby
określić ostatni dzień płodny, od najdłuższego cyklu odejmujemy 11 dni, np.
przy cyklach 26-29 dni okres wstrzemięźliwości trwa od 8 do 18 dnia. Dni
występujące po ostatnim dniu cyklu uznawane są za niepłodne.
Wady: Metoda wymaga wysokiej samodyscypliny. Konieczne jest
ustalenia przez kobietę terminu owulacji, co jest trudne zwłaszcza przy
wahaniach długości trwania cyklu miesiączkowego. Wysoki stopień zawodności,
konieczność abstynencji seksualnej przez wiele dni w cyklu, nie może być
stosowana przez kobiety nieregularnie miesiączkujące, w okresie
przedmenopauzalnym, pracującym w systemie zmianowym. Konieczność rocznej
obserwacji cyklów miesiączkowych przed rozpoczęciem metody, zmusza do
abstynencji seksualnej w naturalnych okresach zwiększonej potrzeby zbliżenia u
kobiety, długie okresy przerw we współżyciu (około 20 dni w miesiącu) są nie do
przyjęcia przez pary o dużym temperamencie.
Zalety: Nie wymaga ingerencji chemicznej, hormonalnej i innej,
obojętna dla zdrowia, partnerów czyni odpowiedzialnymi za sprawy antykoncepcji,
co wpływa pozytywnie na zrozumienie i trwałość związku.
Wskaźnik zawodności Pearl'a: 14-50
Metoda Billingsów
Metoda: Oparta jest na obserwacji śluzu szyjkowego. W pierwszej
fazie cyklu, przed owulacją śluz jest nieprzejrzysty, gęsty, lepki, nie
ciągnący się, białawy lub żółtawy, nie ma uczucia wilgotności w pochwie. Śluz
okresu owulacji (3 lub 4 dni przed owulacja i 2 dni po) jest przejrzysty,
szklisty, elastyczny, ciągnący się (pozwala na rozciąganie się między palcami na
długość kilku centymetrów, zanim ulegnie przerwaniu), występuje uczucie
wilgotności w pochwie. 48 godzin po owulacji ilość wydzielanego śluzu
gwałtownie się zmniejsza, śluz staje się ponownie gęsty, lepki, nieprzejrzysty.
Wstrzemięźliwość płciowa: Od stwierdzenia obfitego, ciągliwego,
przejrzystego, szklistego, elastycznego śluzu szyjkowego do 4 dni po szczycie
wydzielania.
Wady: Metoda ta wymaga dużej samodyscypliny, śluz należy
obserwować codziennie. Konieczność abstynencji seksualnej. Zawodzi przy zapaleniu
pochwy i przy leczeniu lekami rozcieńczającymi wydzielinę np. Flegamina, długie
okresy abstynencji, nie do przyjęcia przez małżeństwa o dużym temperamencie,
wymaga umiejętności oceny śluzu, jest nie do przyjęcia dla wielu kobiet ze
względów estetycznych.
Zalety: Nie wymaga ingerencji chemicznej, hormonalnej i innej,
obojętna dla zdrowia, nie wymaga nakładów finansowych, partnerów czyni odpowiedzialnymi za sprawy
antykoncepcji, co wpływa pozytywnie na zrozumienie i trwałość związku, pozwala
na poznanie funkcjonowania organizmu kobiety.
Wskaźnik zawodności Pearl'a: 0,5-40
Metoda termiczna
Metoda: Polega na wyznaczeniu w cyklu płciowym dni płodnych, w
których należy zaprzestać współżycia. Oparta jest na wykresie zmian temperatury
podczas cyklu miesięcznego. Wykres sporządza się od pierwszego dnia miesiączki
(1dzień cyklu) odkładając na osi rzędnych temperaturę w stopniach Celsjusza, na
osi odciętych dni cyklu. Temperaturę mierzymy w pochwie (przez 5 minut) lub pod
językiem, rano przed wstaniem z łóżka po co najmniej 6 godz śnie. W pierwszej
fazie cyklu, gdy produkowane są estrogeny, temperatura jest niższa
(36,5-36,8°C). 12 do 24 godzin po owulacji (jajeczkowaniu) produkowany jest
progesteron i dochodzi do wzrostu temperatury (37,0-37,3°C). Podwyższona temperatura
utrzymuje się aż do następnej miesiączki. Jeżeli przez 3 dni wystąpiła
podwyższona temperatura to dokonała się owulacja i rozpoczyna się okres
niepłodności pewnej, trwający do następnego krwawienie miesięcznego. Czas od
początku krwawienia miesięcznego do 7 dnia poprzedzającego wzrost temperatury
to okres niepłodności prawdopodobnej.
Wstrzemięźliwość płciowa: Co najmniej 2 dni przed i 3 dni po
owulacji
Wady: Metoda ta wymaga dużo samodyscypliny, wadą są możliwe
wahania temperatury, niezależne od samego cyklu. Przyczynami wahania
temperatury są infekcje, stres, podróż, zmiana klimatu, wstawanie w nocy itp.,
zmusza do abstynencji seksualnej w naturalnych okresach zwiększonej potrzeby
zbliżenia u kobiety, w czasie pomiaru temperatury, przed wstaniem z łóżka,
kobieta musi być zwolniona z obowiązków domowych (na przykład z opieki nad
dzieckiem), długie okresy abstynencji.
Zalety: Nie wymaga ingerencji chemicznej, hormonalnej i innej,
obojętna dla zdrowia
Wskaźnik zawodności Pearl'a: 0,3-17
Metoda objawowo-termiczna
Metoda: Łączy obserwację zmian temperatury, śluzu i domyślne
objawy jajeczkowania takie jak: ból owulacyjny, częste oddawanie moczu, parcie
na stolec, biegunka, wypryski na skórze, bóle łydek, zwiększona pobudliwość
nerwowa, apatia lub ożywienie.
Wstrzemięźliwość płciowa: 5 dni przed owulacją i 3 dni po owulacji
Wady: Metoda ta wymaga dużo samodyscypliny
Zalety: Metoda ta może zapewnić dużą skuteczność.
Wskaźnik zawodności Pearl'a: 3,3-55
Stosunek przerywany
Metoda: Przerwanie stosunku przed spodziewanym wytryskiem.
Wstrzemięźliwość płciowa: Nie jest konieczna.
Wady: Duża zawodność tej metody wynika m.in. z powodu zjawiska
kropelkowania tzn. pojawiania się plemników jeszcze przed ejakulacją (wytrysk
nasienia). W wyniku stosowania tej metody może dochodzić u kobiety do
przekrwienia narządów miednicy mniejszej, co prowadzi do powstania zespołu
bólowego miednicy mniejszej, a w konsekwencji do braku odczuwania satysfakcji
seksualnej i unikania współżycia. Może prowadzić do nerwic obojga partnerów.
Metoda ta nie powinna być polecana ani stosowana. Ze względu na
bardzo dużą zawodność nazywanie ją metodą antykoncepcyjną jest chyba przesadą.
Metody
mechaniczne: kapturki naszyjkowe i prezerwatywy
Prezerwatywa
(kondom)
Prezerwatywy są prawdopodobnie najstarszą z zarejestrowanych metod
antykoncepcyjnych. Były znane już w starożytnym Egipcie - odkryte w grobowcach
malowidła przedstawiają mężczyzn w osłonach z płótna w barwach pastelowych -
prawdopodobnie jednak miały one na celu podkreślenie atrakcyjności mężczyzny,
nie zaś antykoncepcję. Słowo "kondom" (popularna nazwa prezerwatywy)
bywa kojarzone z nazwiskiem Condoma, lekarza na dworze Karola II, który miał
królowi doradzić stosowanie prezerwatywy jako środka zapobiegającego narodzinom
dzieci z nieprawego łoża, a także chorobom wenerycznym. Nie można jednak
stwierdzić z całą stanowczością, czy lekarz o tym nazwisku w ogóle istniał;
bardziej prawdopodobne, że "kondom" pochodzi od łacińskiego condus,
co oznacza "naczynie, zbiornik".
Już słynny Casanova stosował prezerwatywy, traktując je jako
zabezpieczenie przed chorobami wenerycznymi. Autor pierwszego (opublikowanego w
1564 roku) opisu prezerwatywy, Gabriel Fallopio (od jego nazwiska wywodzi się
określenie jajowodu - "trąbka Fallopia"), zalecał stosowanie
płóciennej osłony nasączonej płynem do przemywania jako zabezpieczenia przed
zakażeniem. Płócienne osłony, choć grube i nieporęczne, były szeroko stosowane
w osiemnastym wieku, stanowiąc zabezpieczenie przed chorobami przenoszonymi
drogą płciową. James Boswell, autor biografii dr Johnsona, odnotował sposób
użytkowania prezerwatyw zamieszczony w jego Dzienniku - Johnson określa je
mianem "zbroi", nie pozostawiając cienia wątpliwości co do odczuć i
wygody związanej z ich użyciem.
Istniała ścisła zależność między prezerwatywami a ochroną przed
zakażeniem. Owa zależność naruszała reputację prezerwatyw, zwłaszcza że na ogół
sięgano po nie tylko przed zakazanym stosunkiem. Marie Stopes, z oddaniem
walcząca na rzecz antykoncepcji w latach dwudziestych naszego stulecia, w
swojej książce Antykoncepcja potępiła stosowanie prezerwatywy, stwierdzając:
"Prezerwatywa zarówno z emocjonalnego, jak i fizycznego powodu nie jest
zalecana w trakcie zwykłego, zdrowego stosunku. Jej zastosowanie łączy się z chorobą,
niebezpieczeństwem i innymi specjalnymi okolicznościami". Była szczerze
przekonana, że kontakt ze spermą w jakiś sposób może służyć kobietom i każda
metoda (włącznie ze stosunkiem przerywanym), która to uniemożliwiała, była w
jej mniemaniu szkodliwa.
Nie trzeba przypominać, że w ciągu ostatnich kilku lat działanie
prezerwatywy, zapobiegające zakażeniu HIV, po raz kolejny okazało się ważnym,
ratującym życie środkiem - bardziej szczegółowo powyższe zagadnienie omówimy w
dalszej części rozdziału.
Jak skuteczne są prezerwatywy?
"Według ulotki, wskaźnik zawodności jest bardzo niski, niemal
równy pigułce. Podkreślano wprawdzie, że tylko w przypadku prawidłowego
stosowania, ale chyba nie zamierzacie wprowadzać żadnych nieścisłych
informacji".
Prezerwatywy mogą być bardzo skuteczne, szczególnie w przypadku
starszych par, które mają już doświadczenie w ich stosowaniu. Niestety,
ponieważ często zasady ich stosowania nie są jasne, wskaźnik Pearla ich
użytkowania jest znacznie wyższy w przypadku młodych par oraz ludzi w każdym
wieku w ciągu pierwszego roku stosowania (można wykreślić tzw. krzywą
poznawania metody). Jeśli więc wśród starszych, bardziej doświadczonych par
wskaźnik Pearla kształtuje się w granicach dwóch na sto kobiet w ciągu roku, w
grupach młodszych wynosi on piętnaście na sto kobiet w ciągu roku. Rozsądniej
więc określić wskaźnik Pearla: 10 kobiet na 100 wśród tych, które nie ukończyły
25. lat (oznacza to, że jeśli 100 kobiet przez rok stosuje prezerwatywy,
dziesięć z nich zajdzie w tym okresie w ciążę).
W praktyce prezerwatywy nie osiągają u młodych kobiet skuteczności
zbliżonej do metod hormonalnych, takich jak tabletka dwuskładnikowa,
mini-tabletka gestagenna (MTG) czy progestageny w iniekcji. Jeśli więc jesteś
młoda i potrzebujesz bardzo skutecznej antykoncepcji, a także zabezpieczenia
przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, radzimy rozważyć zastosowanie
prezerwatywy jednocześnie z inną, bardziej skuteczną metodą antykoncepcji.
Dlaczego prezerwatywy zawodzą? Chyba głównie dlatego, że w
przypadku ich stosowania jest zbyt wiele możliwości popełnienia błędu.
Przykłady można mnożyć: zbyt późne założenie prezerwatywy (kiedy już doszło do
bezpośredniego kontaktu); w pośpiechu może zostać uszkodzona paznokciem, a
przedziurawienie nie zawsze jest zauważalne; do stosunku dochodzi zbyt szybko,
kiedy kobieta nie jest dostatecznie przygotowana - tarcie powoduje pęknięcie
gumy; krem, mający pomóc partnerowi, jest niewłaściwie dobrany i niszczy gumę;
mężczyzna zapomniał ścisnąć końcówkę prezerwatywy w trakcie zakładania,
nasienie mogło więc wyciec przy podstawie na zewnątrz; niekiedy dochodzi do
ześlizgnięcia się prezerwatywy w trakcie stosunku lub bezpośrednio po jego
zakończeniu; nieco nasienia może wyciec w trakcie wycofywania członka z pochwy;
już po zdjęciu prezerwatywy na penisie może zostać nieco spermy i dochodzi do
ponownego zbliżenia, przed założeniem kolejnej... Pułapek jest tyle, że możesz
myśleć, iż bardziej adekwatne jest pytanie nie czy prezerwatywy czasami
zawodzą, lecz czy w ogóle działają?
Wszystko to wyjaśnia, dlaczego większość niepowodzeń zdarza się
parom, które zaczynają stosować tę metodę lub stosują ją niezbyt regularnie, a
w tym przypadku najważniejsze są często podejmowane próby. Egzamin zakończy się
wynikiem pozytywnym, jeśli nie pojawi się przypadkowa ciąża. Często zaleca się
stosowanie równocześnie z prezerwatywą środka plemnikobójczego, choć nigdy nie
udowodniono, że wtedy wzrasta skuteczność metody - przeprowadzenie takich badań
nie należy zresztą do najłatwiejszych. Teoretycznie można jednak założyć, że
zastosowanie środka plemnikobójczego spełnia rolę dodatkowego zabezpieczenia,
jeśli prezerwatywa pęknie lub się zsunie. Wyprodukowano również prezerwatywy
nasączone środkiem plemnikobójczym, którego można użyć także oddzielnie, w
formie krążka lub kremu wprowadzonego do pochwy.
Szkoda, że większość użytkowników metod mechanicznych w ogóle nie
zdaje sobie sprawy z istnienia (i nie przywiązuje do niego wagi) antykoncepcji
postkoitalnej (patrz rozdział 11.), która w formie tabletek czy wkładek
wewnątrzmacicznych może być zastosowana przed upływem 72 godzin po odbyciu
stosunku bez zabezpieczenia. Wielu nie zaplanowanym ciążom można byłoby
zapobiec, gdyby pary stosujące prezerwatywy zgłosiły się do przychodni lub
innej placówki tego typu, prosząc o dodatkowe zabezpieczenie. Niesłuszne jest
także założenie, że jeśli taki przypadek nie zdarzył się w środku cyklu,
niebezpieczeństwo zajścia w ciążę nie jest duże. Niestety - żywotność plemników
wynosi prawie tydzień, a więc nawet wkrótce po zakończeniu miesiączki można z
łatwością zajść w ciążę.
Jeśli używasz prezerwatywy lub planujesz zastosowanie tego środka,
przeczytaj uważnie fragment książki dotyczący antykoncepcji postkoitalnej i
postaraj się zorientować, czy jest w twoim przypadku dostępna, zwłaszcza w
czasie weekendów, na wypadek szczególnych okoliczności. Tego typu informacje
uzyskasz w przychodniach planowania rodziny, nie zawsze jednak są one otwarte w
dni wolne od pracy. Twój lekarz powinien przepisać ci tego typu środek
antykoncepcyjny (tzw. pigułkę w razie zagrożenia), ale nie oczekuj, że jeśli
zadzwonisz do niego w środku nocy, sprawisz mu tym przyjemność. Jeżeli wszystko
zawiedzie, a czas ucieka, zwróć się o pomoc do przychodni pełniącej ostry dyżur
ginekologiczny (w ostateczności możesz zapewnić, że chodzi o przypadek istotnie
wymagający nagłej pomocy).
Według jakiej zasady działa prezerwatywa?
Całkiem prostej - stanowiąc fizyczną barierę, powstrzymuje
nasienie przed dostaniem się do pochwy. Wymienimy teraz podstawowe zasady,
które pozwalają wspomnianej zaporze działać skutecznie. Stosuj prezerwatywę w
trakcie każdego stosunku. Nigdy nie myśl, że "dzisiaj jest
bezpiecznie". Prezerwatywa powinna być założona na członek, gdy tylko
dostatecznie się usztywni, ale zawsze zanim dojdzie do jakiegokolwiek kontaktu
z narządami płciowymi partnerki - mogą wyciec minimalne, niezauważalne gołym
okiem ilości nasienia, a nawet kropelka zawiera tysiące plemników. Zaciśnij
końcówkę, aby usunąć z niej powietrze, następnie nałóż prezerwatywę na członek
i, rozwijając ją w całości, naciągnij aż do samej jego podstawy. Uważaj, aby
nie uszkodzić gumy paznokciem.
Sposoby produkcji i testowania prezerwatyw
Produkcja prezerwatyw polega na zanurzaniu szklanych form w
lateksie, suszeniu, posypywaniu pudrem i zwijaniu (rolowaniu) z form za pomocą
szczotek. W celu sprawdzenia ich jakości (stopnia bezpieczeństwa) należy
przeprowadzić wiele testów. Znajdowanie ewentualnych otworów polega na
przeprowadzaniu testu ich oporności elektrycznej - guma nie powinna przewodzić
prądu (z tego powodu jest często wykorzystywana jako materiał izolacyjny),
jeśli więc prąd elektryczny przepływa przez powierzchnię prezerwatywy, oznacza
to, że jest ona dziurawa. Testowana jest także przepuszczalność wody. Test
polega na całkowitym wypełnieniu prezerwatyw wodą i sprawdzaniu, czy nie
pojawiają się wycieki. Wytrzymałość prezerwatyw można zbadać, nadmuchując je
jak balony i obserwując, kiedy pękają: prezerwatywa powinna wytrzymać zawartość
25 litrów powietrza. Oczywiście trudno wszystkie wspomniane badania
przeprowadzić na każdym egzemplarzu; wszystkie poddawane są jedynie działaniu
prądu. Jeśli chodzi o inne próby (z każdej partii próbom poddaje się tylko
kilka egzemplarzy), w przypadku negatywnego wyniku testów, zwracana jest cała
partia, jeżeli natomiast kilka wybranych przejdzie testy pozytywnie,
pozostałych się nie kontroluje. Wydaje się jednak, że liczba wadliwych
prezerwatyw nie wykrytych podczas kontroli nie jest wielka.
Powyższe uwagi dotyczą tylko rzetelnie badanych produktów. W
każdym kraju obowiązują jednak odmienne zasady. Jeśli opakowanie zostało
oznakowane symbolem znaku jakości Brytyjskiego Instytutu Standardów,
prezerwatywa została właściwie przebadana. Stworzono także nową Międzynarodową
Organizację Standaryzacji (ISO International Organization for Standardization;
norm ISO 9000 Polska powinna przestrzegać lub stopniowo je wprowadzać - przyp.
red.). Jej zadaniem jest ujednolicenie standardów obowiązujących w różnych
krajach. Znak ISO również pozwala sądzić, że prezerwatywy są dobrej
jakości.
Jakie są zalety prezerwatyw?
Prezerwatywy są prawdopodobnie najbardziej skuteczne spośród metod
mechanicznych. Ich stosowanie nie pociąga za sobą skutków niepożądanych dla
zdrowia, może z wyjątkiem ewentualnego uczulenia na gumę lub środek
plemnikobójczy.
Prezerwatywy są stosunkowo łatwe w użyciu, choć należy dobrze
poznać zasady ich stosowania, nie wymagają wizyt u lekarza czy w przychodni,
zapewniają oszczędność czasu i poczucie intymności. Są nieduże, łatwe do
zabrania ze sobą, a także stosunkowo tanie (czasem rozdawane bezpłatnie).
Sperma pozostaje w prezerwatywie, co także może być uznane za zaletę, jeśli np.
kobieta nie lubi jej zapachu lub gdy chodzi o zachowanie dyskrecji (nie
zaplamiona pościel).
"Przestałam zażywać pigułkę, ponieważ powodowała ataki
migreny. Od tego czasu stosuję kapturek, ale mój przyjaciel czasami sięga po
prezerwatywę mówiąc, że od czasu do czasu należy mi się odpoczynek!"
Niektóre pary pragną, aby odpowiedzialność za antykoncepcję
przynajmniej od czasu do czasu brał na siebie mężczyzna, by spoczywała na
obojgu. Stosowanie prezerwatywy jest naocznym dowodem myślenia o antykoncepcji.
Niektórzy mężczyźni uważają, że lekki ucisk członka pomaga utrzymywać erekcję,
a niewielkie ograniczenie stymulacji zmysłów pozwala przedłużyć stosunek.
Prezerwatywy mogą także stanowić dobry wybór dla par, które potrzebują
antykoncepcji na krótki czas, np. gdy czekają na moment, w którym kobieta
rozpocznie zażywanie pigułki, lub dla osób rzadko współżyjących.
"Wierzę mojemu chłopakowi, ale dziś nigdy za dużo
ostrożności. Nadal zażywam pigułkę, ale nalegałam, aby nie rezygnować z
prezerwatywy, choćby na jakiś czas".
Prezerwatywy stanowią zabezpieczenie przed chorobami przenoszonymi
drogą płciową, nie wyłączając AIDS (zespół nabytego upośledzenia odporności).
Należy podkreślić, że stosowanie prezerwatywy jest jedyną metodą
antykoncepcyjną mogącą zapobiec zarażeniu wirusem HIV (wirusem wywołującym
AIDS). Zastosowanie dodatkowego środka plemnikobójczego czy prezerwatyw
nasączonych wspomnianą substancją może stanowić dodatkowe zabezpieczenie,
ponieważ badając powszechnie stosowany środek - nonoksynol9 - w warunkach
laboratoryjnych, stwierdzono swoistą aktywność przeciwwirusową. Warto dodać, że
prezerwatywa zabezpiecza także przed innymi zakażeniami, występującymi częściej
niż HIV, takimi jak rzęsistek, rzeżączka i zapalenia przydatków. Uważa się, że
przyczyną rozwoju raka szyjki macicy jest czynnik przenoszony drogą płciową
(HPV - wirus brodawczaka ludzkiego) i kobiety, których partnerzy stosują
prezerwatywy, w mniejszym stopniu niż pozostałe są narażone na tę chorobę.
(Należy pamiętać, że prezerwatywa zabezpiecza przed kontaktem ze spermą tylko
wtedy, gdy jest prawidłowo stosowana i nie jest pęknięta. Jeżeli wskaźnik
Pearla wynosi 2-15, to sperma przedostaje się na zewnątrz znacznie częściej niż
2-15 razy na 100 kobiet w ciągu roku [nie każdy stosunek bez stosowania
antykoncepcji kończy się zapłodnieniem]. Nie jest to argument przeciwko używaniu
prezerwatywy w celu zmniejszenia ryzyka zakażenia chorobami przenoszonymi drogą
płciową, ale przeciwko sugerowaniu ich całkowitej skuteczności. Należy pamiętać
o ryzyku zakażenia wirusem zapalenia wątroby, który wprawdzie rzadko, ale może
doprowadzić do ciężkiej, a nawet śmiertelnej choroby - przyp. red.)
Jakie są wady prezerwatywy?
Największą ich wadą jest stopień ingerencji w stosunek. Na pewno
może wpływać na ochłodzenie atmosfery, głównie jednak tak oceniana jest
dlatego, że stosowanie jej wymaga wykonania szeregu czynności i może zostać
niewłaściwie użyta. Tu też należy szukać przyczyny stosunkowo wysokiego
wskaźnika Pearla w przypadku przeciętnej pary w porównaniu z metodami
niemechanicznymi. Niektórzy ludzie łączą użycie prezerwatywy z "nieczystymi",
pozamałżeńskimi stosunkami - takie spojrzenie na wiele lat wstrzymało
powszechniejszą akceptację prezerwatywy - dopiero groźba AIDS (z całą pozytywną
kampanią na rzecz stosowania prezerwatywy) przywróciła tej metodzie należne
miejsce w grupie środków antykoncepcyjnych.
Stosowanie prezerwatywy wymaga aktywności mężczyzny, nie zawsze
jednak mężczyźni są w stanie przezwyciężyć niechęć do ich stosowania otoczoną
aurą sensacji - być może ultracienkie prezerwatywy im to ułatwią. Prezerwatywa
bywa zresztą pomocna, zmniejsza bowiem wrażliwość żołędzi prącia, powstrzymując
przedwczesny wytrysk. W przypadku niektórych par przeciw prezerwatywie
przemawia brak kontaktu płciowego. Kolejnym problemem może być uczulenie na
gumę lub, częściej, na środki plemnikobójcze. Dostępne są kosztowne
prezerwatywy wykonane z innych materiałów niż guma. Aby uniknąć uczulenia na
środki plemnikobójcze, można stosować osobno prezerwatywę, a osobno środek inny
niż uczulający, najczęściej nonoksynol-9.
Po wykorzystaniu prezerwatywę należy zawinąć w papier i wyrzucić -
najlepiej do kosza; wrzucone do toalety trafiają do kanalizacji i
zanieczyszczają środowisko.
Dlaczego tak mało osób stosuje prezerwatywy?
W Wielkiej Brytanii prezerwatywę stosuje około 20% par.
Popularność prezerwatywy jest bardzo zróżnicowana, np. stosuje ją 75% par w
Japonii, a stosowanie jej w Afryce, Środkowym Wschodzie i Ameryce Łacińskiej to
tylko 4% ogólnego użycia tego typu antykoncepcji na świecie. Liczby te
bezpośrednio odzwierciedlają stosunek do używania prezerwatywy w danym kraju.
Tam, gdzie są szeroko i pozytywnie propagowane, ich zastosowanie jest większe.
W krajach, w których antykoncepcja jest przedmiotem dyskusji prowadzonych
półgłosem i z zażenowaniem - mniejsze. W Wielkiej Brytanii pokazywano w
telewizji programy ostrzegające przed niebezpieczeństwem zarażenia AIDS, ale
reklamowanie prezerwatyw przed godziną 21.00 nadal jest nielegalne. Kraj
powszechnie uznawany za wyzwolony i postępowy ma więc wiele do zrobienia w tej
dziedzinie.
Błony dopochwowe
(diafragmy) - w Polsce nie dostępne i kapturki naszyjkowe
Nazwy "błona dopochwowa" czy "diafragma" i
"kapturek" są często, choć nieściśle (o czym powiemy później)
stosowane wymiennie. Idea stworzenia środka mechanicznego dla kobiet, podobnie jak
prezerwatywy, wywodzi się z odległej przeszłości. Starożytni Egipcjanie (którzy
wydawali się być szczególnie zainteresowani antykoncepcją) nie tylko
proponowali stosowanie barwnych osłon płóciennych - prezerwatyw, ale także
dopochwowych krążków sporządzanych z mieszaniny miodu i krokodylego łajna.
Talmud w 230 roku n.e. zalecał stosowanie zwilżonej gąbki, a grecki lekarz w
szóstym wieku n.e. opisał krążek zrobiony z miąższu granatów lub fig.
Prostytutki w starożytnej Japonii i Chinach nakładały na szyjkę macicy kawałki
naoliwionej tkanki bambusa. Pierwszy "nowoczesny" kapturek powstał
dopiero w 1838 roku. Wynaleziony został przez niemieckiego ginekologa, który
wykonał z wosku model kobiecej szyjki macicy i "uszył" stosowny
gumowy kapturek (błona jego pomysłu powstała nieco wcześniej, ale nie zdała
egzaminu).
Pomysłodawcą pierwszej diafragmy był także lekarz niemiecki, który
tak bał się o swoją reputację, że publikując w 1880 roku artykuł na ten temat,
posłużył się pseudonimem. Błony dopochwowe szybko stały się popularne w
Niemczech i Holandii, i to do takiego stopnia, że w Wielkiej Brytanii nazywano
je "holenderskimi kapturkami". Marie Stopes - zwolenniczka kapturków,
mniej entuzjastycznie traktująca błony, pisała: "Są szeroko stosowane w
Holandii, jednak z tego, co wiem na temat Holenderek, wydają się one nieco inne
pod względem budowy od Angielek". Przyczyną owych różnic, jak można się
domyślić na podstawie komentarzy, był fakt, że: "Musiało to u przeciętnej
kobiety bezwzględnie prowadzić do niezdrowego rozciągnięcia (pochwy), ponieważ
Ťholenderski kapturek jest stosowany w trochę nienormalnych przypadkach, np. u
bardzo tęgich kobiet".
W pierwszej połowie naszego wieku błony dopochwowe cieszyły się
ogromną popularnością. Jest to zrozumiałe ze względu na ogromną potrzebę
antykoncepcji i niedostępność innych metod. Błona pozwoliła w końcu kobietom
regulować swoją płodność i miała tę przewagę nad prezerwatywą, że tę metodę
mogły kontrolować osobiście. Pojawienie się doustnych środków antykoncepcyjnych
i wkładek wewnątrzmacicznych zmniejszyło użycie błon dopochwowych i obecnie
metodzie tej zawierza tylko około 2% użytkowniczek wszystkich środków
antykoncepcyjnych.
Rodzaje błon dopochwowych
Błony dopochwowe są produkowane w różnych kształtach i rozmiarach
(patrz rysunek 9.2.). Najbardziej popularne są błony z pierścieniem płaskim,
ponieważ najłatwiej je dopasować i są najprostsze w użyciu. Wariant z
pierścieniem walcowatym jest odpowiedni dla kobiet, które uznają ucisk obrzeża
płaskiej sprężyny za zbyt mocny, powodujący uczucie niewygody i objawy
zapalenia pęcherza moczowego. (Dodajmy, że w przypadku skłonności do zapalenia
pęcherza moczowego warto zmniejszyć rozmiar błony dopochwowej lub zastosować
kapturek naszyjkowy.)
Błony dopochwowe z pierścieniem łukowatym są trudniejsze do
założenia, ale posiadają podstawową zaletę - mogą być stosowane przez kobiety z
tyłozgięciem szyjki macicy, mające kłopoty z upewnieniem się, że cała szyjka
została pokryta (z powodu specyficznej budowy anatomicznej), i z tendencją do
umiejscawiania błony do przodu od szyjki, nie zaś osłaniania nią ujścia szyjki
macicy. Macica może być albo pochylona ku przodowi, albo ku tyłowi - to
zjawisko występujące równie często jak prawo czy leworęczność. Jednak tak jak
leworęczni ludzie często stwierdzają, że przedmioty przystosowane dla
praworęcznych utrudniają im życie, tak kobiety z tyłozgięciem macicy mogą
uznać, że dopasowywanie błony dopochwowej wymaga w ich przypadku więcej uwagi i
wysiłku. Nie jest to dalekie od prawdy - znacznie łatwiej udaje się umieścić
diafragmę z przodu, niż zakryć nią wejście do szyjki macicy.
Sposób zakładania błony dopochwowej musi zostać objaśniony przez
doświadczonego lekarza lub pielęgniarkę. W przybliżeniu ilustruje to rysunek
9.3. Bardzo ważne, abyś się upewniła, iż nie osłoniłaś boku szyjki w
przekonaniu, że to tylna ściana pochwy, i tym samym nie zostawiłaś wejścia do
macicy całkowicie odsłoniętego. Po założeniu należy sprawdzić położenie błony,
posługując się palcami. Najłatwiej założyć błonę kucając lub opierając jedną
nogę np. na krześle. Czynność tę ułatwia wcześniejsze opróżnienie
pęcherza.
Błony dopochwowe z pierścieniem płaskim i spiralnym (walcowatym)
należy ująć za brzegi i ścisnąć ze sobą. Najwygodniej przytrzymać brzegi za
pomocą kciuka i środkowego palca, a wskazujący palec włożyć (jak
"kotwicę") do środka; nieważne, czy diafragma ma nasadę zwróconą do
wewnątrz czy na zewnątrz.
Następnie należy starać się włożyć błonę do pochwy w taki mniej
więcej sposób jak tampon - ku dołowi i do wewnątrz. Brzeg powinien zostać
starannie włożony za wyczuwalny u wejścia do pochwy brzeg kości. Powinnaś
zawsze sprawdzić, czy możesz wyczuć szyjkę macicy przez gumę błony - w dotyku
przypomina ona jakby koniec nosa i cofa się, jeśli ją delikatnie naciśniesz.
Wprowadzając błonę z pierścieniem w kształcie łuku, należy ją ułożyć kopułką do
dołu, a dalej postępować w opisany powyżej sposób.
Kiedy należy założyć błonę dopochwową?
Właściwie w dowolnej chwili. Podstawowa zaleta błony dopochwowej
polega na tym, że w przeciwieństwie do prezerwatywy nie przeszkadza we
współżyciu. Można ją założyć przed wieczornym wyjściem, niektóre kobiety
zakładają ją codziennie i wyjmują, kiedy się zamierzają umyć. Nie można myśleć,
że tym samym współżycie staje się rodzajem przymusu - takie traktowanie błony
przypomina po prostu codzienne zażywanie pigułki - jeśli nie będziesz
współżyła, nic się nie stanie, jeśli zaś tak, będziesz zabezpieczona.
Jeśli jednak założysz błonę wcześniej niż trzy godziny przed
stosunkiem, powinnaś użyć większej ilości środka plemnikobójczego. Podobnie
jeżeli zakładasz, że odbędziesz więcej niż jeden stosunek. W takich przypadkach
wygodne i szybkie w użyciu są krążki ze środkiem plemnikobójczym. Możesz też
żel czy krem wstrzyknąć za pomocą aplikatora.
Jak długo błona dopochwowa powinna zostać w pochwie?
Nie wolno jej wyjmować przez sześć godzin po stosunku.
Prawdopodobnie w tym czasie w pochwie krążą mocne plemniki, których nie
zniszczyła substancja plemnikobójcza.
Po jakim czasie należy zaopatrzyć się w nową błonę
dopochwową?
Błona powinna wystarczyć na dwa lata, ale warto regularnie
sprawdzać, czy nie została przedziurawiona. Tak jak w przypadku prezerwatyw,
dłużej będzie skuteczna w chłodnym, suchym klimacie niż w tropikach.
W jaki sposób dobrać rozmiar błony dopochwowej?
Błony dopochwowe są produkowane w różnych rozmiarach, o średnicy
55-100 milimetrów. W przeszłości sądzono, że decydujące znaczenie ma dokładne
dopasowanie, pochwa w trakcie stosunku zmienia jednak rozmiar i kształt, nie to
więc jest istotne (jest to kolejny argument za stosowaniem środków
plemnikobójczych - sama bariera fizyczna nie broni plemnikom dostępu do
macicy). Oczywiście, za mała błona dopochwowa nie gwarantuje prawidłowego
założenia i trudniej ją będzie wyjmować, a za duża będzie niewygodna w użyciu.
Dopasowanie jest więc ważną rzeczą, a rozmiar powinno się sprawdzić za każdym
razem, kiedy zeszczuplejesz lub przytyjesz ponad trzy kilogramy.
Jak skuteczne jest działanie błony dopochwowej?
Jak w przypadku prezerwatywy, wiele zależy od wieku i
doświadczenia użytkowniczki. U starszej kobiety (ponad 35-letniej) wskaźnik
Pearla może być niski, tzn. trzy na sto w ciągu roku, w przypadku osób
rozpoczynających jej stosowanie i młodszych kobiet - wysoki, równy dwadzieścia
pięć na sto kobiet w ciągu roku. W Wielkiej Brytanii u młodszych kobiet waha
się i wynosi 1015 na sto kobiet w ciągu roku (co znaczy, że jeśli przez rok 100
kobiet stosuje błonę dopochwową, 10-15 z nich zajdzie w nie planowaną ciążę).
Wskaźniki Pearla, szczególnie jeśli chodzi o diafragmę, są często
nieściśle przytaczane i potencjalne użytkowniczki sądzą, że metoda jest
bardziej skuteczna niż w rzeczywistości. Niestety, większość kobiet nie wie, w
jaki sposób prowadzone są badania, nie ma więc podstaw do oceniania ich
wyników. Na przykład brytyjskie badania często cytują wyniki prac Oxford-FPA,
prowadzonych we współpracy z Towarzystwem Planowania Rodziny. Badanie zostało
przeprowadzone dobrze i skrupulatnie, bez żadnych uchybień, ale przed podjęciem
decyzji opartej o wyniki powyższego badania, warto przyjrzeć się zastosowanym
kryteriom doboru kobiet. W badaniu rozpoczętym w latach 60. wszystkie kobiety
były białymi mężatkami i miały ukończone co najmniej dwadzieścia pięć lat.
Niezależnie od tego, czy kiedykolwiek były w ciąży, włączono do badania kobiety
do 39. roku życia. Była to więc grupa kobiet starszych, przynależących do klasy
średniej, z dobrą motywacją, dodajmy starannych i prawdopodobnie o obniżonej
płodności. Wszystkie kobiety - zanim zgłosiły chęć wzięcia udziału w badaniu -
przez co najmniej pięć miesięcy konsekwentnie, z powodzeniem stosowały błonę
dopochwową. Takie kryterium wstępne skutecznie wyłączyło każdą kobietę, która
zaraz po rozpoczęciu stosowania błony dopochwowej zaszła w ciążę lub była z
metody niezbyt zadowolona. Należy pamiętać, że wskaźnik niepowodzenia w
przypadku wielu metod jest najwyższy w grupie nowych użytkowniczek, szczególnie
w pierwszym roku stosowania. Większości takich kobiet badanie nie objęło, nie
dziwi więc, że wskaźnik Pearla we wspomnianej grupie był zaskakująco niski -
sześć na sto kobiet w ciągu roku w grupie 25-34-letnich i dwie na sto kobiet w
ciągu roku w przypadku kobiet powyżej 35. roku życia. Niestety, w literaturze
przedmiotu przytaczane są liczby bez komentarza wyjaśniającego, że dotyczą
kobiet, które ukończyły 25 lat i stosują metodę przez sześć miesięcy.
Badanie przeprowadzone w Margaret Pyke Centre w Londynie, którego
wyniki opublikowano w 1984 roku, a obejmujące kobiety przed ukończeniem 25. lat
(ale ponad dwudziestoletnie) i stosujące diafragmy, wykazało, że wskaźnik
Pearla wynosi w tym przypadku jedenaście na sto kobiet w ciągu roku.
Czy występują jakieś skutki uboczne stosowania błony
dopochwowej?
"Kiedy zaczęłam stosować błonę, czułam swędzenie i ból.
Najpierw myślałam, że chodzi o drożdżycę, ale powtórzyłam badania wiele razy i
wyniki zawsze były negatywne".
Swędzenie może być spowodowane uczuleniem na gumę albo środki
plemnikobójcze. Niestety, wszystkie błony są wykonane z gumy, ale można wypróbować
inne typy substancji plemnikobójczych (patrz poniżej). Użytkowniczki błon
dopochwowych są narażone na zapalenie pęcherza moczowego częściej niż kobiety
stosujące inne metody antykoncepcji. Przyczyną może być ucisk wywierany na
szyję pęcherza przez obrzeże błony (patrz rysunek 9.3.), lub wychwytywanie
wydzieliny i bakterii pozostających w pochwie zbyt długo. Połowicznym wyjściem
jest zastosowanie błony o walcowatym - sprężynowym - brzegu lub w mniejszym
rozmiarze. Jeśli jednak dolegliwość jest uciążliwa, jedynym skutecznym wyjściem
jest zmiana tej metody na inną. Można np. stosować kapturki naszyjkowe,
omówione w dalszej części niniejszego rozdziału. Gdy błona dopochwowa jest za
duża, długotrwały nacisk na ściany pochwy powoduje ból, a nawet otarcia. I w
tym przypadku zmiana błony na typ o walcowatym brzegu lub zmniejszenie rozmiaru
powinny rozwiązać problem.
Zalety stosowania błony dopochwowej
"To wspaniałe. W końcu czuję, że naprawdę wszystko
kontroluję: zawsze w jakimś stopniu czułam się nieswojo, zażywając pigułkę,
teraz znowu jestem sobą, jak dawniej. Mogę współżyć, kiedy tylko mam na to
ochotę. Zakładam kapturek codziennie rano, jakbym zażywała tabletkę".
Zasadniczą zaletą błony dopochwowej jest niemal zupełny brak
skutków ubocznych i ewentualnych zagrożeń dla zdrowia. Błona po prostu nie może
stać się prawdziwym zagrożeniem dla twojego zdrowia, chyba że ciąża, w którą
zaszłaś z powodu braku jej 100-procentowej skuteczności, narażałaby cię na tak
poważne ryzyko. Błona dopochwowa może mieć nawet pozytywny wpływ na twoją
kondycję, stanowiąc pewne zabezpieczenie przed zapaleniami przydatków
(zapaleniem jajowodów). Użytkowniczki błony wydają się być również w mniejszym
stopniu narażone na raka szyjki macicy. Wspomniane działanie zabezpieczające
wynika częściowo z faktu dodatkowego stosowania środków plemnikobójczych.
Kobieta w pełni kontroluje tę metodę, a błonę można założyć w
dowolnym momencie przed stosunkiem. Powyższe okoliczności często sprawiają, że
chętniej sięga się po błonę niż prezerwatywę. Jeśli już raz zostanie
dopasowana, a technika posługiwania się nią opanowana, użytkowniczka błony
dopochwowej staje się niezależna od lekarskiego lub pielęgniarskiego
nadzoru.
Niedogodności związane ze stosowaniem błony dopochwowej
"Sądziłam, że wrócimy do mojego mieszkania, ale on
przygotował kolację i, chcąc mi zrobić niespodziankę, po pracy zawiózł mnie
prosto do siebie. Musiał w to włożyć wiele starań, wszystko było nadzwyczaj
romantyczne. Ja nieustannie myślałam: Nie mam ze sobą błony. Będę musiała mu o
tym powiedzieć. Ale przychodziło mi to z coraz większym trudem".
Do największych wad zalicza się stosunkowo wysoki wskaźnik Pearla.
Główna przyczyna tkwi prawdopodobnie w ludzkiej omylności - o błonie można
zapomnieć albo w pośpiechu źle założyć, w trakcie stosunku może się zsunąć,
bywa wyjmowana zbyt szybko, zapomina się o użyciu środka plemnikobójczego,
czasami użytkowniczka nie zauważa, że w błonie pojawiły się dziury. Z
powyższych względów wszystkie użytkowniczki błon dopochwowych powinny wiedzieć
o możliwości zastosowania antykoncepcji postkoitalnej (patrz rozdział 11.),
która pozwoli odwrócić niekorzystny przebieg wydarzeń.
Niektóre pary uważają, że stosowanie błony przeszkadza im we
współżyciu - błonę można jednak założyć odpowiednio wcześniej. Mężczyźni skarżą
się czasami, że czują jej obecność (ma to jednak pozytywny aspekt - pozwala
czasami wykryć jej niewłaściwe umiejscowienie). Zdarza się, że partnerzy są
uczuleni na jeden ze środków plemnikobójczych, wówczas często wystarczy zmiana
rodzaju środka. Wiele osób stwierdza, że przeszkadza im uczucie nieczystości
wywołane stosowaniem substancji plemnikobójczej - można zastosować np. błonę-C.
Stosowanie błony dopochwowej wymaga od kobiet kontaktu z własnymi narządami
płciowymi - niektórym to nie przeszkadza, dla innych wydaje się odpychające i
nie do przyjęcia.
Kto powinien rozważyć stosowanie błony?
"Miałam dość zażywania pigułki, która mi odpowiadała, zanim
się pobraliśmy. Teraz ciąża nie byłaby kłopotem. Wolałabym, aby nie doszło do
niej w ciągu najbliższych sześciu miesięcy, jednak i wówczas świat by się nie
zawalił".
"Alice urodziła się trzy miesiące temu. Karmię ją piersią.
Chcę urodzić dzieci jedno po drugim, aby mogły się ze sobą bawić. Sądzę, że gdy
córeczka skończy osiemnaście miesięcy, pomyślimy o drugim dziecku. W tej chwili
Matt stosuje prezerwatywę, ale nie jesteśmy z niej zadowoleni".
Obydwie kobiety są doskonałymi kandydatkami do stosowania błony
dopochwowej: obie chcą dość szybko zajść w ciążę, nie będą więc się zamartwiać,
gdy do niej dojdzie. W przypadku młodej matki karmienie piersią, które samo w
sobie jest rodzajem antykoncepcji, wzmocni efekt działania błony. Z zasady
błona dopochwowa jest odpowiednia dla kobiety, której nie jest potrzebne bardzo
skuteczne zabezpieczenie przed ciążą, włączając w to mniej płodne kobiety po
czterdziestce. Nie przekonasz się, czy polubisz tę metodę, zanim jej nie
wypróbujesz. Kobiety są często zdziwione, jaka jest w użyciu łatwa i wygodna,
inne zdecydowanie ją odrzucają.
Kapturki
naszyjkowe (w Polsce nie stosowane)
Dostępne są trzy rodzaje kapturków naszyjkowych: Prentif, Vimule i
Dumas. Kapturki są małe, niewyczuwalne w trakcie stosunku i - jeśli to
konieczne - mogą pozostać na swoim miejscu przez 24 godziny - to ich główne
zalety. Szczególnie odpowiednie są dla kobiet o słabych mięśniach pochwy, nie
mogących utrzymać błony dopochwowe lub mających w czasie jej stosowania częste
zapalenia pęcherza moczowego. Marie Stopes, gorąca zwolenniczka kapturków,
uznawała je za najmniej niepożądaną formę antykoncepcji. Mawiała nawet, że w
dramatycznej sytuacji szyjkę lepiej obłożyć połówką wyciśniętej cytryny, niż
nie zastosować niczego!
Kapturek Prentif (kapturek naszyjkowy) ma kształt naparstka,
obejmuje szyjkę macicy, przysysając się do niej. Aby móc go stosować, musisz
mieć stosunkowo długą, wyprostowaną, symetryczną i odpowiednio dostępną szyjkę.
Krótkie palce mogą w tym przypadku stanowić istotną przeszkodę. Kapturki
Prentif są dostępne w trzech rozmiarach; musi je dopasować specjalista, w
przeciwnym razie po prostu wypadną. Kapturek powinien być w jednej trzeciej
napełniony środkiem plemnikobójczym, zanim zostanie dopasowany i ulokowany na
szyjce. Przedtem też, w celu uzyskania odpowiedniego ciśnienia, należy go
zacisnąć. Ważne jest sprawdzenie, czy kapturek został mocno osadzony na szyjce
- łatwo może się zsunąć. Aby zdjąć kapturek, musisz zrobić szparkę w uszczelce
ssącej, ściskając kapturek jednym palcem, a drugim zahaczając o brzeg;
usunięcie stanie się wówczas łatwe.
Kapturek Dumas (kapturek sklepieniowy) jest płytki, ma kształt
misy. Jest odpowiedni dla kobiet o wątłych mięśniach, których szyjka nie
przylega do kapturka naszyjkowego - jest np. krótka i szeroka. Działa,
przysysając się do ściany pochwy. Vimule powstał z połączenia pierwszego i
drugiego typu kapturka, ma wysoką, wąską kopułę, ale szeroki i gruby otok, co
pozwala dobrze przywrzeć do ściany pochwy. Jest najbardziej odpowiedni dla
kobiet posiadających szyjkę o nieregularnym kształcie.
Stosowanie kapturków wymaga zazwyczaj dłuższych ćwiczeń niż w
przypadku błony i nie dla wszystkich kobiet okaże się możliwe. Skuteczność
działania przypomina wyniki uzyskane w przypadku błony dopochwowej, choć
przeprowadzono na ten temat mniej badań. Przed każdym kolejnym stosunkiem
należy dodawać środek plemnikobójczy (jak w przypadku błony); po stosunku
kapturek powinien pozostać na swoim miejscu przez co najmniej sześć godzin.
Niektóre kobiety zakładają kapturki i nie wyjmują ich przez kilka dni, nie
narażając się tym samym na problemy. Należy jednak wyjmować go co 30 godzin,
istnieje bowiem niewielkie ryzyko rozwoju wstrząsu toksycznego (patrz str.
205.).
Jakie są opinie na temat stosowania kapturka miodowego?
Wspomniany kapturek przed użyciem zanurzany był w miodzie w
nadziei, że substancja ta - przeciwdziałając zakażeniom czy nieprzyjemnemu
zapachowi - pozwoli pozostawić go w pochwie przez tydzień. Niestety, wyniki
badań (np. badanie brytyjskie dotyczące podobnej błony) wykazały, że wskaźnik
Pearla wynosi w tym przypadku dwadzieścia pięć na sto kobiet w ciągu roku
(innymi słowy, w czasie pierwszego roku stosowania w ciążę zajdzie jedna z
czterech kobiet). Jest on oczywiście wyższy niż dla błon dopochwowych
stosowanych w konwencjonalny sposób, czyli z dodatkiem środka plemnikobójczego.
Środki plemnikobójcze
Środki
plemnikobójcze
Środki plemnikobójcze unieruchamiają i niszczą plemniki. Powyższe
działanie wykazuje wiele substancji, od krokodylego łajna, miodu, soli
kamiennej, octu, mydła karbolowego, chininy, masła kakaowego, pasty figowej,
rtęci, soku cytrynowego począwszy, a na coca-coli skończywszy... Sperma nie
lubi kwasowości - wszystko co kwaśne, może być w jakiś sposób skuteczne.
Współczesne środki plemnikobójcze składają się z aktywnego
czynnika i nośnika, za pomocą którego może być on wprowadzony do pochwy.
Aktywnym składnikiem jest zazwyczaj środek powierzchniowo czynny, niszczący
błony komórkowe plemnika (jego "skórę"), stosuje się natomiast kilka
rodzajów nośników, np. żele, kremy, pianki, globulki, krążki i błony. Do żeli i
kremów dołączone są aplikatory, pozwalające wprowadzić je wprost do pochwy.
Można także posmarować nimi błonę czy kapturek. Pianki produkowane w postaci
aerozolu również wprowadzane są do pochwy za pomocą aplikatora. Znane są także
globulki, stosowane w Wielkiej Brytanii, ale szeroko rozpowszechnione także w
innych krajach. (Globulka powoduje odczucie ciepła w pochwie; początkowo
wydawało się to zniechęcające, teraz zostało wykorzystane jako pozytywna cecha
w kampanii reklamowej: "Neo Sampoon - co za ciepłe uczucie".)
Kwadratowa błona-C może zostać zaaplikowana bezpośrednio do pochwy, owinięta
wokół żołędzi członka lub włożona do wnętrza błony dopochwowej. Krążki mają
zaokrąglony kształt i trochę przypominają czopki. Wprowadzane są palcami
głęboko do pochwy.
Najpowszechniej stosowanym, aktywnym składnikiem plemnikobójczym
jest nonoksynol-9. Znajduje on zastosowanie w kremach, żelach, nasączonych
środkami plemnikobójczymi prezerwatywach, piance, błonie-C i antykoncepcyjnej
gąbce. Tabela 9.1. przedstawia listę powszechnie stosowanych medykamentów oraz
zawartych w nich środków plemnikobójczych.
Jak można zauważyć, jeśli jesteś uczulona na nonoksynol-9,
pozostaje ci niewielki wybór - żel Staycept (nie w globulkach) i żel
Orthogynol.
Wskaźnik Pearla w przypadku środków plemnikobójczych stosowanych
samodzielnie waha się w granicach 10-30 na sto kobiet w ciągu roku, powinny
więc być stosowane w połączeniu z innymi metodami, np. błoną dopochwową czy
prezerwatywą. Globulki i błona powinny zostać wprowadzone do pochwy 1015 minut
przed stosunkiem - można to uznać za niedogodność. Żele, pianki i kremy
działają natychmiast. W trakcie roztapiania się środka nie można nie zauważyć
pojawienia się wydzieliny, która robi nieprzyjemne wrażenie. Niekiedy konieczne
okazuje się sięgnięcie po błonę-C.
Antykoncepcja w
sytuacjach szczególnych
Antykoncepcja w
trakcie karmienia piersią
Karmienie piersią samo w sobie daje pewien efekt antykoncepcyjny,
ponieważ hormon pobudzający wytwarzanie mleka (prolaktyna) działa jednocześnie
hamująco na czynność jajników. Pożądany skutek wywołuje karmienie piersią na
żądanie"- dziecko jest karmione bardzo często, zarówno w dzień, jak i w
nocy. Pojenie i dokarmianie lub karmienie dziecka w regularnych odstępach powoduje
znaczną redukcję efektu antykoncepcyjnego, ponieważ prolaktyna wydzielana jest
tylko w razie potrzeby, w momencie karmienia. Nie pozostaje w krwiobiegu zbyt
długo, zatem wraz z przerwaniem karmienia jej stężenie maleje; to samo dotyczy
wpływu hormonu na jajniki.
Byłam zdecydowana karmić piersią tak długo, jak to możliwe, i nie
miałam miesiączki przez wieki - upłynęło już dziewięć miesięcy od momentu
urodzenia Jamie. Zastanawiałam się, czy używanie wyłącznie prezerwatywy nadal
było bezpieczne, czy też powinnam stosować inną metodę. Lekarz powiedział
jednak, że na razie to wystarczy".
Wykazano, że w przypadku kobiet karmiących piersią na
żądanie", które nie miesiączkowały przez co najmniej sześć miesięcy od
urodzenia dziecka, ryzyko zajścia w ciążę wynosi tylko około 2%.
Nawet jeśli nie należysz do tej dobrze zabezpieczonej grupy,
wszystkie metody antykoncepcyjne działają skuteczniej podczas karmienia
piersią, ponieważ płodność jest obniżona przynajmniej w pewnym stopniu. Różnice
w przypadku metody bardzo efektywnej (np. Depo-Provera) nie są istotne, ale
zdecydowanie podnosi się wówczas atrakcyjność metod mniej skutecznych.
Najważniejsze, by dziecko (bezpośrednio lub przez mleko matki) nie
było narażone na niekorzystny wpływ użytego środka antykoncepcyjnego. Na
przykład pigułka dwuskładnikowa jest nieodpowiednia w okresie karmienia
piersią, gdyż zawarty w niej estrogen może powodować hamowanie produkcji mleka,
nie ma jednak przeciwwskazań do stosowania którejś z metod wyłącznie
progestagenowych. Pigułka zawierająca wyłącznie progestagen (MTG), o czym
mówiliśmy w rozdziale 6., nie koliduje z karmieniem piersią, gdyż nawet
niewielkie antykoncepcyjne działanie karmienia zwiększa skuteczność pigułki
niemal do 100%. Pigułka zawiera bardzo niską dawkę progestagenu, w związku z
czym odpowiednio mniejsza jego ilość przedostaje się do mleka i działa na
dziecko. Jeśli zażywałabyś MTG codziennie przez dwa lata, przez cały ten czas
dziecko wchłonęłoby nie więcej niż jedną tabletkę.
Norplant nie został oficjalnie dopuszczony do użytku podczas
karmienia piersią. Sądzimy jednak, że uwagi dotyczące MTG w równym stopniu
odnoszą się również do Norplantu.
Iniekcje progestagenowe, takie jak Depo-Provera, również mogą być
stosowane podczas karmienia piersią. Nie zatrzymują produkcji mleka i nie
udowodniono ich jakiegokolwiek wpływu na dziecko. Iniekcje są wygodniejsze,
ponieważ nie musisz pamiętać o codziennym zażywaniu pigułki. Przewagę MTG można
uznać za raczej psychologicznej natury - zawarta w niej dawka hormonu jest
bardzo niska, odpowiednio mniejsza ilość przedostaje się więc do mleka. Nie
udowodniono wprawdzie, by ilości hormonów zawartych w iniekcji miały jakiś
wpływ na dziecko, ale wiele kobiet czuje się lepiej wiedząc, że do mleka
przedostaje się ilość hormonów najmniejsza z możliwych.
Jeśli stosowanie MTG lub iniekcji zaczniesz wkrótce po porodzie,
prawdopodobieństwo wystąpienia nieregularnych krwawień jest większe. Materiały
rozpowszechniane przez Towarzystwo Planowania Rodziny (angielski odpowiednik
Towarzystwa Świadomego Macierzyństwa) polecają rozpoczęcie antykoncepcji 21.
dnia po porodzie, jeszcze lepiej jednak poczekać do piątego tygodnia. Do tego
czasu nie musisz myśleć o innych środkach antykoncepcyjnych, gdyż jak dotąd u
żadnej kobiety karmiącej piersią na żądanie" jajeczkowanie nie nastąpiło
przed czterdziestym trzecim dniem po porodzie.
Podczas karmienia piersią mogą być stosowane również wkładki
wewnątrzmaciczne. Podobnie jak MTG i iniekcje progestagenowe, zakładane są na
ogół przed piątym lub szóstym tygodniem po porodzie. Nie wynika to z problemów
związanych z krwawieniami: środki domaciczne założone wcześniej częściej
zostają wydalone. Jeżeli miałaś cesarskie cięcie, powinnaś poczekać do ósmego
tygodnia, aby blizna całkowicie się zagoiła (pamiętaj, że podczas cesarskiego
cięcia otwarty zostaje nie tylko twój brzuch, ale i macica). Dopasowanie środka
domacicznego wkrótce po jakiejkolwiek formie ciąży (nawet po ośmiu tygodniach)
najlepiej powierzyć doświadczonemu lekarzowi, gdyż macica jest wciąż miękka i
łatwo może ulec przebiciu.
Wkładka wewnątrzmaciczna (innego typu niż uwalniająca hormony) nie
może wpłynąć ani na wydzielanie mleka, ani na dziecko. Oczywiście, zanim
wybierzesz we wspomnianych okolicznościach środek domaciczny, powinnaś rozważyć
wszystkie za" i przeciw", tak jak każda inna potencjalna
użytkowniczka tej metody; omówiono je w rozdziale 8.
Podczas karmienia piersią zalecane są wszystkie metody mechaniczne
(błony dopochwowe i prezerwatywy). Wskaźnik Pearla jest w tych okolicznościach
obniżony, lecz wciąż nie tak niski jak w przypadku omawianych powyżej metod. Na
gąbce dopochwowej nie można całkowicie polegać; jeśli nie karmisz piersią na
żądanie", jej wskaźnik Pearla będzie prawdopodobnie zbyt wysoki.
Użytkowniczki błony dopochwowej i kapturka naszyjkowego powinny poczekać do
około szóstego tygodnia po porodzie, a następnie sprawdzić, czy rozmiar
uprzednio stosowanych środków antykoncepcyjnych nie wymaga zmian - zarówno
szyjka, jak i pochwa mogły się zmienić w następstwie ciąży.
Metody mechaniczne są mało skuteczne, a ponieważ zażycie pigułki w
razie zagrożenia podczas karmienia piersią nie jest korzystne, zastosowanie
antykoncepcji postkoitalnej będzie bardzo utrudnione (patrz strona 232.).
Ewentualnie można zastosować pigułki w razie zagrożenia zawierające wyłącznie
progestagen.
Mini-tabletkę gestagenną należy przyjąć w ciągu 12 godzin od nie
zabezpieczonego współżycia, co bywa kłopotliwe, a ponieważ wskaźnik Pearla
wynosi około 3% w warunkach normalnych, można przypuszczać, że i ta metoda
będzie bardziej skuteczna podczas karmienia piersią. Wkładki wewnątrzmaciczne
mogą być zastosowane do pięciu dni po prawidłowo wyliczonej dacie
jajeczkowania.
Metody naturalne - mierzenie temperatury i obserwacja śluzu - nie
powinny być polecane podczas karmienia piersią. Miesiączki bywają nieregularne
lub w ogóle nie występują, metoda kalendarzyka staje się więc bardzo niepewna.
Karmienie piersią wpływa także na śluz szyjkowy, utrudniając wszelkie oceny.
Decyzja o sterylizacji któregoś z partnerów nie powinna zapadać
bezpośrednio po narodzeniu się dziecka (patrz rozdział 14.). Nie jest ona
rozsądna, nawet jeśli jesteś pewna, że twoja rodzina jest już w komplecie -
niekiedy umierają nawet malutkie dzieci. Liczne obserwacje wskazują, że wprawdzie
pierwsze miesiące życia dziecka mogą być bardzo stresujące (np. gdy dziecko nie
pozwala spać w nocy) i sprzyjają podjęciu takiej decyzji, jednak po kilku
latach, gdy dziecko chodzi, zaczyna mówić i już cię nie budzi, możesz zmienić
zdanie. Lepiej zatem odłożyć na pewien czas takie drastyczne rozwiązania.
Antykoncepcja
dla starszych kobiet
Biorąc pod uwagę kategorie ginekologiczne, starsza" jest już
35-letnia kobieta. Dla antykoncepcji to szczególny wiek - jeśli masz 35 lat i
palisz, nie powinnaś dłużej stosować pigułki dwuskładnikowej.
Płodność stopniowo się obniża po osiągnięciu 35. roku życia,
jednak antykoncepcja wciąż jest potrzebna. Co więcej - szczególnie w przypadku
kobiet po czterdziestce - psychologiczne i fizyczne konsekwencje nie planowanej
ciąży mogą być bardzo niebezpieczne. Rysunki 12.1. i 12.2. pokazują, że życie
matki i dziecka jest obarczone większym ryzykiem, gdy kobiety zachodzą w ciążę
grubo po 30. lub po przekroczeniu czterdziestego roku życia. Większość kobiet
wie, że ryzyko urodzenia dziecka z zespołem Downa wzrasta po ukończeniu 40 lat.
Tak więc, choć możliwości zajścia w ciążę są mniejsze, konsekwencje
przypadkowej ciąży mogą być poważniejsze niż w młodszym wieku. Kobieta mająca
już rodzinę, którą kocha, a teoretycznie mogąca wychować jeszcze jedno dziecko,
często boleśnie odczuwa dylematy związane z późną nie chcianą ciążą. Aby im
zapobiec, kobiety pragną podwójnej pewności, że stosowana przez nie metoda
antykoncepcji jest naprawdę skuteczna.
Myślałam, że oszaleję. Czułam się okropnie, taka zmęczona i
przybita. Zalewałam się łzami bez powodu. Peter był bardzo dobry, nie rozumiał
jednak, co się dzieje. W końcu wysłał mnie do lekarki, która powiedziała, że
być może to początek przekwitania. Jednak mam dopiero 45 lat".
Bardzo istotnym czynnikiem dla tego okresu życia kobiety jest
zbliżająca się menopauza. Jej symptomy to m.in. zmiany nastroju, depresje i
suchość pochwy. Jajniki zwalniają pracę, miesiączki stają się nieregularne; z
początku bywają cięższe, a ich częstotliwość może się obniżyć znacznie później.
Faza owej nadciągającej menopauzy" może trwać przez wiele lat i mieć
bardzo niepokojące objawy. Kobiety potrzebują wtedy nie tylko antykoncepcji,
lecz również ulgi w wymienionych dolegliwościach.
Zwiększa się skłonność do akceptacji hormonalnej terapii
zastępczej (HRT - hormone replacement therapy) nawet u kobiet, które jeszcze
miesiączkują, lecz zaczynają odczuwać problemy około menopauzalne". HRT
skutecznie zapobiega rzeszotnieniu kości (osteoporozie) oraz chorobom serca,
przynosi ulgę w uderzeniach gorąca, gwałtownych zmianach nastroju i innych
przykrych dolegliwościach. Należy więc dostarczać estrogeny, normalnie
produkowane przez jajniki.
Na pewno w związku z tymi problemami warto pozostać przy pigułce
dwuskładnikowej tak długo, jak to jest możliwe. Pigułka dwuskładnikowa,
zawierająca estrogen, zapewnia doskonałą hormonalną terapię zastępczą, a także
bardzo skuteczną, prostą antykoncepcję. Ostatnie badania wykazały, że jeśli
cieszysz się dobrym zdrowiem i nie palisz, możesz kontynuować stosowanie
pigułki dwuskładnikowej do 50. roku życia. Za jej stosowaniem przemawia
dodatkowo fakt, że ciąża w tym wieku jest stanem bardziej niebezpiecznym niż
ryzyko związane z zażywaniem pigułki (przynajmniej u niepalących), wiążą się z nią
bowiem nie tylko zagrożenia zdrowotne dla matki i dziecka - nie planowana ciąża
u kobiety w tym wieku może nieść poważne konsekwencje psychologiczne. Nawet w
Stanach Zjednoczonych, konserwatywnych w swojej praktyce lekarskiej, Komitet
Doradczy ds. Leków Związanych z Płodnością i Macierzyństwem Administracji
Żywności i Leków zalecił w październiku 1989 roku, by w przypadku zdrowych
niepalących kobiet stosowanie pigułki nie było ograniczane.
Oczywiście, nie wszystkie kobiety, które przekroczyły 45. rok życia,
mogą stosować pigułki - należy rozważyć różne czynniki dotyczące zdrowia i
skłonności dziedzicznych kobiety. Zanim zostanie przepisana pigułka, wskazane
jest wykonanie badań stwierdzających, czy poziom cholesterolu i stężenie innych
tłuszczów we krwi jest w granicach normy.
W każdym przypadku pigułki przeznaczone dla starszych kobiet
powinny zawierać możliwie najniższe dawki hormonów, najlepiej jeden z nowych
progestagenów, powodujący jak najmniejsze zaburzenia związane z tłuszczami i
cukrami we krwi (patrz rozdział 3.). Obecnie najodpowiedniejszy jest chyba
Mercilon, gdyż zawiera tylko 20 mg estrogenu połączonego z progestagenem nowej
generacji. Jednakże, jak już wspomniano, odpowiednia będzie każda pigułka
zawierająca progestagen nowej generacji, zwłaszcza że preparat powinien być
dobierany indywidualnie dla każdej kobiety. Co więcej, stężenie hormonów
uwalnianych do krwi różni się znacznie u poszczególnych kobiet, a - jak już
udowodniono - małe różnice dawek nie są najprawdopodobniej ważne, ponieważ
wszystkie pigułki zawierają bardzo niskie dawki hormonów.
Kobiety niepalące mogą zatem stosować pigułkę dwuskładnikową do
ukończenia 50 lat i uniknąć wszystkich problemów występujących w latach
poprzedzających menopauzę. Gdy osiągną 50 lat, rozpoczną stosowanie
konwencjonalnej formy hormonalnej terapii zastępczej. W tym czasie możliwe jest
stwierdzenie na podstawie badania krwi, czy jajniki straciły już swą aktywność;
jeśli tak, antykoncepcja nie będzie potrzebna. Jeśli jednak okaże się, że wciąż
możesz jajeczkować, twoja płodność będzie z pewnością znacznie niższa niż u
młodej kobiety i prosta metoda mechaniczna zapewni dostateczne zabezpieczenie.
Gąbki dopochwowe lub środki plemnikobójcze wykazują niedopuszczalnie wysoki
wskaźnik Pearla w przypadku młodych kobiet, ale w omawianym wieku są naprawdę
wystarczające.
Kobiety, które palą, albo z jakiegoś powodu nie mogą używać
pigułek opartych na estrogenie, po przekroczeniu 35. roku życia mogą zacząć
zażywać pigułkę zawierającą wyłącznie progestagen (MTG; patrz rozdział 6.) albo
iniekcje progestagenowe (patrz rozdział 7.). Są one bezpieczne nawet dla kobiet
palących (chociaż kobiety palące, które znacznie przekroczyły 45. rok życia,
powinny spróbować raczej stosowania MTG). Iniekcje mają wysoki wskaźnik powodzenia
w każdym wieku, lecz MTG jest bardziej skuteczna w przypadku kobiet starszych:
dla kobiet przed 35. rokiem życia jej wskaźnik Pearla wynosi około 1%, przed
40. - 0,5%. Poza tym starsze kobiety łatwiej spełniają wymagania, szczególnie
te związane z punktualnością w przyjmowaniu tabletki, gdyż ich styl życia jest
zazwyczaj bardziej uregulowany.
Byłam zaszokowana, gdy lekarz powiedział, że będę musiała poddać
się wyłyżeczkowaniu jamy macicy. Sądziłam, że nieregularne miesiączki są tylko
oznaką menopauzy lub zostały wywołane pigułką progestagenową. Lekarz stwierdził
jednak, że nie możemy być tego tak pewni".
Powyższe metody mogą wywoływać krwawienia - potencjalny powód
niepotrzebnego zaniepokojenia. Gdy jesteś starsza, prawdopodobieństwo
wystąpienia nowotworu śluzówki macicy (endometrium) wzrasta, choć wciąż jest
niewielkie. Ponieważ jednym z objawów rozwoju nowotworu są nieregularne
krwawienia, nie można po prostu uznać, że stanowią konsekwencję działania
środka antykoncepcyjnego. Należy zbadać ich przyczynę - najprostszą metodą jest
wyłyżeczkowanie lub biopsja śluzówki macicy.
Zastosowanie wkładki wewnątrzmacicznej może być również korzystne
w przypadku starszych kobiet; są nie tylko skuteczniejsze po 35. roku życia,
ale i związane z nimi ryzyko dla zdrowia z wiekiem staje się mniejsze.
Większość kobiet w tym wieku prawdopodobnie miała już dziecko, co ułatwia
założenie wkładki; po urodzeniu dziecka miesiączki są lżejsze i mniej bolesne,
wpływa to równie korzystnie na podjęcie powyższej decyzji. Bardziej stabilne
związki zmniejszają prawdopodobieństwo wystąpienia zakażeń. Co najważniejsze,
lekarze są zgodni, że wkładka antykoncepcyjna założona po czterdziestce nie
musi być usuwana aż do menopauzy. Zatem jeśli wszystko potoczy się pomyślnie,
czterdziestokilkuletnia kobieta zakładając wkładkę, może liczyć na dziesięć lat
skutecznej i mało kłopotliwej antykoncepcji.
Metody mechaniczne również są w tym wieku odpowiednie, gdyż ich
wskaźnik Pearla jest niższy w przypadku starszych kobiet. Pary już stosujące
powyższe metody po prostu je kontynuują, dla innych jest to zdecydowanie
bardziej kłopotliwe, jeśli np. do tej pory stosowali pigułkę. Starsi mężczyźni
miewają kłopoty z utrzymaniem erekcji w przypadku stosowania prezerwatywy, dla
kobiet z bardziej wiotkimi z powodu narodzin dziecka ścianami pochwy trudne
może być utrzymanie błony dopochwowej. Wygodniejsza bywa błona z pierścieniem w
kształcie łuku (patrz rozdział 9.) albo kapturek naszyjkowy. Gąbka dopochwowa
nie jest odpowiednia aż do lat bezpośrednio poprzedzających menopauzę. W wieku
około 4950 lat płodność jest tak niska, że i ta metoda jest skuteczna w stopniu
zadowalającym.
Naturalne metody planowania rodziny najczęściej nie są zalecane w
latach poprzedzających menopauzę. Aktywność hormonów i miesiączkowanie stają
się zbyt zmienne, by kobieta mogła się kierować metodą kalendarzyka. Z tych
samych przyczyn obserwacja śluzu szyjkowego i wykresy temperatury również nie
zdają egzaminu. Jeśli jednak masz duże doświadczenie w stosowaniu tej metody, a
twoje miesiączki wciąż są regularne, możesz ją kontynuować. Stosunek przerywany
z reguły bywa bardziej skuteczny w przypadku starszych par, szczególnie gdy
mężczyzna ma doświadczenie w stosowaniu tej metody. Jej wskaźnik Pearla
pozostaje jednak wysoki, dopóki kobieta nie ukończy co najmniej 45 lat.
Nie należy zapominać o antykoncepcji postkoitalnej. Nawet jeśli
kobieta nie może już stale stosować pigułki dwuskładnikowej, zażycie pigułki w
razie zagrożenia nie powinno powodować komplikacji. Możesz ją zastosować, nawet
jeśli przekroczyłaś czterdzieści lat i palisz albo masz nadwagę. Jeśli jednak
chorowałaś na zakrzepicę żylną, nie powinnaś stosować pigułki, możesz się
zdecydować na założenie wkładki wewnątrzmacicznej (patrz rozdział 11.).
Decyzja o sterylizacji jednego z partnerów wydaje się najbardziej
uzasadniona w przypadku starszych par, które już nie myślą o powiększeniu
rodziny. I rzeczywiście, w Wielkiej Brytanii jest to najpopularniejsza forma
antykoncepcji wśród par w wieku powyżej 35 lat. Jest jednak ważne, by przed
podjęciem decyzji kobieta poddała się badaniu ginekologicznemu, nawet jeśli to
jej partner rozważa podwiązanie nasieniowodu. Wystąpienie schorzenia
ginekologicznego predysponującego do wycięcia macicy czyni sterylizację zbędną.
Należy pamiętać, że decyzja o sterylizacji nawet w przypadku
starszych par nie powinna być podejmowana pochopnie. Rozwód i ponowne
małżeństwo są teraz bardzo częstym zjawiskiem, w nowym związku możecie
zapragnąć dziecka z nowym partnerem. Jest to szczególnie prawdopodobne w
przypadku, gdy jedno z partnerów nie ma dzieci z poprzedniego małżeństwa.
Powinniście również dokładnie przemyśleć, które z was powinno się poddać
sterylizacji. Można sądzić, że kobieta po czterdziestce, posiadająca już
dziecko, może poddać się sterylizacji bez poważnych konsekwencji -
prawdopodobnie nie będzie chciała mieć dzieci, nawet jeśli wejdzie w nowy
związek. Mężczyzna jest płodny nawet jako siedemdziesięciolatek i niekiedy
wchodzi w związek z młodszą kobietą, która nie miała jeszcze dzieci.
Mam dopiero 43 lata, lecz moja matka wcześnie przeszła menopauzę.
Co kilka dni odczuwam uderzenia gorąca. Jest to bardzo kłopotliwe, nagle
zaczynam dosłownie ociekać potem. Próbowałam temu zaradzić - jedyny efekt to
większa liczba wypalonych papierosów. Jestem taka zestresowana. Współżycie
stanowi problem, gdyż odczuwam suchość w pochwie. Używamy żelu, mąż może jednak
przypuszczać, że przyczyną jest brak zainteresowania z mojej strony. Co miesiąc
jednak miesiączkuję, może nie tak regularnie jak kiedyś, ale bez większych
przerw".
Kobiety nie mogące stosować pigułki dwuskładnikowej, u których
występują objawy menopauzalne w wieku czterdziestu kilku lat, są w trudnej
sytuacji. Potrzebują zarówno terapii hormonalnej, jak i środka
antykoncepcyjnego. Efekty nie zawsze są kompletne - niekiedy kobiety przyjmują
więcej progestagenu w przebiegu terapii hormonalnej, niż w przypadku stosowania
pigułki dwuskładnikowej, a ponieważ w hormonalnej terapii zastępczej nie są
wykorzystywane nowe progestageny, może mieć ona większy wpływ na stężenie
cukrów i tłuszczów we krwi niż pigułki dwuskładnikowe nowej generacji.
W tym momencie nasuwa się oczywiste pytanie: czy należy wprowadzać
progestagen, jeżeli organizm potrzebuje estrogenów? Pierwsza hormonalna terapia
zastępcza rzeczywiście zawierała tylko estrogen - zabezpieczał on kobiety
podczas menopauzy przed chorobami serca i był przy tym zwykle dobrze
tolerowany. Łagodził uderzenia gorąca i inne objawy menopauzy, a także
zabezpieczał kości przed osteoporozą (procesem, w wyniku którego tkanka kostna
ulega rozrzedzeniu, kości stają się słabsze i bardziej podatne na złamania). Po
dłuższym czasie stało się jednak jasne, że kobiety przyjmujące sam estrogen
były narażone na większe ryzyko raka endometrium; wprowadzono więc progestagen.
Obecnie uważa się, że przez dwanaście dni każdego miesiąca należy zażywać
progestagen, co pozwoli zneutralizować zwiększone ryzyko raka śluzówki macicy
(liczba dni, w których się go stosuje, wydaje się nawet ważniejsza od samej
użytej dawki).
Myślałam, że po menopauzie przynajmniej nie będę miesiączkowała.
Czasem nie wiem, co byłoby gorsze, uderzenia gorąca czy powrót
menstruacji".
Sam progestagen nie jest dobrym rozwiązaniem - często powoduje
krwawienia, a większości kobiet w tym wieku nie odpowiadają miesiączki. Inne
skutki uboczne obejmują bóle głowy i zespół napięcia przedmiesiączkowego.
Najważniejsze jednak, że zabezpieczające przed chorobami serca działanie
estrogenu jest częściowo znoszone pod wpływem progestagenu. Pojawiają się
opinie, że ponieważ ryzyko rozwoju raka macicy jest w tym wieku istotnie bardzo
niewielkie (w porównaniu z ryzykiem choroby serca), należy nadal stosować sam
estrogen, gdyż może to dawać lepsze efekty. Obecnie jednak większość lekarzy
preferuje stosowanie progestagenu.
Wprowadzenie dodatkowych hormonów i zapewnienie antykoncepcji
(jeśli nie możesz brać pigułki dwuskładnikowej) można rozwiązać za pomocą
różnych sposobów. Podstawowa zasada - naturalny estrogen (wywierający mniejszy
wpływ na krzepnięcie niż typ syntetyczny) powinien być połączony z
progestagenem. Estrogen (zwykle estradiol) można podawać doustnie, przez
plaster albo jako implant (rodzaj iniekcji), który działa trzy lub sześć
miesięcy. Równocześnie kobieta zażywa pigułkę zawierającą wyłącznie progestagen
lub przyjmuje progestagen przez dwanaście z dwudziestu ośmiu dni cyklu. Żaden z
tych sposobów nie jest jednak idealny - MTG może powodować nieregularne
krwawienia, a progestagen (zwykle w większej dawce) stosowany przez dwanaście
dni każdego miesiąca reguluje wprawdzie krwawienia, ale przyczynia się do
występowania skutków ubocznych, np. depresji lub bólów głowy (wiąże się także z
niepewnością antykoncepcyjną").
Jako alternatywę można stosować iniekcje progestagenowe (np.
Depo-Provera) w charakterze środka antykoncepcyjnego, równocześnie zażywając
naturalny estrogen. Depo-Provera jest bardzo skutecznym i łatwym w użyciu
środkiem antykoncepcyjnym. Wymaga jedynie iniekcji co trzy miesiące. Pisaliśmy
w rozdziale 7. również o tym, że zabezpiecza przed rakiem endometrium.
Niewątpliwie wspaniałym osiągnięciem, które być może niedługo stanie się
powszechnie dostępne, są środki domaciczne uwalniające lewonorgestrel -
zapewniają zarówno antykoncepcję, jak i progestagen zabezpieczający
endometrium. Krwawienia są niewielkie, co większość kobiet na pewno uzna za
zaletę, a naturalny estrogen można przyjmować w pigułkach, przez plaster, albo
za pomocą implantu, o czym już wspominaliśmy poprzednio.
Jeśli uważasz, że powyższy rodzaj leczenia będzie ci potrzebny,
zastosuj się do rad doświadczonego ginekologa, który zaproponuje ci
najskuteczniejsze postępowanie w twoim przypadku. Jeżeli zaś nie możesz
stosować pigułki dwuskładnikowej, z czym wiążą się wspomniane kłopoty, tylko
dlatego że palisz, to może po prostu postarasz się zrezygnować z tego nałogu?
- Zaloguj się lub zarejestruj by odpowiadać