„Jakim przeobrażeniom społecznym podlega polska współczesna rodzina”.

Świat życia rodzinnego otacza
człowieka i towarzyszy mu od narodzin do śmierci. Nie znamy epok ani kultur, w
których żyła i rozwijała się ludzkość, aby nie istniały określone formy życia
rodzinnego.

Prymarne znaczenie rodziny
dla społeczeństwa dostrzegane było już w starożytności – świadczyć o tym mogą poglądy Platona, który uważał
rodzinę za podstawową komórkę życia społecznego i główną instytucję wychowawczą
(to stanowisko skłoniło go do wysunięcia postulatu wprowadzenia nadzoru
publicznego nad wychowaniem w rodzinie). Arystoteles przedstawił pogląd o
priorytetowej roli rodziny w życiu społecznym. August Comte (twórca socjologii)
nazwał rodzinę pomostem między jednostką a społeczeństwem, wskazując w ten
sposób na jej podstawową rolę w społeczeństwie. Rolę tę niejednokrotnie podkreślali pedagodzy,
socjolodzy, psycholodzy, którzy przedstawiali z różnych punktów widzenia
funkcje rodziny w społeczeństwie i w procesie wychowania dzieci i młodzieży.
Myśl o potrzebie opieki
nad rodziną jako instytucją wychowania przewija się w sformułowaniach pedagogów i
organizatorów życia społecznego, aż do czasów współczesnych, chociaż w procesie
rozwoju społecznego struktura i
społeczna funkcja rodziny uległy znacznym przeobrażeniom. Zmiany te jednak nie
były w stanie zdeterminować dominującego znaczenia rodziny, jej doniosłości dla
najważniejszych procesów życia człowieka, czy jej emocjonalnego klimatu. Niemal
zawsze rodzina mała czy duża, monogamiczna czy poligamiczna, patriarchalna czy
demokratyczna stanowiła centralną kategorię życia społecznego, wokół której
koncentrowały się główne procesy i zjawiska społeczne, takie m.in. jak normy
religijne i obyczajowe, obrzędowość i zjawiska kultury, procesy legislacyjne,
zjawiska i procesy gospodarcze. Każda epoka, każdy system ma swój własny
wypracowywany styl i wnętrze.

Rodzina wyznacza aspiracje i
dążenia człowieka, określa wzory i wartości, do których należy dążyć. Człowiek dorosły jest niemal
programowany w rodzinie macierzystej, co prowadzi do powielania „kalki
pokoleniowej” w jego własnej rodzinie. Własną rodzinę widzi przez pryzmat
rodziny macierzystej – co wskazuje na jej olbrzymią siłę wzorcotwórczą. Więc
można z całą pewnością stwierdzić, że cokolwiek dzieje się w rodzinie lub wokół
niej, wywiera ogromny wpływ na jej członków zarówno dzieci, jak i dorosłych. Z drugiej jednak
strony kształt i funkcjonowanie rodziny w istotny sposób zależy od „reszty”
świata społecznego, zewnętrznego w stosunku do rodziny. Społeczeństwo globalne
(wraz z zawartymi w nim zhierarchizowanymi układami społecznymi) wpływa na
rodzinę, odpowiednio modyfikując jej strukturę, funkcjonowanie, a z kolei modyfikowana rodzina wywiera podlegające
przekształceniom wpływy na społeczeństwo globalne, jego procesy i substruktury.
Jeśli społeczeństwo podlega intensywnym przeobrażeniom jego wpływ na rodzinę
jest tym większy, a rodzina ulega wyraźniejszym modyfikacjom i zwiększa swój
zakres i siłę oddziaływania na społeczeństwo globalne.

Kryzysy społeczne i
cywilizacyjne można obserwować w przeobrażeniach,
jakie dokonują się w obrębie warunków i stylów życia dotkniętych nimi rodzin.
Dlatego większość sytuacji, które pedagogika postrzega jako zjawiska
niepożądane społecznie lub wręcz szkodliwe, ma swoje źródła w nieprawidłowym,
zakłóconym funkcjonowaniu rodziny, w jej okresowych problemach, kryzysach i
zagrożeniach. Trudno jest przedstawić wyczerpującą klasyfikację zagrożeń
współczesnej rodziny. Wielu autorów podaje własne typologie źródeł zła, które w
znacznym stopniu różnią się w
ocenie ich znaczenia, a także w interpretacji przyczyn dezorganizacji małżeństwa
i rodziny.

Analizując procesy, którym podlega współczesna rodzina (z autopsji
oraz rodzin przyjaciół i znajomych) skłonna jestem przyjąć za Tadeuszem
Pilchiem[i] dwie podstawowe orientacje
(z pewnym uproszczeniem).

Uproszczenie tych klasyfikacji wpływa na obrazowy i klarowny
sposób przedstawienia zagrożeń i przejawów dysfunkcyjności współczesnej
rodziny. Pierwsza orientacja negatywnych przemian w rodzinie doszukuje się w przemianach cywilizacyjnych
(zapoczątkowanych w XIX w. i szybko postępujących współcześnie – cywilizacja postindustrialna),
tj. procesach industrializacji, urbanizacji, intensywnym rozwoju nauki i
techniki (automatyzacji i robotyzacji), które spowodowały znaczące
przeobrażenia społeczno-ekonomiczne i kulturowe. Druga zaś zagrożenia rodziny
zrzuca na karb tradycyjnej
obyczajności, deskralizacji małżeństwa, w działaniach (celowych) kultury
masowej, w złej polityce państwa wobec małżeństwa i rodziny. Według pierwszej
orientacji winna jest współczesna cywilizacja, niosąca nieuchronną zagładę, a w
najlepszym przypadku radykalną przemianę wszelkich wartości i instytucji
funkcjonujących w kulturach minionych. W mniemaniu zwolenników drugiej
winę za obecną sytuację rodziny ponosi nieudolny system i państwo zaniedbujące
rodzinę. Najpowszechniejszym podziałem czynników dezintegrujących rodzinę ze
względu na źródła zagrożenia jest podział na czynniki wewnętrzne i
zewnątrzrodzinne. Posłużę się (za T. Pilchiem) więc następującym podziałem[ii] (zaznaczając, że nie jest
on wyczerpujący, gdyż dotyczy zjawiska społecznego, a te nie są poddawane
ścisłym podziałom i klasyfikacjom).

Umieszczona powyżej klasyfikacja ma
uniwersalne właściwości i
zastosowania. Dopiero w zastosowaniu do danego społeczeństwa nabiera innego
znaczenia zarówno dla systemu społeczno-politycznego, kultury, jak i poszczególnych członków rodziny.
Dzieci w rodzinie są raczej biernymi odtwórcami zdarzeń, najczęściej niestety
ich ofiarami. To dorosły w największym stopniu odgrywa czynną rolę niekiedy inicjującą
zagrożenie, niekiedy zapobiegającą mu.

Bliższa analiza czynników zewnątrz
rodzinnych prowadzi do dość ponurych prognoz, gdyż zawiera więcej elementów
zagrożenia niż utrwalania małżeństwa i rodziny. Dzieje się tak niezależnie od
intencji zawartych w
poszczególnych zjawiskach. Na przykład zadaniem polityki socjalnej państwa jest
umacnianie rodziny, w praktyce jednak realizacja tego założenia niesie
negatywne skutki dla rodziny. Idąc dalej, katastrofalna sytuacja budownictwa
mieszkaniowego powoduje zaburzenia w życiu młodych rodzin. Na uwagę zasługują
również niekorzystne dla rodziny zjawiska demograficzne. Od 30 lat (z małymi
wahaniami) w Polsce obserwujemy ujemną dynamikę przyrostu naturalnego. Rodzina
miejska (w Polsce) stanowiąca blisko 60 % ogólnej liczby rodzin od 60 lat
legitymuje się ujemnym współczynnikiem reprodukcji. Wskaźnik rozrodczości jest
więc niepomyślny. Za nim stoi spadek zawieranych małżeństw.

Kolejnym bardzo niepokojącym
sygnałem w odniesieniu do prawidłowego funkcjonowania rodziny są rozwody. Po
drugiej wojnie światowej rozwody stały się zjawiskiem powszechnym, a nawet
masowym (dzieje się tak z małymi wyjątkami na całym świecie). Rozwód w sensie
formalnym jest kategorią prawną. W sensie socjologicznym stanowi wskaźnik
rozpadu rodziny. Rozpad rodziny w teorii i praktyce pedagogii dezorganizuje
rodzinę i zaliczany jest do obszaru patologii społecznej. W Polsce dominującymi
przyczynami rozwodów są: alkoholizm, znęcanie się nad rodziną i zdrada
małżeńska. Inne przyczyny to: niezgodność małżeńska (najczęściej występująca),
niedobór seksualny, nieporozumienia na tle finansowym, trudności mieszkaniowe i
inne. Niegdyś żywiono przekonanie, że
rodzina jest przede wszystkim instytucją powołaną do wykonywania funkcji
prokreacyjnej oraz opieki nad dziećmi i ich wychowania.

Obecnie toruje sobie drogę
przekonanie, że życie małżeńskie ma jedynie wtedy sens, jeśli daje pełną
satysfakcję współmałżonkom (dobro dzieci jest rzeczą drugorzędną). Naczelnym
dobrem w oczach ludzi stała się nie tyle trwałość rodziny, ile jakość życia w
jej ramach.

Do czego doprowadzi nas ta nowa
hierarchia dóbr rodzinnych? Egoistycznych, czy raczej wyzwolonych z konwenansów
środowiskowych?

Generalnie rzecz biorąc możemy
obecnie zaobserwować:

1. wzrost liczby
konfliktów małżeńskich i rozwodów,

2. wzrost zatrudnienia
kobiet nie tyle z pobudek ekonomicznych, co z dążenia do ciekawszego życia i
samorealizacji,

3. relatywne zmalenie
wartości dzieci dla rodziców (dobra konkurencyjne),

4. indywidualizacja form
aktywności w rodzinie i zainteresowań,

5. dyferencjacja
(różnicowanie) norm i wartości u poszczególnych członków rodziny – nawzajem w
stosunku do siebie,

6. autonomizacja
jednostki w stosunku do narodu, społeczności lokalnej, mikro grup i innych
jednostek, a w tym także do własnej rodziny,

7. złą sytuację
ekonomiczną większości polskich rodzin,

8. bezrobocie – nowe,
groźne zjawisko, powodujące uczucie głębokiej degradacji społecznej i dotkliwe
zubożenie całej rodziny.

Innymi obszarami zagrożeń
życia rodzinnego i małżeńskiego, które w polskich warunkach są szczególnie narażone na zaburzenia, grożące w konsekwencji rozpadem rodziny lub
poważnym zubożeniem jej funkcjonalności są:

1. organizacja życia rodzinnego,
na którą istotny wpływ wywierają warunki zewnętrzne, w polskiej rzeczywistości
nie ułatwiające życia, szczególnie kobietom pracującym (np. brak partnerskiego
podziału obowiązków),

2. więzi uczuciowe - w
rodzinie stanowią szczególnie ważny aspekt życia rodzinnego. Chodzi tu o klimat
uczuciowy rodziców wobec siebie, klimat uczuciowy wobec własnych dzieci oraz
uczucia żywione przez dzieci wobec rodziców i względem siebie (obecnie więzi te
rozluźniły się).

Funkcje i zadania rodziny niewłaściwie wypełniane są
jednym z
istotniejszych zagrożeń dla integracji rodziny. Na podstawową funkcję
socjalizacyjno - wychowawczą negatywne skutki wywiera masowe zatrudnienie
kobiet – matek wymuszone w większości racjami ekonomicznymi. Deficyt wiedzy
pedagogicznej, brak efektywnego systemu przygotowania do życia w rodzinie jako
objaw dysfunkcyjności rodziny to również czynnik zagrażający integracji
rodziny. Uwidacznia się również wyraźna emancypacja dzieci w rodzinie,
zwiększył się ich zakres swobody i niezależności (głównie jeśli chodzi o
młodzież). Relatywnie zmniejszył się świadomy wpływ rodziców na dzieci, ale
wpływy wewnątrzrodzinne są nadal silne. W wyniku skomplikowanej sytuacji
współczesnego świata, proces wchodzenia młodej generacji w życie społeczne bywa
często zaburzony; trudności wychowawcze sygnalizowane są dość powszechnie (np.
liczby spraw w sądach opiekuńczych, wykroczenia, przestępczość nieletnich,
narkomania). Złożoność współczesnego świata, konflikty i sprzeczności
utrudniają młodym proces adaptacji społecznej. Jeżeli nie mają oni oparcia w
rodzinie, gubią się i w brutalny sposób stykają z rzeczywistością. A rodzina –
zdaniem Walla – ma spełniać szczególną funkcję „niwelatora wstrząsów, filtru i
pomostu”.[iii]

Ludzkość jak dotąd nie wypracowała innej instytucji, która
by mogła w pełni, skutecznie zastąpić rodzinę, gdyż:

„…Szczęśliwe młode stworzenie, które ma prawo
odczuwać i odczuwa miłość rodziców, serdecznych opiekunów, bliskich, fwłasnychQ, pewnych, które ma dom
rodzinny, gdzie może się schronić, ilekroć otoczenie poza tym domem powieje
obcością”.[iv]