“Ekstremizm polityczny. Źródła ekstremizmu. Charakterystyki osobowościowe ekstremistów. Czynniki psychopatologiczne i warunki s

Ekstremizm –
1.krańcowe stanowisko w jakiejś sprawie, doktrynie, skrajność, krańcowość.

2.stosowanie ostatecznych środków,
np.:terroru, dla osiągnięcia celu politycznego, ideologicznego.

Ekstremista – zwolennik
ekstremizmu, stosowania radykalnych, ostatecznych środków.

Ekstremizm
polityczny jest zjawiskiem względnym. Ekstremizmem możemy nazwać zjawiska,
działania mocno odchylone od norm przyjętych w społeczeństwie.Wszystko zależy
od punktu odniesienia. Ruch Solidarności w latach 80 był nazywany przez władze
ekstremistycznym, ale teraz dla społeczeństwa hasła wolnościowe są zachowaniem
porządanym. Wołania młodych hippisów o zaprzestanie wojny w Wietnamie było
traktowane jako przejaw skrajnie lewicowych poglądów. W ustabilizowanych
demokracjach zachodnio-europejskich partie komunizujące jak i faszyzujące są
traktowane jako przejaw ekstremizmu, chociaż 70 lat temu były one akceptowanymi
elementami systemu politycznego wielu państw europejskich. Patrząc przez
pryzmat podziału systemy partyjnego na układzie prawica-lewica, partie
ekstremistyczne występują po lewej jak i po prawej stronie sceny politycznej.

Ekstremizm
prawicowy cechuje ultranacjonalizm, etnocentryzm, antyparlamentaryzm,
antypluralizm, antyegalitaryzm. Do nich możemy zaliczyć ruchy wyrosłe z
tradycji międzywojennego faszyzmu, walczące z ideologią komunistyczną i ruchy
przeciwstawiające się ludziom obcym etnicznie. Lewicowe odpowiedniki
charakteryzuje silny egalitaryzm, chęć zmiany struktury społecznej, rozbudowany
program socjalizm i interwencjonizm państwowy w sferze ekonomiczej.Do ruchów
ekstremistycznej lewicy zalicza się partie ekologiczne, feministyczne,
pacyfistyczne, anarchistyczne i komunistyczne. Trzeba zaznaczyć, że cześć
partii ekologiczych przeszła transformację pozwalającą działać im w ramach
systemu demokratycznego (Zieloni w Niemczech). Większość ruchów
ekstremistycznych cechują następujące cechy wspólne: wojowniczość i destrukcja
ukierunkowana na zniszczenie instytucji demokratycznych w państwie,
fundamentalizm przekonań wyrażający się w podziale świata na “dobry' i “zły”,
zgodnie z którym własna ideologia jest traktowana jako jedyna słuszna i
mieszcząca się w obszarze ”dobrego” świata oraz proste recepty na uporanie się
ze złożonymi problemami.

Charakterystykami
osobowościowymi ekstremistów zajmowali się przede wszystkim E.Fromm i T.W.
Adorno. Według Fromm'a analiza osobowości ekstremistów politycznych opiera sie
na dwóch założeniach: mechanizmy regulujące wszelkie zachowania człowieka mają
charakter nieświadowy oraz znaczenie wczesnodziecięcych doświadczeń w
kształtowaniu określonej struktury popędowej, pragnień lub potrzeb, które
determinują wybory i zachowania człowieka w różnych sferach życia. Skłonności
do zachowań ekstremalnych mają osoby o charakterze autorytarnym. Fromm uważa,
że charakter autorytarny jest oparty na dwóch przeciwstawnych dążeniach
pozostających w symbiozie. Masochizm obniża poczucie własnej wartości i stwarza
potrzebę więzi z autorytetem, który jest idealizowany. Przez to człowiek
podnosi poczucie własnej wartości. Drugim dążeniem jest sadyzm, który objawia
się jako chęć władzy absolutnej i czerpania z tego satysfakcji.

Adorno
uważa, że cechy osobowości autorytarnej można pogrupować w trzech wymiarach.
Pierwszy odnosi się do ujmowania hierarchii społecznej jako ustalonego
porządku, w którym istnieją osoby wyżej
i niżej zhierarchizowane. Drugi odnosi się do bezkrytycznego i arefleksyjnego
podporządkowania się autorytetom. Trzeci dotyczy skłonności do irracjonalnego
myślenia, które wyraża się posługiwaniem się stereotypami w myśleniu o
rzeczywistości oraz wiara w przesądy. Typowy charakter autorytarny wytwarza się
w rodzinie o silnie zhierarchizowanej strukturze. Na podstawie badań
klinicznych Adorno wykazał większy poziom cech autorytarnych u ekstremistów
prawicowych.

Psychologowie
zajęli się też przebadaniem właściwości intelektualnych ekstremistów
politycznych. Przebadano członków partii faszystowskich i komunistycznych.
Stwierdzono przy pomocy testów na inteligencję, że członkowie partii
faszystowskich charakteryzują się niższym poziomem inteligencji niż komuniści.
Zauważono duże rozbieżności pomiędzy przywódcami a członkami tychże partii.
Ciekawe wydaje się badanie amerykańskiego psychologa Presley'a, który badał
cechy rozwoju moralnego u ekstremistów lewicowych jak i prawicowych, i
zwolenników partii centrowych. Wyniki wykazały, że ekstremiści cechują się wyższym poziomem rozwoju
moralnego, z czego wynika, iż potrafią łatwiej przeciwstawić się przyjętym
społecznie i prawnie regułom życia społecznego. Ekstremiści lewicowi cechują się
wyższym rozwojem poziomu moralnego, czyli zdecydowanie częściej kierują się w
życiu samodzielnymi przemyśleniami, niż ekstremiści prawicowi, którzy
korzystają z konwencjonalnych praktyk religijnych lub obyczajów hierarchicznego
społeczeństwa.

W
osobowościach ekstremistycznych próbowano odkryć jakiś rodzaj zaburzeń
predysponujących do zachowań ekstremistycznych. Rokeach badał poziom
dogmatyczności. Z jego badań wynika, że wysoki poziom dogmatyzacji
współistnieje z lękiem, niską samooceną i skłonnościami paranoicznymi. Wiele
osób z silną dogmatywnością w dzieciństwie ssały kciuk, obgryzały paznokcie,
miały zaburzenia snu i niepohamowane
wybuchy złości. Osobowości ekstremistyczne charakteryzują się niskim poczuciem
własnej wartości, podejrzliwością, agresja, nietolerancją, złe przyjmowanie
krytyki.

Czynniki
społeczne wpływające na zachowania ekstremistyczne można podzielić na trzy
grupy: makrospołeczne, mikrospołeczne i demograficzne. Otoczenie makrospołeczne
wpływa na kształtowanie się postaw ekstremistycznych wśród członków
społeczeństwa. W społeczeństwach o wysokim stopniu zhierarchizowania i
przymusie zewnętrznym, a także systemach, które ograniczają możliwość
realizacji podstawowych potrzeb człowieka. Polityka zewnętrzna determinuje styl
życia i zachowania społeczne, a z drugiej strony zachowania te kształtują ową
politykę i w taki sposób powstaje błędne koło. Otoczenie mikrospołeczne grup
ekstremistycznych jest “lepem” na osoby podatne ponieważ charakteryzuje się
m.in.: całkowitym podporządkowaniem przywódcy, przemoc jako element walki jest
akceptowana,są to grupy zamknięte(hermetyczne), występuje duża solidarność
pomiędzy członkami organizacji. Oraganizacje te są atrakcyjne dla osób
niezadowolonych z siebie, nie akceptowanych we własnych kręgach społecznych,
nie spełniających nadziei swoich bliskich. Przynależność do organizacji daje im
siłę ,poczucie przynależności i silna więź emocjonalną z członkami grupy. Także
czynniki demograficzne mają duży wpływ na kształtowanie się osobowości
ekstremistycznych. Im wyzszy poziom wykształcenia i poziom społeczny tym
mniejsze nasilenie cech autorytarnych. Studenci kierunków technicznych wykazują
wyższy poziom ksenofobii, etnocentryzmu i rasizmu niż ich koledzy z kierunków
humanistycznych.

Bibligrafia: art. Ekstremizm
polityczny – Urszula Jakubowska, z ksiązki Psychologia społeczna pod red. Krystyny Skarżyńskiej.